Annie Ernaux, “Ο τόπος”

Αυτοβιογραφική κατάθεση με συγκίνηση και προβληματισμό: έμφαση στο πόσο πολλά χωρίζουν την αφηγήτρια απ’ τον πατέρα και τη γενιά του, πόσο η ταξική κινητικότητα έφερε τους μεταπολεμικούς Γάλλους μακριά απ’ τον κόσμο των προπολεμικών.

  

Annie Ernaux “La place” Gallimard 1983 “Ο τόπος” μετ. Ρ. Κολαΐτη εκδόσεις Μεταίχμιο -2020

  

Βραβείο Renaudot 1984. Μικρό βιβλιαράκι. Γαλλική λογοτεχνία. Όλα αυτά έκαναν το χέρι να απλωθεί, να το βάλει στο καλάθι και έτσι να βρεθεί στο κομοδίνο μου.

 

> Η Αννί Ερνώ γεννήθηκε στη Γαλλία (Lillebonne) το 1940. Σπούδασε στο Πανεπιστήμιο της Ρουέν και εργάστηκε σαν καθηγήτρια στο Centre National d' Enseignement par Correspondence. Τα σύντομα, αυτοβιογραφικά της αφηγήματα -τα οποία δεν ξεπερνούν, συνήθως, τις εκατό σελίδες- ασχολούνται με θέματα της παιδικής της ηλικίας, των σχέσεων με τους γονείς της και με τους ερωτικούς της συντρόφους, χωρίς να χάνουν τη ζωντάνια, τη δύναμη και την οξυδέρκειά τους: "Les armoires vides", 1974, "Ce qu' ils disent ou rien", 1977, "La place", 1984 (ελλ. "Η θέση", εκδ. Χατζηνικολή) "Une femme", 1987, "Passion simple", 1991 (ελλ. "Πάθος", εκδ. Χατζηνικολή), "Journal du dehors", 1993, "La honte", 1997 (ελλ. "Ντροπή", εκδ. Χατζηνικολή), "Je ne suis pas sortie de ma nuit", 1999 (ελλ. "Δεν βγήκα από το σκοτάδι μου", εκδ. Χατζηνικολή), "L' evenement", 2000, "La vie exterieure", 2000, "Se perdre", 2001 (ελλ. "Χάνομαι", εκδ. Χατζηνικολή), "L' occupation", 2002, "L' ecriture comme un couteau"- συνεντεύξεις με τον Frederic-Yves Jeannet, 2003. Σε ένα τηλεοπτικό πορτραίτο που ετοίμασε για λογαριασμό του Υπουργείου Πολιτισμού o Timothy Miller, το 2000, η Αννί Ερνώ ισχυρίζεται ότι δύο είναι τα στοιχεία που κυριαρχούν στη γραφή της: αυτό της κοινωνικής ανισότητας, της τομής ανάμεσα στον οικογενειακό κοινωνικό της χώρο και στον κόσμο των γραμμάτων που διάλεξε ν' ακολουθήσει η ίδια, αφενός, και αφετέρου το στοιχείο της ανδρικής κυριαρχίας στον κόσμο. Μακριά από οτιδήποτε θα μπορούσε να είναι προϊόν της φαντασίας, αναζητά την πραγματικότητα μέσα από τις αναμνήσεις, τις αισθήσεις και τα συναισθήματά της, είτε πρόκειται για συναισθήματα -κοινωνικής- ντροπής, είτε πάθους. "Δεν υπάρχει, κατά τη γνώμη μου", λέει, "δημιουργική εργασία ή εργασία γύρω από θέματα μορφής που να μην έχει αφετηρία της την πραγματικότητα". Το 2001 δημοσίευσε το προσωπικό της ημερολόγιο με τίτλο "Se perdre" ("Χάνομαι"). Τα έργα της διδάσκονται στο γαλλικό σχολείο ως σύγχρονη κλασική λογοτεχνία. Το 1984, το αυτοβιογραφικού περιεχομένου έργο της "Η θέση" (La place) τιμήθηκε με το βραβείο Renaudot. Το βιβλίο της τα "Τα χρόνια" (Εditions Gallimard, 2008) τιμήθηκε με τα βραβεία Marguerite Duras (2008) και Francois Mauriac (2008).

 

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ είναι αυτοβιογραφικό. Ρητά αυτοβιογραφικό. Η αφηγήτρια σε πρώτο πρόσωπο αναφέρεται στον παππού της κι έπειτα στον πατέρα της. Ο παππούς, αναλφάβητος Νορμανδός του μεσοπολέμου, ήταν καραγωγέας σε ένα αγρόκτημα. Η επόμενη γενιά, αυτή του πατέρα, έζησε τον Β’ παγκόσμιο πόλεμο, ανέβηκε λίγο κοινωνική τάξη, καθώς ο πατέρας άνοιξε με την μητέρα παντοπωλείο στην πόλη. Από την ασημαντότητα της γαλλικής επαρχίας και τη φτώχια σε μια πιο αξιοπρεπή αλλά πάλι περιορισμένη, οικονομικά και πολιτισμικά, ζωή στην πόλη.

Η ΕΞΙΣΤΟΡΗΣΗ από γενιά σε γενιά αναδεικνύει την κινητικότητα προς τα πάνω τόσο σε ατομικό-οικογενειακό επίπεδο όσο και σε κοινωνικό. Είναι η πορεία της Γαλλίας, αλλά και της Ελλάδας θα λέγαμε, από την επαρχιακή υποβαθμισμένη ζωή στην αστική πρόοδο, που προχώρησε αργά από τον μεσοπόλεμο στη μεταπολεμική περίοδο και φυσικά στη μετέπειτα εποχή μέχρι τα τέλη του 20ού αιώνα, όταν γράφει η Ernaux. Η αυτοπροσωπογραφία είναι το όχημα μιας συλλογικής αυτοβιογραφίας. Το α΄ ενικό πρόσωπο γίνεται α΄  πληθυντικό, ο παππούς, ο πατέρας κι η ίδια γίνονται τα τρία πρόσωπα της εθνικής εξέλιξης.

ΑΥΤΗ η παλιά ζωή σκιαγραφείται αρκετά εύγλωττα. Το γραφικό, το παλαιικό, το ανόθευτο είναι νοσταλγικά ιδωμένο από έναν σύγχρονο αναγνώστη, όσο κι αν προβληματίζει την αφηγήτρια που σε πολλά σημεία σχολιάζει τη γραφή της. Πώς αυτή αναπαριστά το βιωμένο, πώς κείται απέναντι στο παλιό το οποίο συνήθως εξωραΐζεται;

“Καθώς γράφω, προσπαθώ να βρω μια μέση οδό ανάμεσα στην αποκατάσταση ενός τρόπου ζωής που εν γένει θεωρούνταν υποδεέστερος και την καταγγελία περί αποξένωσης που τον συνοδεύει.”

 

ΤΙ ΑΠΟΚΟΜΙΖΩ διαβάζοντας για τη σχέση της αφηγήτριας με τον πατέρα της, για τη σχέση της συγγραφέως με τον πατέρα της; Αισθάνομαι ότι σκιαγραφεί το χάσμα γενεών, ένα χάσμα μεταξύ μιας γενιάς αμόρφωτης και “επαρχιώτικης” και μιας άλλης μορφωμένης και αστικής, που μόχθησε πνευματικά και “εκπολιτίστηκε”. Κι ενώ αυτό το τονίζει συνεχώς, δεν παύει να αυτοσαρκάζεται, ή μόνο να προβληματίζεται έστω, πως αυτό το παλαιικό που τότε το απεχθανόταν και όλη η κοινωνία ήθελε να το αφήσει πίσω είναι (με την οπτική του τώρα) πιο γνήσιο και πιο ουσιαστικό. Θέλουμε να απομακρυνθούμε από το παρελθόν, να το αφήσουμε πίσω, και συνάμα το νοσταλγούμε σαν την αντίκα που στολίζει το σύγχρονο σαλόνι μας.

In2life, 16/6/2020 

Πάπισσα Ιωάννα

 

ΚΑΛΟ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ

Κάθε χρόνο το Βιβλιοκαφέ κλείνει για διακοπές. Ο μάγειρας φεύγει για το νησί του, ο μπαρίστα πάει στο χωριό του, τα γκαρσόνια στα εξοχικά τους.

Κι εγώ αναχωρώ για την Ήπειρο. Βουνό, δάσος, δροσιά… Χωριό και ξεκούραση, αλλά και βόλτα στην πόλη για

Μια κούτα βιβλία, μια κούτα τσιγάρα και όλη τη διάθεση να ξελαμπικάρω.

Εύχομαι σε όλους να ξανανιώσουν, γιατί τα δύσκολα μπορεί να είναι μπροστά μας ή μπορεί να είναι και μέσα μας.

Με το καλό τον Σεπτέμβρη.

Πάπισσα Ιωάννα

Ahmet Altan, “Δεν θα δω τον κόσμο ξανά”

Κάτι μεταξύ προσωπικής ιστορίας και στοχασμού, το κείμενο του Τούρκου συγγραφέα αναφέρεται στη σύλληψή του από το καθεστώς Erdogan και την καταδίκη του σε ισόβια κάθειρξη.

 

Ahmet Altan “I Will Never See the World Again” 2018 “Δεν θα δω τον κόσμο ξανά”   μετ. Μ. Μακρόπουλος εκδόσεις Διόπτρα 2020

  

Ήθελα να δω πώς είναι ο εγκλεισμός, όπως εμείς, κι έτσι βρήκα το βιβλίο που αναλογικά μιλάει για φυλακή και συγκεκριμένα για τη φυλάκιση στην Τουρκία του Ερντογάν, μετά το πραξικόπημα του 2016. Είναι η ψυχολογία του κρατούμενου όμοια με τη δική μας;

> Ο Αχμέτ Αλτάν γεννήθηκε στην Άγκυρα το 1950. Θεωρείται ένας από τους πιο σπουδαίους συγγραφείς και δημοσιογράφους της Τουρκίας. Αποφοίτησε από τη Σχολή Οικονομικών του Πανεπιστημίου της Κωνσταντινούπολης. Ξεκίνησε τη δημοσιογραφική του καριέρα πολύ νέος ως ρεπόρτερ και αργότερα διετέλεσε διευθυντής εφημερίδας. Το 1990 διέκοψε την αρθρογραφία και ασχολήθηκε με την παραγωγή τηλεοπτικών προγραμμάτων. Το 1995 καταδικάστηκε για το συγγραφικό του έργο σε ποινή φυλάκισης δεκαοκτώ μηνών.

Το πρώτο του μυθιστόρημα "Τέσσερις εποχές φθινόπωρο" εκδόθηκε το 1982. Με το επόμενο βιβλίο του, "Ίχνη στο νερό", που κυκλοφόρησε το 1985, κατηγορήθηκε ότι προσέβαλε τη δημόσια αιδώ και με δικαστική απόφαση αποσύρθηκε από την κυκλοφορία. Το 1991 εκδόθηκε το τρίτο του μυθιστόρημα με τίτλο "Ιστορία της μοναξιάς" και ακολούθησαν τα "Επικίνδυνα παραμύθια" (1996), που έκανε ρεκόρ πωλήσεων, και "Του έρωτα και της αμαρτίας" (1998), που έκανε 33 εκδόσεις τον πρώτο χρόνο. Έγραψε επίσης τα δοκίμια: "Τραγούδια του μεσονυχτίου" και "Πρωινά πουλιά στο λυκόφως". Είναι συγγραφέας επτά δοκιμίων και δέκα μυθιστορημάτων.

Τον Ιούλιο του 2016 συνελήφθη κατά τις εκκαθαρίσεις στον τουρκικό Τύπο, μετά το αποτυχημένο πραξικόπημα. Τον Φεβρουάριο του 2018 ο Altan και ο αδελφός του καταδικάστηκαν σε ισόβια και θα έπρεπε να μένουν κλεισμένοι στο κελί 23 ώρες ημερησίως. Πενήντα ένας Νομπελίστες, μεταξύ των οποίων πολλοί συγγραφείς, έστειλαν ανοιχτή επιστολή προς τον Ερντογάν, ζητώντας του να απελευθερώσει τον Altan.

Ο AHMET Altan είναι γνωστός δημοσιογράφος και συγγραφέας της Τουρκίας. Έχει γράψει πολλά βιβλία, άσκησε το επάγγελμα του δημοσιογράφου και μάλιστα ήταν αρχισυντάκτης σε μια εφημερίδα. Προφανώς, επειδή ήταν αντικαθεστωτικός, η κυβέρνηση Ερντογάν τον θεώρησε συνυπεύθυνο, ηθικό ίσως αυτουργό, για το πραξικόπημα και βρήκε ευκαιρία να τον διώξει, συλλαμβάνοντάς τον.

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ δεν αφορά παρά έμμεσα την αδικία που υπέστη, καθώς συνελήφθηκε και φυλακίστηκε χωρίς πραγματικό λόγο. Αυτό λέγεται κι ακούγεται, αλλά γρήγορα ο αναγνώστης συναντά τη σκέψη (φιλοσοφική και υπαρξιακή) του συγγραφέα για τη συνθήκη κάτω από την οποία βρίσκεται, τις άθλιες συνθήκες, όχι βασανιστήρια, την αναξιοπρέπεια της όλης κατάστασης, τη μοναξιά, τον παγωμένο χρόνο (tempus absolutο, όπως τον λέει), το κενό που βιώνει, τον Θεό και τον θάνατο. Ταυτόχρονα, η επαναλαμβανόμενη ζωή στη φυλακή υποβάλλει ένα είδος αυτογνωσίας αλλά και διαλλακτικότητας με τους συγκρατούμενούς του.

Ο ΜΟΝΟΛΟΓΟΣ του είναι ένα είδος μνήμης (αλλά και λήθης όσων τον καταπιέζουν) που ανάγεται σε αποτίμηση όσων στην υπόλοιπη “ομαλή” ζωή τα αγνοούμε, μάλλον εμείς, γιατί οι συγγραφείς τα ζυγίζουν και τότε. Είναι γεμάτος με παραθέματα, από μνήμης, καθώς ως συγγραφέας ο Altan είναι ένα ζωντανό διακείμενο με λόγια και σκέψεις άλλων.

ΌΛΑ αυτά, η στοχαστική διάθεση, το κλίμα συνδιαλλαγής και όχι όξυνσης, το ύφος που έχει πιο πολύ φιλοσοφικό τόνο κι όχι καταγγελτικό, η απλή φρασεολογία δεν ξεσηκώνουν τον αναγνώστη, ούτε για το άδικο της ποινής ούτε για τη θλίψη-κατάθλιψη του κρατουμένου. Έτσι, δεν συν-αισθανόμαστε τον πόνο και την αγανάκτηση, ούτε τη βαθιά μονοτονία του κελιού, αλλά περισσότερο το διανοητικό διαμέτρημα ενός σκεπτόμενου ανθρώπου… ώσπου καταδικάζεται σε ισόβια και τότε συνειδητοποιεί ο ίδιος αλλά κι εμείς ότι άλλο η θεωρία κι άλλο η πράξη, άλλο η ψυχική προετοιμασία για το κακό κι άλλο η πραγματική βίωσή του.

ΚΑΙ ΩΣ κερασάκι στην τούρτα όλα όσα ζει ο Altan τα βλέπει ως συγγραφέας, τόσο ως τροφή για τη γραφή του, ακόμα κι αν εκμηδενίζεται ως άτομο, όσο και ως διακειμενικές αναφορές μέσα από τα μάτια άλλων συγγραφέων. Έτσι, αναδεικνύει το γράψιμο ως θεραπεία για όλα τα δεινά της φυλακής, καθώς μ’ αυτό απ’ τη μια μπορεί να στοχαστεί πάνω σ’ αυτά και μέχρι ενός σημείου να τα εκλογικεύσει κι απ’ την άλλη να ταξιδέψει εκτός των τοίχων της και να βρεθεί εδώ κι εκεί, μέσα κι έξω, εδώ και αλλού.

In2life, 19/5/2020 

Πάπισσα Ιωάννα

Georges Simenon, “Ο Μαιγκρέ στήνει παγίδα”

Σύγκλιση αστυνομικού και ψυχολογικού μυθιστορήματος, κάτι στο οποίο ο Simenon είναι μανούλα. Απ’ τη μια, η έρευνα κι απ’ την άλλη η ψυχολογική διερεύνηση του διώκτη και του διωκόμενου…

 

Georges Simenon “Maigret tend un piége” 1955 “Ο Μαιγκρέ στήνει παγίδα” μετ. Α. Μακάροφ εκδόσεις Άγρα  2019

  

Διαβάζω από μικρή Simenon. Είναι ίσως ο μόνος συγγραφέας αστυνομικής λογοτεχνίας που δελεάζει τη γυναικεία μου φύση. Γιατί; Γιατί συνδυάζει το αίνιγμα, που έχει περισσότερο εγκεφαλική διάσταση, με την ψυχολογία των προσώπων. Έχουμε λοιπόν διαβάσει εδώ στο Βιβλιοκαφέ πολλά του έργα, όλα στις εκδόσεις Άγρα:

-“Ο ανθρωπάκος από το Αρχαγγέλσκ” 

-“Ο θάνατος της Μπέλλ” 

-“Στριπτήζ” 

-“Ο Μαιγκρέ φοβάται” 

- “Μπέττυ” 

                                                  -“Ο Μαιγκρέ στους Φλαμανδούς” 

-“Ο Μαιγκρέ και ο νεκρός του” 

-“Ο ένοικος” 

-“Τα υπόγεια του Ματζεστίκ” 

-“Οι δαίμονες του πιλοποιού”  

> Ο Ζωρζ Σιμενόν γεννήθηκε στη Λιέγη του Βελγίου στις 13 Φεβρουαρίου 1903. Έπειτα από σπουδές στους Ιησουίτες έγινε, το 1919, μαθητευόμενος ζαχαροπλάστης, έπειτα υπάλληλος βιβλιοπωλείου, και τελικά στα δεκαέξι του χρόνια έγινε δημοσιογράφος στη "Γκαζέτ ντε Λιέζ". Το πρώτο του μυθιστόρημα, που το υπέγραψε με το ψευδώνυμο George Sim, με τίτλο "Στο γεφύρι του Αρς" εκδόθηκε το 1921 και τότε ο Σιμενόν έφυγε απ' τη Λιέγη για το Παρίσι. Παντρεύτηκε το 1923 με τη ζωγράφο Ρεζ ιν Ρανσόν στο Παρίσι, όπου έγραψε ιστορίες και μυθιστορήματα σε σειρές, κάθε λογοτεχνικού είδους. Το 1924 εξέδωσε, με ψευδώνυμο, το πρώτο "λαϊκό" του μυθιστόρημα, "Το μυθιστόρημα μιας δακτυλογράφου". Ως το 1930, δημοσίευσε διηγήματα και μυθιστορήματα σε πολλούς εκδότες. Το 1931, άρχισε τις έρευνές του ο περίφημος ήρωας του, ο επιθεωρητής Μαιγκρέ. Έγραφε τα βιβλία του, ταξίδευε, έστελνε ρεπορτάζ κι άφησε τις εκδόσεις "Φαγιάρ" για να πάει στις εκδόσεις "Γκαλλιμάρ", όπου συνάντησε τον Αντρέ Ζιντ. Στο πόλεμο ήταν υπεύθυνος των Βέλγων προσφύγων στη Λα Ροσέλ και κατοικούσε στη Βανδέα. Το 1945 μετανάστευσε στις Ηνωμένες Πολιτείες. Μετά το διαζύγιό του εγκαταστάθηκε ξανά στην Ευρώπη. Η δημοσίευση των απάντων του (72 τόμοι) άρχισε το 1967. Από το 1972 αποφάσισε να σταματήσει το γράψιμο. Αφοσιώθηκε έκτοτε στις είκοσι δύο "Υπαγορεύσεις" του και κατόπιν συνέταξε τα ογκώδη απομνημονεύματα "Memoires intimes" (1981). Ο Ζωρζ Σιμενόν πέθανε στη Λωζάννη το 1989. Πολλά μυθιστορήματά του έχουν διασκευαστεί για τον κινηματογράφο και την τηλεόραση.

ΟΠΟΙΟΣ ξέρει τις πρακτικές του Simenon αλλά κι όποιος δώσει βάση στον τίτλο θα καταλάβει ότι όλα αυτά τα σούρτα φέρτα στο αστυνομικό τμήμα, οι επιτηδευμένες κινήσεις του Maigret και των συν αυτώ, η παρουσία δημοσιογράφων που χάφτουν μύγες και άλλα ανάλογα δεν είναι παρά ένα καλοπαιγμένο θέατρο. Ο δεν σου γεμίζει το μάτι αστυνόμος αφήνει σκόπιμα να διαρρεύσει, χωρίς να έχει πει κάτι, ότι οι πέντε φόνοι γυναικών μέσα σε ένα εξάμηνο έχουν φτάσει σε μια αποκαλυπτική στιγμή.

ΠΟΙΟ είναι τελικά το προφίλ ενός ανθρώπου που σκοτώνει με μαχαίρι μετά τη δύση του ήλιου γυναίκες, τις οποίες δεν συνδέει κανένα άλλο στοιχείο παρά μόνο το 18^ο διαμέρισμα του Παρισιού, όπου διαπράττονται οι φόνοι; Πάλι ένας serial killer, όπως και στο “Οι δαίμονες του πιλοποιού”, που είδαμε στο προηγούμενο post. Εδώ, το προφίλ του επιχειρούν να σκιαγραφήσουν ακόμα και ψυχίατροι, οι οποίοι επιστρατεύονται, πάντα άτυπα, προκειμένου να επισημαίνουν την ανάγκη του δράστη να δείξει στην κοινωνία την αξία του και άμεσα ή έμμεσα αποκαλύπτουν τα “ανδραγαθήματά” τους.

ΠΕΡΑ από τον αστυνομικό γρίφο, βλέπουμε δύο είδη ψυχολογικής διερεύνησης, κάτι στο οποίο ο Simenon είναι μάστορας. Αφενός, ο τρόπος με τον οποίο σκέφτεται ο αστυνόμος δείχνει κλασικές σιμενονικές πρακτικές, δείχνει πως το υπόγειο του μυαλού γεννά πέρα απ’ τις προσδοκίες μηχανές και πλεκτάνες. Αφετέρου, και κυρίως, έχουμε τον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζεται η σκέψη ενός εγκληματία, ο οποίος δεν έχει αφήσει εμφανή ίχνη, καθώς το προφίλ του δεν είναι ορατό μέσα από την ακολουθία των φόνων.

Πάπισσα Ιωάννα

 

Georgi Gospodinov, “Φυσικό μυθιστόρημα”

Η κοινωνική πραγματικότητα δεν είναι πάντα συνεκτική. Πολλά τυχαία στοιχεία διασταυρώνονται κι η ζωή μας αποτελείται από τέτοιες συμπτωματικότητες. Το “φυσικό μυθιστόρημα”, λοιπόν, πρέπει να αντανακλά μια τέτοια συναστρία πιθανοτήτων, ώστε να αναδείξει καλειδοσκοπικά το βασικό θέμα, που εδώ είναι ο χωρισμός.

 

Георги Господинов “Естествен роман” 1999 Georgi Gospodinov “Φυσικό μυθιστόρημα”   μετ. Α. Ιωαννίδου                                   εκδόσεις Ίκαρος                                   2020

 

“Αναρχικό-πειραματικό ντεμπούτο” το διαφημίζει το New Yorker. Ωραίο εξώφυλλο με πράσινα φύλλα, κι αναρωτιέμαι τι είδους “φυσικό μυθιστόρημα” θα διαβάσω: οικολογικό; Άλλο;

> O Georgi Gospodinov (Γκεόργκι Γκοσποντίνοφ) γεννήθηκε στην πόλη Γιάμπολ της Βουλγαρίας το 1968. Είναι ένας από τους πιο μεταφρασμένους Βούλγαρους συγγραφείς μετά το 1989, ενώ συγκαταλέγεται στους πιο εφευρετικούς και τολμηρούς λογοτέχνες της Ευρώπης. Το πρώτο του μυθιστόρημα "Estestven roman" (Φυσικό μυθιστόρημα) κυκλοφόρησε το 1999 και έγινε διεθνές μπεστ σέλερ, μεταφράστηκε σε 23 γλώσσες και χαρακτηρίστηκε από το The New Yorker ως ένα "αναρχικό-πειραματικό ντεμπούτο".

Το δεύτερo μυθιστόρημά του "Περί φυσικής της μελαγχολίας" (Ίκαρος, 2018) είχε θερμή υποδοχή από τη διεθνή κριτική, κέρδισε πολλά λογοτεχνικά βραβεία στην κατηγορία Καλύτερου Μυθιστορήματος, μεταξύ άλλων το Κρατικό Bραβείο Mυθιστορήματος στη Βουλγαρία (2013) και το ελβετικό διεθνές βραβείο Jan Michalski Preis (2016), ενώ συμπεριλήφθηκε και στη μακρά λίστα τεσσάρων διεθνών λογοτεχνικών βραβείων της Ευρώπης: Premio Strega Europeo, Premio Gregor von Rezzori, Brueke Berlin Preis και Haus der Kulturen der Welt Preis. Μέχρι στιγμής έχει μεταφραστεί σε 10 γλώσσες.

Ο Γκεόργκι Γκοσποντίνοφ έχει διδάξει στο Πρόγραμμα Δημιουργικής Γραφής του Πανεπιστήμιου Humboldt στο Βερολίνο. Επίσης, εργάστηκε ως επισκέπτης συγγραφέας στο Berliner Kunstlerprogramm des DAAD και στο Wissenschaftskolleg zu Berlin.

 

ΚΑΤΑΡΧΑΣ, θεωρώ απαράδεκτο να γράφεται το όνομα του Βούλγαρου συγγραφέα όχι στα βουλγαρικά (λογικό), αλλά ούτε και στα ελληνικά (γιατί όχι, άραγε;), αλλά με λατινικούς χαρακτήρες.

ΤΟ ΠΡΟΣΠΕΡΝΩ. Το μυθιστόρημα ονομάζεται έτσι γιατί υποτίθεται ότι πρόκειται για ένα έργο με δεκάδες αρχές, ρίζες, ξεκινήματα ιστοριών, αλλά καμιά απ’ αυτές δεν ολοκληρώνεται, σαν σπέρματα που δεν βρήκαν ωάριο. Ουσιαστικά όμως είναι ένα κοπρολογικό κείμενο, όχι βωμολόχο, αλλά που αναλύει την κουλτούρα της τουαλέτας, με βάση ταινίες, βιβλία και λοιπές αναφορές σε ένα θέμα taboo. Η τουαλέτα προσεγγίζεται όχι μόνο ως ανάγκη, αλλά και ως αρχιτεκτονική, ως ανέκδοτο, ως πράξη επανάστασης, ως ιδιωτικό κι ως δημόσιο οίκημα.

ΔΙΠΛΑ σ’ αυτό το θέμα που αναπτύσσεται δοκιμιακά, ξεδιπλώνεται ο χωρισμός του αφηγητή, που έχει το ίδιο όνομα με τον συγγραφέα, με την Έμμα. Ο πεζογράφος σπάει με αυτοαναφορικούς προβληματισμούς όλα τα κλισέ, αφού ούτε κάνει μελό το διαζύγιο, ούτε το παίζει σκληρό αντράκι που θα βρει γρήγορα μια άλλη. Πιο πολύ στοχάζεται ρητά πώς θα ξεκινήσει και πώς θα συνεχίσει αυτή την κατάσταση, πώς δηλαδή θα μετατρέψει το συμβάν σε αφήγηση, ενώ παράλληλα επιχειρεί να διερευνήσει την ψυχολογία που πρέπει να έχει ο ήρωάς του, δηλαδή ο εαυτός του.

Η ΔΙΑΘΕΣΗ του συγγραφέα είναι να διερευνήσει την ίδια την ιδέα του μυθιστορήματος. Λέει χαρακτηριστικά:

“Πώς είναι εφικτό ένα μυθιστόρημα σήμερα που έχουμε χάσει την αίσθηση του τραγικού; Πώς είναι γενικώς δυνατή και η σκέψη για μυθιστόρημα όταν λείπει η αίσθηση του υψηλού; Όταν υπάρχει μόνο η καθημερινότητα με όλη της την προβλεψιμότητα, ή και –ακόμα χειρότερα- με όλο της το μυστήριο των καταστροφικών συμπτώσεών της; Η καθημερινότητα μέσα στη γελοιότητά της –εδώ μόνο διαφαίνονται το τραγικό και το υψηλό. Στη μετριότητα της καθημερινότητας”

Ο Господинов απαντά σ’ αυτά τα ερωτήματα αφενός με την εξάρθρωση του μυθιστορήματος, δομώντας το με άπειρες ενάρξεις, με άπειρες μικρο-ιστορίες, οι οποίες άλλοτε συνεχίζουν τον χωρισμό του ζευγαριού κι άλλοτε μιλάνε για άλλα θέματα, λίγο ή πολύ σχετικά. Με αυτό τον τεχνικό ελιγμό προσπαθεί να αντικατοπτρίσει το σύνολο τυχαιοτήτων που δεν συνέχουν τη ζωή μας κι έτσι φτιάχνει ένα μυθιστόρημα, όπου όλα είναι ασύμπτωτα και δεν εφάπτονται. Ο αναγνώστης διαβάζει πολλές μικρές αφηγήσεις, με μεγάλη ταχύτητα, αλλά χωρίς να απολαμβάνει τη σύγκλιση που θα του επέτρεπε να δει τον μυθιστορηματικό κόσμο, έστω και αποσπασματικό, να έχει νόημα.

Πάπισσα Ιωάννα

Isaac Bashevis Singer, “Σώσα”

Πώς η εβραϊκότητα βρίσκεται στο κέντρο μιας διελκυστίνδας ανάμεσα στο μένω και το φεύγω, ενώ ο Hitler είναι προ της εισβολής στην Πολωνία; Μια ελεγεία ανάμεσα στην παράδοση, που δεν παύει να έχει συμβολικό και βιωματικό χαρακτήρα, και το νέο, που σημαίνει χρήμα και σωτήριο βήμα.

 

Isaac Bashevis Singer “Shosha” 1974 “Σώσα” μετ. Μ. Πάγκαλος εκδόσεις Κίχλη 2019

 

Νομπελίστας ο Singer, που μας έχει ξαναπασχολήσει (“Ένας φίλος του Κάφκα και άλλες ιστορίες”) και τώρα βρίσκει ακόμα περισσότερο τη θέση του στην καρδιά μας. 

> Ο Ισαάκ Μπάσεβις Σίνγκερ γεννήθηκε το 1902 στο Leoncin της Πολωνίας, από πατέρα ραββίνο και μάνα κόρη ραββίνου. Το 1935 μετανάστευσε στην Αμερική, όπου και έζησε μέχρι το θάνατό του, το 1991, στη Φλόριντα, σε ηλικία 88 ετών. Το 1978 τιμήθηκε με το βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας. Έγραψε μυθιστορήματα, διηγήματα και παιδικά βιβλία. Όλο το έργο του είναι γραμμένο στα γίντις, τη γλώσσα των ασκενάζι Εβραίων της Ανατολικής Ευρώπης. Ο κόσμος των μυθιστορημάτων και των διηγημάτων του είναι ο κόσμος των Εβραίων που μιλούν γίντις, είτε αυτοί ζουν σε κάποια πολίχνη της Πολωνίας είτε ζουν στις εβραϊκές συνοικίες της Νέας Υόρκης.

Η ΙΣΤΟΡΙΑ προχωρά απλά και στρωτά, αλλά όσο πάει αποκτά και μεγαλύτερο εύρος. Ο Aaron Greidinger είναι ένας νεαρός που δεν έχει κατασταλάξει, αλλά θέλει να γίνει συγγραφέας. Γνωρίζεται λοιπόν με δυο Αμερικανούς, τον γηραιό εκατομμυριούχο Dreimann και τη νεαρότερη ηθοποιό Betty, που πιστεύουν σ’ αυτόν και του αναθέτουν να γράψει ένα θεατρικό έργο, το οποίο θα ανεβάσουν στη Βαρσοβία. Ο Aaron αναλαμβάνει με επιφυλάξεις το έργο, γνωρίζεται με διάφορα άτομα του κύκλου τους, αποχαιρετά την κοπέλα του Dora που φεύγει ως κομουνίστρια για τον Παράδεισο της ΕΣΣΔ, αλλά πάντα έχει στον νου του στην παιδική του φίλη-έρωτα Shosha.

ΤΕΛΙΚΑ οι δύο συνιστώσες, οι δύο κυρίαρχες συνιστώσες, αναμένεται να συγκλίνουν. Ή όχι; Απ’ τη μια, η εβραϊκότητα σε μια χώρα που συνθλίβεται προπολεμικά ανάμεσα στη χιτλερική Γερμανία και τη σταλινική ΕΣΣΔ κι απ’ την άλλη ο πανερωτισμός ως στάση ζωής όχι μόνο του φίλου συγγραφέα Morris Feitelzohn αλλά και του ίδιου του Aaron. Οι ποικίλες γυναίκες που βρίσκονται στον δρόμο του έχουν πάντα κάτι θελκτικό, όπως η Dora που ήθελε να κάνει τον κόσμο καλύτερο, η Betty που επιζητούσε τη διασημότητα μέσα από το θέατρο, η παντρεμένη Celia που επιδίωκε έντονες συγκινήσεις, η υπηρέτρια Tekla που είχε μια λαϊκή αυθεντικότητα και φυσικά η ατροφική Shosha, που αντιπροσώπευε την παιδική του ηλικία.

ΜΕΣΑ στο μυθιστόρημα υπάρχουν πολλοί χαρακτήρες που ενσαρκώνουν το καινούργιο και το προοδευτικό. Φυσικά οι δυο Αμερικάνοι που υπερθεματίζουν στο χρήμα και τη δόξα και θέλουν να πάρουν μαζί τους τον Aaron, αλλά και ο Feitelzohn, που εγκωμιάζει την αιώνια διασκέδαση του Coney Island και, ακολουθώντας τον David Hume, λατρεύει το νέο, αναθεματίζοντας το γήρας πολιτισμών και κοινωνιών. Όλα αυτά είναι πειρασμοί για τον Aaron. Και τότε, αντιθετικά, ποιος εκπροσωπεί το παλιό; Μα φυσικά η    S h o s h a ! Είναι ένα ανώριμο κορίτσι, που δεν ξέρει να γράφει, φτωχό, μεγαλωμένο σε μια φτωχογειτονιά όπως είναι η Krochmalna, αλλά είναι πάντα η αθωότητα, η αφέλεια, η παλιά τάξη που ποτέ δεν ξέχασε ο πρωταγωνιστής μας. Και μαζί με τη Shosha εγείρεται κι η εβραϊκή συνείδηση του ήρωα, η οποία με τη φωνή των προγόνων τού υποδεικνύει τι σημαίνει καθαρή ζωή.

Σ’ ΑΥΤΟ το δίλημμα (φυγή = χρήμα, δόξα και κυρίως ασφάλεια από τους Nazi ή παραμονή = αυθεντική ζωή και καθαρή συνείδηση, αλλά κίνδυνος για εξόντωση) ο Aaron αμφιταλαντεύεται.

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ είναι γραμμένο με μια έξοχα απλή ρεαλιστική γραφή, χωρίς κόλπα και χωρίς συγγραφικές απάτες. Έχει έντονα θεατρική δομή, όχι μόνο χάρη στους διαλόγους αλλά και χάρη στην πολυφωνία των προσώπων, καθένα απ’ τα οποία υποστηρίζει με τα λόγια και τη συμπεριφορά του μια στάση ζωής, τόσο λεπτομερώς σκιαγραφημένη που πείθει μόνο με την παρουσία του γι’ αυτήν.

In2life, 30/6/2020

Πάπισσα Ιωάννα