Λογοτεχνία και κινηματογράφος

Είμαι φοβερά cinefil. Κι όση ταχύτητα απολαμβάνω σε δύο ώρες ταινίας, τόσο αργό ρυθμό γεύομαι σ' ένα μυθιστόρημα μερικών ωρών ανάγνωσης. Κι όσο χρώμα και κίνηση εισπράττω από ένα film, τόσες λέξεις και νοήματα ρουφάω από ένα καλογραμμένο βιβλίο.

Τι γίνεται όταν ένα βιβλίο μετατρέπεται σε ταινία; Συνήθως οι κρίσεις είναι αρνητικές, τόσο επειδή το έντυπο πρωτότυπο θεωρείται ότι ξεθωριάζει απ' την κινηματογραφική απόδοσή του, όσο και επειδή η σκηνοθετική ματιά εγκλωβίζει την αναγνωστική ματιά σε μία και μόνη οπτική πραγματικότητα και έτσι περιορίζεται η φαντασία.

Όμως δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι πολλά βιβλία έγιναν διάσημα μέσω των ομώνυμων films ή των διασκευών τους σε serials. Μια γρήγορη περιήγηση στο internet μπορεί να μας θυμίσει τέτοιες απόπειρες μετουσίωσης:

-http://rise.gr/whats-rising-today/spoydaia-vivlia-poy-eginan-klassikes-tainies

-http://www.ladylike.gr/articles/pop_culture/Cinema/ta-vivlia-poy-eginan-tainies.3431327.html

-http://www.oneman.gr/pop-code/t/cinema/listes/oi-tainies-poy-nikhsan-ta-vivlia.3074025.html

-http://www.newsbeast.gr/entertainment/cinema/arthro/216863/vivlia-pou-eginan-petuhimenes-tainies

- http://www.huffingtonpost.gr/news/vivlia-poe-eyinan-tainies

Πολλές βέβαια ταινίες στηρίχτηκαν σε best sellers κι έγινα κι αυτές εμπορικές ταινίες για μαζική κατανάλωση. Το βέβαιο πάντως είναι ότι η μεταφορά από το ένα είδος στο άλλο δίνει ώθηση, εμπορική ή ποιοτική, και στα δύο είδη.

Τρία τέτοια βιβλία που έγιναν και ταινία θα παρουσιάσω προσεχώς.

Πάπισσα Ιωάννα

ΣΚΑΚΙ και ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

Σκάκι και λογοτεχνία είναι ένας διεγερτικός συνδυασμός, αφού ενώνονται σε ένα σύνολο μια αισθητική με μια πνευματική ασχολία. Ο λογοτέχνης παίρνει ένα παιχνίδι κύρους και το κάνει ζύμη για το έργο-του.

Θα με ενδιέφερε ωστόσο να δω και διηγήματα ή μυθιστορήματα που να μη χρησιμοποιούν το σκάκι ως θέμα, αλλά ως δομή.

          Το σκάκι, ως πνευματικό παιχνίδι, ως παιχνίδι όπου ο παίκτης ακονίζει πρώτα το μυαλό-του και προσπαθεί να υπολογίσει, να προνοήσει, να αιφνιδιάσει, να περιορίσει, να αντικρούσει, να κάνει επίθεση αλλά και άμυνα, είναι ένας αγώνας με τον εαυτό πριν γίνει αγώνας με τον άλλο. Αυτή η πνευματική-του υπόσταση το κάνει προσφιλές στους λογοτέχνες, οι οποίοι το χρησιμοποιούν εντάσσοντάς-το στη θεματολογία των έργων-τους, είτε το ίδιο είτε τους σκακιστές και την περίεργη φύση-τους.

Θα με ενδιέφερε να δω διηγήματα ή μυθιστορήματα που να μη χρησιμοποιούν το σκάκι ως θέμα, αλλά ως δομή.

          Ο Μπαμπασάκης στο επίμετρό-του στην “Άμυνα του Λούζιν” του Βλαντιμίρ Ναμπόκοφ παραθέτει μια μεγάλη σειρά συγγραφέων και κειμένων που ενσωματώνουν το σκακιστικό παιχνίδι στην ιστορία-τους. Η λίστα αυτή είναι χρήσιμη για έναν σκακιστή σαν κι εμένα, που συνάμα είναι αναγνώστης, καθώς του προσφέρει υλικά για να αναμείξει τη λογοτεχνία με το σκάκι και να γευτεί μίας σάλτσα αισθητικής και σκακιστικής συγκίνησης.

Θα με ενδιέφερε να δω διηγήματα ή μυθιστορήματα που να μη χρησιμοποιούν το σκάκι ως θέμα, αλλά ως δομή.

         Η λίστα όμως δεν φτάνει, αλλά θα ήταν χρήσιμο να βλέπαμε πώς το σκάκι λειτουργεί μέσα στην πλοκή, πώς παίζει καθοριστικό ρόλο στην εξέλιξη της εκάστοτε ιστορίας, πώς γίνεται πνευματική άσκηση και πώς βοηθά τον ήρωα να σκεφτεί. Ανάλογα, ο σκακιστής, άλλοτε εμμονικός κι άλλοτε φευγάτος, άλλοτε εσωστρεφής κι άλλοτε ονειροπόλος, γίνεται ιδανικός ήρωας που μπορεί να φανεί τραγικός ή κωμικός, ακραίος ή συνηθισμένος, αλλά πάντα ενδιαφέρων.

          Θα ακολουθήσουν δύο έργα που κινούνται σε υψηλά επίπεδα λογοτεχνικής αξίας, τα οποία συνάμα θέτουν το σκάκι στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος:

“Το μυθιστόρημα του Δον Σαντάλιο, σκακιστή”

του Miguel de Unamuno

(1933)

“Η άμυνα του Λούζιν”

του Vladimir Nabokov

(1930)

Περιμένω σκέψεις από όλους όσοι έχουν κατά νου λογοτεχνήματα με σκάκι, που να εξάψουν περισσότερο τη φαντασία για τον τρόπο χρήσης-του.

[Η φωτογραφία κορυφής είναι παρμένη από το www.technobuffalo.com, ενώ οι υπόλοιπες εικόνες είναι πίνακες: Jeffrey Batchelor "Knight Watch", Honoré Daumier (1863) "The Chess Players" και Errico "The Game Of Freedom" (με τη σειρά παρουσίασης, όπως πάντα)]

                                                                                                   Πατριάρχης Φώτιος

Ο Αναγνώστης Και Οι Προκαταλήψεις-Του

Εγώ πάω στο βιβλίο ή αυτό σε μένα; Προσαρμόζομαι στις ποιοτικές προδιαγραφές-του ή το απορρίπτω επειδή έχω προδιαγεγραμμένα θέλω; Διαβάζω για να επεκτείνω τους ορίζοντές-μου ή για να ταιριάξω σ’ αυτούς ό,τι μου αρέσει;

Ξεκινάω ένα καινούργιο βιβλίο, ας πούμε από αυτά που μου χάρισαν, ώστε να αφήσω στην άκρη όσα επέλεξα εγώ. Διαβάζω μερικές σελίδες και προσπαθώ να βρω το στίγμα του έργου και το δικό-μου μέσα στα νερά-του. Ναι, το ύφος και η γλώσσα ευρύτερα είναι τα πρώτα δείγματα γραφής, που ίσως με απωθούν ή με ελκύουν. Μετά, ενδέχεται να μετράει η πλοκή και το πώς οι αφηγηματικές τεχνικές, η σύνδεση των γεγονότων, οι ελιγμοί της ιστορίας και ο τρόπος προβολής-της οικοδομούν μια άρτια ολότητα. Όλα αυτά υπάρχουν μέσα-μου, πριν ανοίξω το βιβλίο, και επηρεάζουν τη θετική ή αρνητική στάση-μου απέναντι στο κείμενο.

          Σήμερα, όμως, με απασχολεί κάτι άλλο. Το πώς εγώ, ο αναγνώστης, μπαίνοντας στις σελίδες του έργου επηρεάζομαι από το είδος του κειμένου, τον τρόπο γραφής ή το ρεύμα στο οποίο ανήκει. Λ.χ. τι κάνω όταν συναντώ χωρίς να το υπολογίζω ένα αστυνομικό μυθιστόρημα, ενώ εγώ είμαι αρνητικός απέναντι σ’ αυτό; Ή τι κάνω όταν περιμένω κάτι ρεαλιστικό και συναντώ μια ρομαντική, ενίοτε ποιητική, γραφή; Πώς αντιδρώ όταν πέφτω πάνω σε ένα ξεχαρβαλωμένο κείμενο, σκόπιμα αποσπασματικό, ενώ εμένα μ’ αρέσουν οι στρωτές αδιατάρακτες αφηγήσεις; Τι κάνω όταν διαβάζω πολλή ιστορία, ενώ εγώ προτιμάω εξομολογήσεις ή και αυτοσχόλια σε μια προσωπική αφήγηση; Και ούτω καθεξής…

      Το πιο έντιμο είναι να διαβάσω το έργο και να προσαρμοστώ εγώ στις απαιτήσεις και τις συντεταγμένες που θέτει. Να μπω στην κοίτη-του και να κρίνω με βάση τα δεδομένα που μου θέτει και όχι να το απορρίψω από τις πρώτες σελίδες, μιας και δεν ανταποκρίνεται στα στάνταρ-μου. Επειδή όμως δεν είμαι επαγγελματίας, αλλά μέσος αναγνώστης, αυτό είναι μια εργαστηριακή απαίτηση, που    δ ε ν    μπορεί να πραγματοποιηθεί. Ψάχνω βιβλία (και με το δίκιο-μου) που να ανταποκρίνονται στις ψυχικές και νοητικές ανάγκες-μου και επομένως, αν συναντήσω μια ακραία, ανισόρροπη για τα γούστα-μου γραφή, θα σταματήσω ή θα δυσανασχετήσω ή θα προχωρήσω με βέβαιες προκαταλήψεις, που θα χτυπάνε στην οθόνη του μυαλού-μου αρνητικά πρόσημα.

   Καλώς ή κακώς, προσεγγίζουμε κάθε βιβλίο με τις προκαταλήψεις-μας. Προκαταλήψεις με βάση το όνομα του συγγραφέα, με βάση τον εκδοτικό οίκο, με βάση το είδος του μυθιστορήματος, με βάση τη χώρα προέλευσης… και ενίοτε, ανάλογα με το ποσοστό διαλλακτικότητας που μας διέπει, μένουμε πιστοί στις προκαταλήψεις-μας ή τις παραγκωνίζουμε και μετέχουμε στη γοητεία του βιβλίου.

         

Και τότε ακριβώς ξεπροβάλλει το ιδεολόγημα περί γούστου. “Περί ορέξεως …ουδείς λόγος” σημαίνει απλά ότι μπορώ να διαβάζω και να εκτιμώ ό,τι να’ ναι, χωρίς να υπάρχει αντίρρηση. Δημοκρατία έχουμε. Ο καθένας διαβάζει ανάλογα με τα γούστα του …κ.ο.κ. Η ποιότητα δηλαδή είναι άκρως υποκειμενική, η τέχνη, ακριβώς επειδή είναι πολύσημη, μπορεί να εκλαμβάνεται αυθαίρετα, το προσωπικό γούστο δεν ελέγχεται κ.ο.κ…. Φυσικά διαβάζω ό,τι μ’ αρέσει, μπορεί να σταματήσω και να το παρατήσω, μπορεί να προσπαθήσω να φτάσω κάπου που δεν έφτανα παλιότερα, μπορεί… ό,τι θέλω. Απλώς αυτός ο άκρατος υποκειμενισμός, όταν δημοσιοποιείται, δεν ευνοεί τον διάλογο, δεν δοκιμάζει τα κριτήρια του καθενός με όσα η εμπειρία της κοινότητας έχει να προσκομίσει και εντέλει καταντά ένας αδιέξοδος σολιψισμός.

          Ανάμεσα στο κοινωνικό και στο ατομικό, ανάμεσα στο ιστορικά δικαιωμένο και το σύγχρονο, ανάμεσα στον εαυτό που λειτουργεί με τις προκαταλήψεις-του και την κοινότητα που έχει εγκαθιδρύσει τις δικές-της προκαταλήψεις, υπάρχει πουθενά παρθένα πρόσληψη; Πώς μπορώ να ισορροπήσω ανάμεσα στον Κανόνα και στις προτιμήσεις-μου, ανάμεσα σ’ αυτά που κουβαλάω πριν ανοίξω το βιβλίο και σ’ αυτά που θα βρω μέσα σ’ αυτό; 

Πατριάρχης Φώτιος

Πολιτισμικός ιμπεριαλισμός ή παγκοσμιοποιημένα κριτήρια;

          Διαβάζω συχνά αμερικάνικη λογοτεχνία. Προσπαθώ να παρακολουθώ αγαπημένους συγγραφείς, όπως τον Percival Everett και τον Paul Auster, και να ιχνηλατώ άλλους που σιγά σιγά τους ανακαλύπτω, όπως τον Richard Ford. Η Αμερική ως υπερδύναμη, όχι μόνο οικονομική, στρατιωτική και πολιτική, έχει να επιδείξει και μια βαριά βιομηχανία τέχνης, με ναυαρχίδα το Χόλλυγουντ και τον επακόλουθο καλό ή κακό κινηματογράφο, αλλά και τη ζωγραφική και τη λογοτεχνία, όπου μεγάλα ονόματα –χάρη και στην παντοκρατορία της αγγλικής γλώσσας- προβάλλονται παγκοσμίως και διατηρούν σημαντική θέση στη διεθνή λογοτεχνική κονίστρα.

          Διαβάζοντας πρόσφατα τέτοια κείμενα, ένιωσα να με χτυπά κατά πρόσωπο μια πολιτισμική επίθεση (σε μερικά πάρα πολύ, σε άλλα λιγότερο και σε άλλα καθόλου). Η αμερικάνικη κουλτούρα, που φτάνει ως εμάς ορμητική μέσω της τηλεόρασης, ακτινοβολεί τη δύναμή-της και μέσα στη λογοτεχνία, όπου αντανακλώνται σκηνές από κινηματογραφικές ταινίες, ατάκες από τηλεοπτικά σήριαλ, αστέρες της μουσικής και τα τραγούδια-τους, σκηνικά παγκόσμιας πολιτικής και στρατιωτικής ιστορίας (Βιετνάμ, Ιράκ κ.ο.κ.), τάσεις της μόδας, όροι και τόποι της πληροφορικής, λεωφόροι της Νέας Υόρκης, εικόνες από τον μεσοπόλεμο, γκάγκστερ, ραπ, ουίσκι, γουέστερν και σερίφηδες ή νουάρ και ντετέκτιβ, αντιρατσιστικές πορείες και Γούντστοκ, Φόρεστ Γκάμπ και Αμερικανικός Εμφύλιος, υπερήρωες και ψυχεδελικές ουσίες, βαμπίρ και Χάρυ Πότερ, ροζ κομεντί και γοητευτικοί σταρ, μπαρ, σαπουνόπερες, Όσκαρ και Γκράμυ, κόκκινα χαλιά, Λευκοί Οίκοι και ροζ πάνθηρες…

          Όλα αυτά είναι γνωστά στον αναγνώστη και άρα αποτελούν σταθερές, για να μπορέσει ο τελευταίος να αναγνωρίσει πρόσωπα και καταστάσεις. Είναι που η παγκοσμιοποιημένη-μας συνείδηση γέρνει μονόπλευρα προς την Αμερική (ναι και την Ευρώπη), ενώ οι άλλοι πολιτισμοί διαγράφονται αχνά και μένουν στο ομιχλώδες, φολκλορικό καμιά φορά, τοπίο-τους. Όλο και περισσότερο θεωρούμε δικά-μας τα αμερικάνικα Χριστούγεννα και τον Santa Claus, το Happy Birthday και το Χάλοουιν, πιστεύοντας ότι αυτή είναι η αναπόφευκτη παγκοσμιοποίηση και όποιος δεν την παρακολουθεί είναι οπισθοδρομικός.

          Επομένως, διαβάζοντας αμερικάνικη λογοτεχνία νιώθω να βομβαρδίζομαι από τις βόμβες ναπάλμ [ή μάλλον “ναπολιτίσμ”], που ασκούν (πάνω στη φτωχή ελληνική-μου συνείδηση) ιμπεριαλιστική επίθεση. Οι Αμερικάνοι συγγραφείς, αυτονόητα γι’ αυτούς, χρησιμοποιούν όλο τούτο το υλικό για να σκιαγραφήσουν τις ιστορίες-τους, αλλά για έναν αλλοεθνή μοιάζει με τσουνάμι που έρχεται, μαζί με πολλά άλλα πολιτισμικά δεδομένα, να μπολιάσει μια συγκεκριμένη συνείδηση κουλτούρας. Κι εγώ, ο φτωχός Έλληνας, κάτι έχω να αντιτάξω μέσα-μου με τόση παράδοση ή ιστορία, αλλά δεν έχω να αντιπαραθέσω σύγχρονα πολιτιστικά επιτεύγματα για να αντιμετωπίσω τη λαίλαπα που ενσκήπτει.

          Από την άλλη, μήπως είμαι υπερβολικός; Μήπως κάθε υπερδύναμη θέτει και τον πήχυ της επικρατούσας κουλτούρας, και με βάση αυτήν καθορίζονται τα υπόλοιπα προϊόντα; Αν επομένως οι βασικές αρχές του μεταμοντερνισμού, της παγκοσμιοποίησης, των μεγάλων αφηγήσεων και της ανατροπής-τους ξεκινάνε από την Αμερική, αν αυτή καθορίζει με το βάρος της τέχνης που εξάγει τι είναι ποιοτικό, τι διεθνές και τι μόδα, πώς να κρυφτώ σε μια επαρχιακή νοοτροπία και να περιχαρακωθώ στη μικρή λογοτεχνία-μου; Έχω να αντιπαραβάλω ένα άλλο είδος τέχνης και ιδεολογίας; Μπορώ να μείνω σε ιθαγενή στοιχεία, που ενίοτε φαίνονται τόσο περιφερειακά και ανέμπνευστα όσο το χωριό για έναν Αθηναίο; Αν ακόμα περισσότερο, τα κριτήρια καθορίζονται από αυτή την τέχνη και την ιδεολογία που φέρει, πώς μπορώ να κλείσω τα μάτια απέναντί-της;

          Μπρος γκρεμός και πίσω ρέμα. Από τη Σκύλλα στη Χάρυβδη. Από τη μια, η προσχώρηση σε μια επίδραση που ισοπεδώνει και επιβάλλει ως κανόνα το αμερικάνικο κοσμοείδωλο κι, από την άλλη, μια άλλη, περιθωριοποιημένη, αίσθηση της λογοτεχνικής πραγματικότητας. Εκτός κι αν επιλέξω μια ευρωπαϊκή κουλτούρα, τη γαλλική λ.χ. που είναι πιο κοντά στη δική-μας, τη λατινοαμερικάνικη κ.ο.κ. και βρω εκεί τα κριτήρια για να κρίνω ό,τι διαβάζω.

          Κι επειδή πολλοί θεωρούν φυσική την αμερικάνικη κουλτούρα, ας σκεφτούν ότι είναι το ιδεολόγημα μιας πολιτικής και πολιτισμικής υπεροχής και επικράτησης. Αν θεωρούν αυτονόητα τους Αμερικάνους συγγραφείς κορυφαίους και πρωτοπόρους, ας ξαναδούν τον εαυτό-τους ως καταναλωτή ενός πολιτισμού που προβάλλεται ως ισχυρός. Η αισθητική δεν είναι ποτέ ουδέτερη.

          Θα ακολουθήσουν τρεις αναγνώσεις ισάριθμων αμερικάνικων μυθιστορημάτων.

[Οι εικόνες που στολίζουν τους προβληματισμούς-μου αντλήθηκαν από: vyped.com, talks.friendite.com, hauensteincenter.org, saucyusa.blogspot.com, music.truelife.com, www.komotini24.gr και mrsgarcia-english.weebly.com]

Πατριάρχης Φώτιος 

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ και ΠΟΛΙΤΙΚΗ: πρώτα συμπεράσματα

         Όταν ανάρτησα, πριν από περίπου έναν μήνα, την πρόσκληση για συζήτηση επί του θέματος «Λογοτεχνία και Πολιτική», δεν φανταζόμουν ότι μέσα στον Σεπτέμβρη θα γινόμουν τόσο επίκαιρος, με την ύψιστη πολιτική πράξη που είναι οι εκλογές να σκάνε μπροστά στα πόδια-μας. Παρενθετικά, σημειώνω ότι οι εκλογές ορίζονται και θα πρέπει να γίνονται απαρέγκλιτα κάθε τέσσερα (4) χρόνια και να μην επινοούν οι πολιτικοί λόγους που να επισπεύδουν τις διαδικασίες. Όμως, όπως συνέβαινε και πριν από τη Χούντα, το πολιτικό κλίμα είναι τόσο ασταθές, που προσφεύγει στις κάλπες, σαν δημοκρατική αναγωγή στον λαό, αλλά στην ουσία ως λανθάνουσα μορφή ελιγμών. Ο Νόμος, έλεγε ο Αριστοτέλης, πρέπει να είναι πάνω από τον λαό και όχι ο λαός πάνω από τον Νόμο.

          Τώρα, λοιπόν, μετά από το δημοψήφισμα και την παραίτηση της κυβέρνησης, μετά από τη σύσταση νέου κόμματος, μέσα σε πυκνές πολιτικές εξελίξεις και μέσα στον ορυμαγδό των μέσων που θα μονοπωλήσουν πάλι (!) τη δημοκρατική ενημέρωση (!), μπορούμε να βρούμε στη λογοτεχνία τον κατάλληλο προβληματισμό, την πολιτική σκέψη και την ανάδειξη βασικών πολιτικών προβλημάτων;

          Ας ξεκινήσουμε με τη λίστα των βιβλίων και συγγραφέων που προτάθηκαν:

Άρθρουρ Καίσλερ, “Το μηδέν και το άπειρο”

Βασίλι Γκρόσμαν, "Ζωή και Πεπρωμένο"

Βικτόρ Σερζ, "Υπόθεση Τουλάγεφ"

Γενς Μπιέρνεμπο, “Οι Καρχαρίες”
Γιόσεφ Χέλερ, “Catch 22”

Ζαν Μισέλ Γκενασιά, “η λεσχη των αθεραπευτα αισιοδοξων”

Ίβο Άντρις "Το χρονικό του Τραβνίκ"

Ισμαήλ Κανταρέ

Κούρτζιο Μαλαπάρτε, “To δέρμα”

Λεονάρδο Παδούρα, "Ο άνθρωπος που αγαπούσε τα σκυλιά"

Μάνες Σπέρμπερ, "Καμένη Βάτος"

Μπρούνο Αρπάια, "Ο άγγελος της ιστορίας"

Ονόρε ντε Μπαλζάκ, “Η γεροντοκόρη”

Πάκο Ιγνάσιο Τάιμπο II

Περ Λάγκερβεστ, “Νάνος”
Τζων Απντάικ, “Ο τρομοκράτης"

Τζωρτζ Όργουελ, “Η φάρμα των ζώων"

Αθηνά Κακούρη, “Ξιφίρ φαλέρ”

Άλκη Ζέη, “Η αρραβωνιαστικιά του Αχιλλέα”
Ανδρέας Φραγκιάς, "Λοιμός"

Ανδρέας Φραγκιάς, “Η καγκελόπορτα”
Αλέξανδρος Κοτζιάς
Αλέξης Πάρνης, “Η Οδύσσεια των διδύμων”
Ανώνυμος, “Η στρατιωτική ζωή εν Ελλάδι”
Άρης Αλεξάνδρου, “Το Κιβώτιο”
Ασημάκης Πανσέληνος, “Τότε που ζούσαμε”
Βασίλης Βασιλικός, “Ζ”
Βασίλης Βασιλικός, “Κ”
Βασίλης Γκουρογιάννης, “Κόκκινο στην πράσινη γραμμή”

Βασίλης Κολοβός, “Το καλοκαίρι τους προσπέρασε”
Γιάννης Μπεράτης, “Το πλατύ ποτάμι”

Γιώργης Γιατρομανωλάκης, “Το χρονικό του Δαρείου”
Γιώργος Λακόπουλος, "Έγκλημα στο Da Capo"
Γιώργος Λακόπουλος, "Ποιος σκότωσε τον πρωθυπουργό"

Γιώργος Μιχαηλίδης, “της επανάστασης, της μοναξιάς και της λαγνείας” (τριλογία)
Δήμητρα Νικολαϊδου, “Απόψε δεν έχουμε φίλους”

Δήμητρα Πέτρουλα, “Πού 'ναι η μάνα σου μωρή;”
Δημήτρης Φύσσας, “Η Νιλουφέρ στα χρόνια της κρίσης”

Δημήτρης Φύσσας, “Πλατεία Λένιν, Πρώην Συντάγματος”
Διδώ Σωτηρίου, "Εντολή"

Διδώ Σωτηρίου, "Ηλέκτρα"

Θανάσης Βαλτινός “Η κάθοδος των 9”

Ιάκωβος Πιτσιπιός, “Ο πίθηκος Ξουθ”

Λευτέρης Μαυρόπουλος, “Το άλλο μισό μου πορτοκάλι”
Μάριος Χάκκας, “Μπιντές και άλλες ιστορίες”

Μάρω Δούκα, “Η αρχαία σκουριά”
Μενέλαος Λουντέμης, “Οδός αβύσσου αριθμός 0”

Μιχάλης Λιαρούτσος, “τελειώνοντας ο Δεκέμβρης, το '48 χωρίς φεγγάρι”

Μιχάλης Μοδινός, “Επιστροφή”
Νίκος Γκατζογιάννης, “Ελένη”
Νίκος Θέμελης
Νίκος Καζαντζάκης, “Οι αδερφοφάδες”
Νίκος Κυτόπουλος, “Ο ανήφορος”
Νίκος Μάντης, “Άγρια Ακρόπολη”

Πέτρος Μάρκαρης
Σπύρος Πλασκοβίτης, “Το φράγμα”
Στρατής Τσίρκας, “Ακυβέρνητες Πολιτείες”
Φίλιππος Δρακονταειδής, “Χρόνια προϋπηρεσίας”
Χρήστος Χωμενίδης, “Το σπίτι και το κελί”
Χρόνης Μίσσιος, “Καλά, εσύ σκοτώθηκες νωρίς”

Πρώτα συμπεράσματα:

1.       Πολιτική λογοτεχνία μέσα στην κοινωνική λογοτεχνία; Φυσικά, αν και αυτά τα δύο δεν ταυτίζονται, γιατί ειδάλλως κάθε λογοτεχνικό έργο θα είναι και πολιτικό. Πολλά από τα βιβλία που προτάθηκαν είναι κοινωνικά, θίγουν θέματα όπως η οικονομική κρίση, η ανεργία, οι σχέσεις των ανθρώπων, το κοινωνικό συμφέρον, η δικαιοσύνη, οι ποικίλες ανακατατάξεις, η ρευστότητα του τοπίου κ.ο.κ. και ανατέμνουν το κοινωνικό γίγνεσθαι. Δεν είναι όμως, τουλάχιστον με τη στενότερη έννοια, πολιτικά, αφού δεν αγγίζουν το θέμα της εξουσίας και της πολιτικής πράξης.

2.       Αστυνομική λογοτεχνία. Τα περισσότερα πλέον τέτοια έργα έχουν κοινωνική προοπτική και πολλά μιλάνε και για τη διαφθορά της εξουσίας, τη διαπλοκή μεγαλοπαραγόντων, την τρομοκρατία, την αντίσταση στην εξουσία κ.ο.κ. Έτσι, η σύγχρονη αστυνομική λογοτεχνία ξαναβάζει την πολιτική στην καθημερινότητά-μας, συνδέοντάς την με το έγκλημα, τα υπολανθάνοντα αίτια της σήψης, τους άδηλους παράγοντες που οδηγούν στην κορυφή του παγόβουνου.

3.       Συχνά το πολιτικό αναζητείται όχι στο σήμερα, αλλά στο χθες και γι’ αυτό πολλά τέτοια κείμενα έχουν να κάνουν με την ιστορία και τα εθνικά ή διεθνικά προβλήματα. Το ιστορικό, αφού δεν αναφέρεται σε πράξεις και σκέψεις του καθημερινού ανθρώπου, σχετίζεται κατά βάση με μεγάλες αφηγήσεις, με πολιτικά πρόσωπα και κυβερνήσεις, με εθνικά θέματα. Επομένως, η λογοτεχνία που αναφέρεται στο παρελθόν συνήθως είναι και πολιτική, κρίνει το τότε για να μάθουμε τώρα, βρίσκει παραλληλισμούς, εντοπίζει παθογένειες…

4.       Συνέχεια του προηγούμενου: η ιστορία εστιάζει συχνά στον διχασμό που ταλάνισε και ταλανίζει τη χώρα, στην αντιπαράθεση δεξιών και αριστερών, με κορύφωση στα γεγονότα του Εμφυλίου. Έτσι, πολλά μυθιστορήματα, αν εξαιρέσει κανείς την “Ορθοκωστά”, γράφονται από την αριστερή σκοπιά και προσπαθούν να δείξουν την ιστορική αδικία, τα γεγονότα του Εμφυλίου και τις ιδεολογικές διαφορές, το βουνό ή την εξορία ή τη φυγή στις χώρες του παραπετάσματος, τις διώξεις των κομουνιστών, το μετεμφυλιακό κλίμα και την αυταρχικότητα του συστήματος ενάντια στους Άλλους κ.ο.κ.

5.       Αντίστοιχα, το πολιτικό, όταν ανοίγεται πίσω στο παρελθόν, συχνά εμφανίζεται ως διεθνές, μέσα στο πλαίσιο των διακρατικών σχέσεων, της διπλωματίας και εξωτερικής πολιτικής. Οι πόλεμοι λ.χ. και οι συνθήκες, οι συμμαχίες και οι σχέσεις των κυβερνήσεων στην παγκόσμια σκακιέρα, όχι μόνο βάσει ιδεολογιών, αλλά και με βάση τα συμφέροντα χωρών, δυνάμεων, σχηματισμών είναι πολιτικά θέματα, που μπλέκονται με την ιστορία και ξαναγράφονται μέσω της λογοτεχνίας. Πάμπολλα έργα στην ευρωπαϊκή λογοτεχνία αναφέρονται στον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο, καθώς αυτός διέλυσε τις βεβαιότητες των πολιτών και τις φρούδες αυτοκρατορικές βλέψεις των κυβερνήσεων.

6.       Συνεπώς, η πολιτική στη λογοτεχνία συχνά ιστορικοποιείται, επικεντρώνεται στο συγκεκριμένο και χάνει το ευρύτερο. Φυσικά, υπάρχουν και κείμενα, που λειτουργούν ως πολιτικές αλληγορίες, οι οποίες δεν μιλάνε (μόνο) για το ιστορικό, αλλά το κάνουν διαχρονικό και το ανάγουν στη σφαίρα του πανανθρώπινου. Λ.χ. η “Άγρια Ακρόπολη” του Νίκου Μάντη αναφέρεται στο μέλλον και μιλάει για την απόλυτη-απολυταρχική σχέση μέσα στην κοινωνική ιεραρχία και τη δυσκολία του απλού πολίτη να ξεφύγει από την προκαθορισμένη τοποθέτησή-του. Ακόμα πιο γνωστός είναι ο “Λοιμός” του Αντρέα Φραγκιά, που, παρόλο που έχει ιστορική βάση: τα στρατόπεδα συγκέντρωσης, γράφεται και διαβάζεται ως η ευρύτερη, διαχρονική και πανανθρώπινη παράνοια της φυλάκισης και της συμμόρφωσης σε αβάσιμες ιδέες και πρακτικές. Εδώ βεβαίως ανήκει η “Φάρμα των ζώων”, όπου η επανάσταση και η μετέπειτα πολιτική κατάσταση δεν είναι ποτέ ρόδινη και συχνά γίνεται μια νέα δικτατορία.

[Οι εικόνες που συνοδεύουν την ανάρτηση αντλήθηκαν από: www.fnews.gr,  teamworkedessa.blogspot.com, perierga.gr, www.boston.com και www.hri.org]

Καλό μήνα,

καλό φθινόπωρο

και καλή ψήφο!

Πατριάρχης Φώτιος

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ και ΠΟΛΙΤΙΚΗ

Το θέμα έχει πολλές προεκτάσεις, από την ίδια την ανάγνωση ως πολιτική πράξη μέχρι τη χρήση της λογοτεχνίας με ιδεολογικό τρόπο· κι από τη λογοκρισία μέσα στα ολοκληρωτικά καθεστώτα μέχρι την αξιοποίηση της ποίησης ως χειρονομίας αντίστασης.

          Εδώ, για να κλείσω τη σεζόν που πέρασε και να πάω επιτέλους διακοπές, θα ήθελα να μείνουμε στην ίδια τη λογοτεχνία που ασχολείται με πολιτικά θέματα, που περιλαμβάνει στη δράση της το πολιτικό ως μέρος του κοινωνικού, που αξιοποιεί την ιστορία ως αντικατοπτρισμό των σημερινών ίσως εξελίξεων. Ανέκαθεν η πεζογραφία (αφήνω την ποίηση) διασταυρωνόταν με την πολιτική, είτε για να κρίνει την εξουσία είτε για να δείξει τη σήψη που επικρατεί εκεί, είτε για να αναδείξει τους μηχανισμούς πλύσης εγκεφάλου που χρησιμοποιούνται.

          Φαντάζομαι ότι τα όρια μεταξύ πολιτικής και κοινωνικής λογοτεχνίας είναι διάτρητα. Κάθε θέμα που αφορά στην κοινωνία και στα συλλογικά προβλήματα μπορεί να ιδωθεί ως πολιτική θεματική;

          Ας μείνουμε στην πεζογραφία που μπόρεσε να εκφράσει την πολιτική σκέψη, όχι με θεωρίες και μανιφέστα, αλλά με χαρακτήρες και πλοκές, οι οποίες ενέτασσαν τη σχέση του πολίτη με το κράτος, με την εξουσία, με τις ιδεολογίες, με την ιεραρχία στο μυθοπλαστικό πλαίσιο. Έτσι, η λογοτεχνία ντύνεται τον ρόλο όχι της προπαγάνδας (κι αυτό συνέβη) αλλά της πολιτικής αγωγής, που βοηθάει τον αναγνώστη να σκεφτεί και να θητεύσει στο γόνιμα δημοκρατικό, στο υγιώς αντιστασιακό, στο δημιουργικά πολιτικό.

          Αφήνω το καφενεδάκι ανοικτό σε σκέψεις-σας. Μέχρι τα τέλη Αυγούστου περιμένω απ’ όποιον έχει όρεξη να προτείνει έργα της ελληνικής και διεθνούς βιβλιοπαραγωγής που έχουν πολιτική εμβέλεια, που προβληματίζουν πολιτικά ή που καταγγέλλουν την σαθρή εξουσία και τους υπηρέτες-της, αλλά και τον λαϊκισμό, τον φασισμό, τη δημαγωγία, τη στερβλή δημοκρατία... Περιμένω προτάσεις για έργα ολκής, για έργα που έχουν αφήσει το στίγμα-τους στην πολιτική λογοτεχνία. Και μαζί, γράψτε δυο λόγια (ΟΧΙ απλώς τίτλους) για να μας δείξετε πώς η σημερινή κρίση, που ξημεροβραδιάζεται στα κανάλια, που χτυπιέται στα πεζοδρόμια, που βγάζει τους ανθρώπους στα ΑΤΜ, έχει ανάλογά-της στο παρελθόν, στο παρόν και στο μέλλον.

          Πετάω εγώ ενδεικτικά το πρώτο βιβλίο για να αρχίσει το ντόμινο...

Φεύγω αύριο για Λέσβο

και θα ξανανοίξω το καφενεδάκι τέλη Αυγούστου

Καλό καλοκαίρι

Πατριάρχης Φώτιος

Γιατί δεν έχουμε (ανάλογα με το μπάσκετ) καλή πεζογραφία

 

(συνέχεια από το προηγούμενο)

          Στην ποίηση (στην οποία έχουμε δρέψει δάφνες -Σεφέρης, Ελύτης-, έχουμε ποιητές παγκόσμιας εμβέλειας –Καβάφης- και συνεχίζουμε να εξαγάγουμε ονόματα που μεταφράζονται και ακούγονται στη διεθνή σκακιέρα), τα πράγματα μπορούν να εξηγηθούν με όρους μπάσκετ. Η παράδοση αιώνων, η δυνατότητα δουλειάς στη μικρή φόρμα, η πολυεπίπεδη ελληνική γλώσσα, η συναισθηματική πληθωρικότητα που μπήκε σε καλλιτεχνικούς δρόμους, η επαφή με τη Δύση και τις τάσεις-της, ο κοσμοπολιτισμός που έφερε τα νέα ρεύματα, η ώσμωση δυτικών και εγχώριων μοντέλων, η έντονη ατομικότητα κ.ο.κ. εξηγούν τη συνέχεια μιας ποιοτικής γραμμής.

          Στην πεζογραφία η ελληνική παράδοση περιορίζεται τυπικά στα 180 χρόνια, αλλά ουσιαστικά δουλειά πάνω στο μυθιστόρημα έχουμε μόνο 80. Έτσι, επειδή ακριβώς το είδος είναι απαιτητικό και πολυδιάστατο, δεν είναι εφικτό να αφομοιώσουμε εύκολα τις νέες τάσεις και να τις εφαρμόσουμε στο δικό-μας περιβάλλον. Μέχρι να το κάνουμε περνάνε μερικά χρόνια έως δεκαετίες, η υπόλοιπη ευρωπαϊκή και διεθνής παραγωγή εξελίσσεται κι εμείς μένουμε πάλι πίσω.

Σ’ αυτό φταίει και η ελληνική αδυναμία της πειθαρχίας και της οργάνωσης. Τα υλικά ενός μυθιστορήματος, που απλώνονται από τους χαρακτήρες έως τη γλώσσα κι από την πλοκή έως την ατμόσφαιρα, δεν τιθασεύονται από το ελληνικό μυαλό που είναι κατά βάση φυγόκεντρο και απείθαρχο, συχνά στενά αυτοβιογραφικό και όχι συνθετικό και πολυσυλλεκτικό. Στην ποίηση αυτή η απειθαρχία βγάζει λαγούς, αλλά στην μυθιστορηματική πεζογραφία είναι ατελέσφορη. Γι’ αυτό μάλλον εξηγείται και η ποιότητα των ελληνικών διηγημάτων, που εστιάζουν στη στιγμή, στην κορύφωση, κι έτσι δεν χρειάζονται τη σφιχτή πλοκή και την αυστηρή οργάνωση.

Ναι αλλά πού οφείλονται όλα αυτά, εκτός κι αν κανείς αφελής υποστηρίξει ότι είναι εγγενείς αδυναμίες-μας, ελληνικά γονίδια και ραγιάδικες καταβολές που δεν μπορούν να αλλάξουν;

Το παράδειγμα με το μπάσκετ δείχνει ότι η ανάδειξη μεγάλων ομάδων βασίζεται στην πλήρη οργάνωση, ακόμα και σε θέματα λεπτομερειών όπως σε ποιο ξενοδοχείο θα μείνει η ομάδα, τι θα φάει, πόσα μπουκάλια νερό θα πρέπει ο φροντιστής να φέρει στην προπόνηση κ.ο.κ. Στους εκδοτικούς οίκους δεν παρατηρείται ανάλογη οργάνωση, που φαίνεται από το ποιος είναι αναγνώστης και επομένως σκάουτερ κειμένων μέχρι ποιος επιλέγει το εξώφυλλο. Και το κυριότερο απουσιάζει ο επιμελητής, ο υπεύθυνος εκείνος που θα ρετουσάρει το χειρόγραφο, θα μιλήσει με τον συγγραφέα για μικρές και μεγάλες αλλαγές, που θα υποδείξει ατέλειες και θα προτείνει διορθώσεις, φυσικά όχι μόνο σε γλωσσικό επίπεδο. Αντίστοιχα απουσιάζει μια σθεναρή κριτική που να αντιπολιτεύεται και όχι να λειτουργεί συγκαταβατικά κι απλόχερα παρωθητικά, να κρίνει και να βοηθά στον διάλογο, να δείχνει δρόμους, να ωθεί στην αυτοσυνειδησία του πεζογράφου.

Το μυθιστόρημα δεν είναι απλώς προϊόν της συγγραφικής προσπάθειας, αλλά πρέπει να είναι της πολλαπλής επεξεργασίας από διάφορα χέρια και μάτια, της παλίμψηστης δράσης έμπειρων επαγγελματιών που θα επέμβουν –με τη θέληση του δημιουργού- ώστε το τελικό αποτέλεσμα να είναι πολύ καλύτερο από την πρώτη συγγραφική δουλειά. Ξεκινά σε συλλογικό επίπεδο πριν ξεκινήσει το γράψιμο και τελειώνει, αν τελειώνει, με τη μετάφρασή-του σε άλλη γλώσσα. Είναι το τελικό προϊόν μιας υποσυνείδητης διεργασίας που προάγεται με διαβάσματα, πολιτισμικές εγγραφές, κριτικούς διαλόγους…

Ανάλογη απουσία συντεταγμένης πολιτικής απουσιάζει από τον τρόπο προώθησης των βιβλίων στο εξωτερικό. Οι ατζέντηδες μόλις τα τελευταία χρόνια έχουν αναλάβει δράση, οι επιχορηγήσεις για μεταφράσεις είναι μηδαμινές, η κεντρική στρατηγική ώστε τα αξιόλογα έργα να προβληθούν στις μεγάλες αγορές είναι επιδερμική… Λείπει, όπως το ψυχανεμίζομαι, ένα μάρκετινγκ που θα μπορούσε υπό άλλες συνθήκες να προβάλει την ελληνική πεζογραφία ως εφάμιλλη πολλών άλλων περιφερειακών λογοτεχνιών, αλλά και ως αντάξια των μεγάλων λογοτεχνιών, που έχουν και το πλεονέκτημα της γλώσσας.

Με άλλα λόγια πιστεύω ότι δεν λείπει η ποιότητα (υπάρχει έστω κι αν περιορίζεται σε λίγες πέννες και σε λίγα βιβλία), αλλά η φυτωριακή ευρύτερη παραγωγή-της, η οργανωμένη επεξεργασία-της, η ανάδειξή-της και η εκστρατεία πειθούς των ξένων για την αξία της ελληνικής πεζογραφίας. Οι ίδιοι οι συγγραφείς λειτουργούν ατομικά, γράφουν και ακούνε τους φίλους-τους, συναντάνε μια κριτική των καλών λόγων, ομφαλοσκοπούνται (ευτυχώς η επαφή με την Ευρώπη και την Αμερική τους κάνει πιο εξωστρεφείς όλο και περισσότερο), αλλά δεν έχουν το συμπαγές εκείνο περιβάλλον που θα τους βοηθήσει να αξιοποιήσουν τις ιδέες, τα ρεύματα, τις τάσεις, τη γλώσσα και να γράψουν κορυφαία.

(τέλος Β΄ μέρους) 

[Οι εικόνες που συνοδεύουν αυτό το Β΄ μέρος αντλήθηκαν από: www.enet.gr, imgkid.com, blogs.sch.gr, www.zazzle.com, everydaylife.globalpost.com, www.ehlingmedia.com και www.guidingtech.com]

Πατριάρχης Φώτιος