Friday, September 17, 2021

Στράτης Μυριβήλης - Μ. Καραγάτσης – Άγγελος Τερζάκης – Ηλίας Βενέζης, “Το μυθιστόρημα των τεσσάρων”

Τέσσερις κορυφαίοι Έλληνες πεζογράφοι συμπράττουν σε ένα γαϊτανάκι αφήγησης που περιλαμβάνει έρωτες, πάθη, εκδίκηση, πόλεμο, προδοσίες, μυστήριο, δίκες…

 

Στράτης Μυριβήλης - Μ. Καραγάτσης – Άγγελος Τερζάκης – Ηλίας Βενέζης

“Το μυθιστόρημα των τεσσάρων”

[πρώτη έκδοση: 1958, σε βιβλίο: 1979]

εκδόσεις Εστία

-2011

 

Καθέναν ξεχωριστά τους έχω διαβάσει, έστω και λίγο. Αλλά αυτό το μυθιστόρημα που συνδέει τις γραφές τους ίσως είναι μια πρόκληση άλλου βαθμού.


> Ο Στρατής Μυριβήλης γεννήθηκε στη Συκαμιά της Λέσβου. Το 1912 εγκαταστάθηκε στην Αθήνα και γράφτηκε στο Πανεπιστήμιο, εργαζόμενος παράλληλα ως συντάκτης σε περιοδικά και εφημερίδες. Κατατάχτηκε εθελοντικά το 1912 και πολέμησε στους βαλκανικούς πολέμους (όπου τραυματίστηκε στο πόδι), στον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο και στη Μικρασιατική εκστρατεία (ως ανθυπολοχαγός). Στη Λέσβο συνεργάστηκε με τις εφημερίδες Σάλπιγξ, Ελεύθερος Λόγος, Καμπάνα, Ταχυδρόμος και άλλες, δημοσιεύοντας πεζογραφήματα, ποιήματα, άρθρα και χρονογραφήματα. Η πρώτη εμφάνιση του Στρατή Μυριβήλη στο χώρο της λογοτεχνίας σημειώθηκε το 1915 με τη συλλογή διηγημάτων "Κόκκινες ιστορίες". Σταθμό στην πρώτη αυτή φάση της δημιουργίας του αποτέλεσε η "Ζωή εν Τάφω", που εγκαινίασε τη σύγχρονη ελληνική αντιπολεμική λογοτεχνία. Το έργο "Η δασκάλα με τα χρυσά μάτια" (1932) αντιμετωπίστηκε από την κριτική ως μεταβατικό στάδιο προς τη δεύτερη περίοδο της συγγραφικής του δραστηριότητας (1933-1949), στην οποία κυριαρχεί η τάση προς άρνηση του παρόντος και στροφή προς την παιδική ηλικία, τάση που άσκησε επιρροή και στο γλωσσικό και υφολογικό πεδίο του έργου του. Από τη δεύτερη αυτή περίοδο αναφέρουμε το μυθιστόρημά του "Η Παναγιά η Γοργόνα". Τέλος στην τρίτη περίοδο του έργου του (1949-1969) ο Μυριβήλης στράφηκε προς μια ποικιλία θεμάτων, στόχων και εκφραστικών μέσων. Εδώ εντάσσονται οι συλλογές διηγημάτων του "Το πράσινο βιβλίο", "Το γαλάζιο βιβλίο", "Το κόκκινο βιβλίο" και "Το βυσσινί βιβλίο".

 

> O M. Kαραγάτσης (πραγματικό όνομα Δημήτρης Pοδόπουλος) γεννήθηκε το 1908 στην Aθήνα. Tο αινιγματικό αρχικό M. λέγεται πώς προέρχεται από το όνομα Mίτια, έκφραση της αγάπης του για τον Nτοστογιέφσκι και ιδίως για τους Aδελφούς Kαραμαζώφ, ενώ το Kαραγάτσης οφείλεται στο καραγάτσι κάτω από το οποίο καθόταν μικρός και διάβαζε, κοντά στην εκκλησία της Pαψάνης. Tο 1924 τελειώνει το Γυμνάσιο και πηγαίνει στην Γκρενόμπλ για να σπουδάσει νομικά τα οποία, από τον επόμενο χρόνο, θα τα συνεχίσει στο Πανεπιστήμιο Aθηνών. Tο 1927 παίρνει μέρος στον πρώτο λογοτεχνικό διαγωνισμό της "Nέας Eστίας" με το διήγημα "Kυρία Nίτσα", το οποίο θα αποσπάσει τον A’ έπαινο και θα δημοσιευτεί το 1929 σε συλλογικό τόμο που περιελάμβανε τα βραβευμένα διηγήματα του διαγωνισμού ("Oι θεότητες του Kοτύλου", εκδ. Bιβλιοπωλείον της Eστίας). Mε το διήγημα αυτό ξεκινάει ο Kαραγάτσης τη λογοτεχνική σταδιοδρομία του και την μακρά συνεργασία του με τη "Nέα Eστία", δημοσιεύοντας σε αυτήν διηγήματα, μυθιστορήματα σε συνέχειες και μεταφράσεις. Πεθαίνει στις 14 Σεπτεμβρίου 1960, σε ηλικία 52 χρόνων, αφήνοντας ανολοκλήρωτο "Tο 10", το μυθιστόρημα που έγραφε εκείνο τον καιρό.


> Ο Άγγελος Τερζάκης γεννήθηκε στο Ναύπλιο. Το 1915 εγκαταστάθηκε με την οικογένειά του στην Αθήνα, όπου ολοκλήρωσε τις εγκύκλιες σπουδές του και γράφτηκε στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου, της οποίας αναγορεύτηκε διδάκτωρ το 1927. Από το 1929 και για δυο χρόνια άσκησε το επάγγελμα του δικηγόρου. Το 1925 πρωτοεμφανίστηκε στο χώρο της λογοτεχνίας με τη δημοσίευση της συλλογής διηγημάτων του Ο ξεχασμένος. Το 1929 εξέδωσε την Φθινοπωρινή Συμφωνία. Ακολούθησε η έκδοση του μυθιστορήματός του Δεσμώτες, που μαζί με τον Πρίγκηπα του Θράσου Καστανάκη θεωρήθηκαν από την κριτική ως τα πρώτα πεζογραφήματα της γενιάς του ’30 και Η παρακμή των Σκληρών, που επαινέθηκε από τον Κωστή Παλαμά, ενώ με μεγάλη επιτυχία εκδόθηκε το 1937 Η μενεξεδένια πολιτεία. Το 1936 παντρεύτηκε τη Λουΐζα Βογάσαρη, με την οποία απέκτησε ένα γιο το Δημήτρη. Τον ίδιο χρόνο παραστάθηκε στο Εθνικό Θέατρο η βυζαντινή τραγωδία του Αυτοκράτωρ Μιχαήλ. Το 1937 ανέλαβε τη Γραμματεία του Εθνικού Θεάτρου, όπου κατέλαβε διαδοχικά διάφορες διοικητικές θέσεις, φθάνοντας ως εκείνη του υπηρεσιακού γενικού διευθυντή (με αίτησή του παρέμεινε ως το 1960 στη θέση του διευθυντή δραματολογίου, την οποία κατέλαβε το 1940). Από το 1940 και ως τη λήξη του πολέμου υπηρέτησε στο Αλβανικό Μέτωπο. Από τα έργα του σημειώνουμε ενδεικτικά την Πριγκηπέσσα Ιζαμπώ, τη Μυστική ζωή, τη Μενεξεδένια Πολιτεία, ενώ πρέπει επίσης να αναφερθεί το σημαντικό δοκιμιακό έργο του που άσκησε επίδραση τόσο στη λογοτεχνική όσο και στη θεατρική παραγωγή του.

 

> Ο Ηλίας Βενέζης (λογοτεχνικό ψευδώνυμο του Ηλία Μέλλου) γεννήθηκε στις Κυδωνιές (Αϊβαλί) της Μικράς Ασίας, Το 1922 ο Βενέζης, που μόλις είχε τελειώσει το γυμνάσιο στη γενέτειρά του, αιχμαλωτίστηκε από τους τούρκους και υπηρέτησε στα τάγματα εργασίας στο εσωτερικό της Μικράς Ασίας για δεκατέσσερις μήνες. Αφέθηκε ελεύθερος το 1923 Εκεί εργάστηκε αρχικά στο Πλωμάρι ως υπάλληλος της Διευθύνσεως Κτημάτων εξ Ανταλλαγής του Υπουργείου Γεωργίας και στη συνέχεια ως υπάλληλος στις τράπεζες Εθνική και Ελλάδος. Μετά από μετάθεσή του στο υποκατάστημα της Τράπεζας Ελλάδος στην Αθήνα, εγκαταστάθηκε στην πρωτεύουσα, όπου εργάστηκε ως το 1957. Στη λογοτεχνία πρωτοεμφανίστηκε το 1921 με δημοσιεύσεις διηγημάτων στο περιοδικό της Κωνσταντινούπολης Ο Λόγος. Το 1927 βραβεύτηκε από το περιοδικό Νέα Εστία για το διήγημά του Ο θάνατος και αργότερα δημοσίευσε σε συνέχειες την πρώτη μορφή του εμπνευσμένου από την εμπειρία του στα τάγματα της Ανατολής έργου του Το νούμερο 31328, που εκδόθηκε το 1931. Ακολούθησαν τα μυθιστορήματα Γαλήνη, Αιολική γη, Έξοδος και Ωκεανός, που κινούνται όλα, όπως και το πρώτο του στα πλαίσια του ντοκουμέντου, με σαφείς επιδράσεις από την ανθρωπιστική ιδεολογία του συγγραφέα. Ολοκλήρωσε επίσης διηγήματα, ιστορικές μελέτες, οδοιπορικά και το θεατρικό έργο Μπλοκ C, που πρωτοπαραστάθηκε το 1945 από το θίασο του Πέλου Κατσέλη.

 

ΠΕΙΡΑΜΑ ή συγγραφική συνεργασία; Το να συμπράττουν τέσσερις κορυφαίοι εκπρόσωποι της γενιάς του ’30 σε ένα βιβλίο-γαϊτανάκι είναι από μόνο του αξιοπερίεργο. Ο πρώτος χτίζει μια στοιχειώδη υπόθεση και βάζει δυο πρόσωπα να πρωταγωνιστούν και χωρίς συνεννόηση οι επόμενοι συνεχίζουν την ιστορία, δίνουν βάθος και εύρος, φτιάχνουν νέους διαδρόμους.

Η ΥΠΟΘΕΣΗ είναι πολυπρόσωπη και πολυδαίδαλη. Διαδραματίζεται 12 χρόνια μετά την Κατοχή, αλλά σχετίζεται στενά με την προδοσία του στρατηγού Μυλωνάκου μέσα στον πόλεμο. Η κεντρική ηρωίδα Νενέλα ήταν τότε στην Αντίσταση, ερωτεύτηκε τον Amedeo Mancini, ο οποίος μισός Ιταλός και μισός Έλληνας αμφιταλαντευόταν συνειδησιακά, αλλά τελικά πήρε στην πράξη το μέρος των κατακτημένων δίνοντας πληροφορίες. Απρόσμενα χωρίζουν υπό αινιγματικές συνθήκες, πιστεύοντας ο καθένας ότι προδότης είναι ο άλλος. Και τώρα, δώδεκα χρόνια μετά, ξανασυναντιούνται στην Αθήνα, ξανασμίγουν και αντιμετωπίζουν από κοινού τον προδότη, που επιχειρεί να τους εκβιάσει.

ΤΟ ΕΡΓΟ ξεκινά κατασκοπικό και τελειώνει αστυνομικό, χωρίς όμως ένταση ή κορυφώσεις, αφού τα αινίγματα παίρνουν γρήγορα απάντηση. Η ατμόσφαιρα της μεταπολεμικής Ελλάδας αλλά και το κλίμα μέσα στην Κατοχή, ο έρωτας, η προδοσία, ένα σκοτεινό παρελθόν που προδιαμορφώνει καταγωγές και νοοτροπίες, καλές προθέσεις και στυγερά καθάρματα, ωραίες γυναίκες και παθιασμένα αισθήματα. Όλα αυτά θυμίζουν λαϊκό μυθιστόρημα, προορισμένο για το ευρύ κοινό, ατμόσφαιρα και κόσμος που τον συναντάμε στον Γιάννη Μαρή, μικρές και μεγάλες ανατροπές, αλλά πρώτιστα υπόγεια συναισθήματα που κινούν τους χαρακτήρες, άλλοτε με τη λογική κι άλλοτε με το ένστικτο.

ΤΟ ΥΦΟΣ διαφέρει από συγγραφέα σε συγγραφέα. Ο καθένας παίρνει το νήμα από εκεί που το άφησε ο προηγούμενος, αξιοποιεί τα στοιχεία που θέλει, επινοεί τη συνέχεια, πιάνει οπτικές γωνίες που προηγουμένως δεν είχαν αναδειχθεί, περιγράφει και αφηγείται προσπαθώντας να δώσει συνέχεια και να αφήσει το νήμα στον επόμενο. Πιθανότατα ο Μυριβήλης που ξεκίνησε το έργο δεν είχε υπόψη του την πορεία που είχε προδιαγράψει. Κι αυτό γιατί ο καθένας ναι μεν προσπαθούσε να μείνει πιστός στην αρχική κοίτη, αλλά έβαζε το δικό του λιθαράκι που οδηγούσε αλλού.


ΑΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ναι εμφανίζονται. Νομίζω ότι ακόμα και μέσα στο κεφάλαιο του καθενός γίνονται πράγματα, λίγο στραμπουληγμένα. Πολλά δεν εξηγούνται, αλλά σε γενικές γραμμές, λόγω της ικανότητας του καθενός να διαβάζει σωστά τον προηγούμενο και να εξελίσσει την ιστορία, το κείμενο έχει μια ολότητα αξιοσημείωτη. Ίσως το μόνο αρνητικό που δεν μπορεί να καλυφθεί είναι ότι δεν υπάρχει μια στοχοθεσία, αλλά μόνο μια αφηγηματική αλληλουχία. Εννοώ ότι δεν υπάρχει ένα μήνυμα, μια προκαθορισμένη ιδεολογική ή κοινωνική ματιά. Ακόμα και η μανιάτικη εκδίκηση φαίνεται άτοπη, καθώς δεν εξηγείται ούτε με βάση την πλοκή, ούτε με βάση τη λαϊκή ψυχοσύνθεση, ούτε με βάση την ιδεολογία των ηρώων.

Πάπισσα Ιωάννα

Tuesday, September 14, 2021

Στρατής Τσίρκας, “Η χαμένη άνοιξη”

1965: η δημοκρατία παραπαίει, ο Γεώργιος Παπανδρέου υπονομεύεται από τον βασιλιά κι η Χούντα επέρχεται ραγδαία. Σ΄ αυτό το πλαίσιο, ο Αντρέας ερωτεύεται τη Φλώρα, ή μήπως τη Ματθίλδη;


Στρατής Τσίρκας

“Η χαμένη άνοιξη”

[πρώτη έκδοση 1976]

εκδόσεις Alter-Ego

-2020

 

Μετά τις “Ακυβέρνητες πολιτείες” δεν ήξερα κανένα άλλο έργο του Τσίρκα. “Η χαμένη άνοιξη” κάπου ακούστηκε και μπήκα στο τριπάκι να τη γνωρίσω.


> Ο Στρατής Τσίρκας (λογοτεχνικό ψευδώνυμο του Γιάννη Χατζηαντρέα από παρατσούκλι του πατέρα του) γεννήθηκε και πέρασε τα παιδικά και νεανικά του χρόνια στο Κάιρο. Είχε τρία μικρότερα αδέρφια. Γύρω στο 1917 γράφτηκε στην Αμπέτειο Σχολή, στο εμπορικό τμήμα, από όπου αποφοίτησε το 1928. Μετά την αποφοίτησή του εργάστηκε στην Εθνική Τράπεζα της Αιγύπτου για ένα χρόνο και από το 1929 ως το 1939 σε μια εταιρεία βάμβακος στην Άνω Αίγυπτο, αρχικά ως λογιστής και στη συνέχεια ως διευθυντής των εκκοκιστηρίων. Το 1933 πέθανε ο πατέρας του από φυματίωση. Το 1935 εντάχτηκε στην αντιφασιστική οργάνωση "Ligue Pacifiste" και ίδρυσε μαζί με τον Θεοδόση Πιερίδη την "Αντιφασιστική Πρωτοπορία". Το 1937 παντρεύτηκε την Αντιγόνη Κερασσώτη. Το 1961 διαγράφτηκε από το Κ.Κ.Ε., καθώς αρνήθηκε να αποκηρύξει το έργο του "Η Λέσχη", που είχε εκδοθεί λίγο νωρίτερα. Το 1963 έφυγε για την Αθήνα, όπου έζησε ως το θάνατό του. Μετά την κήρυξη της δικτατορίας του Παπαδόπουλου έγινε μέλος του Πατριωτικού Αντιδικτατορικού Μετώπου. Το 1969 εντάχθηκε στο Κ.Κ.Ε. εσωτερικού.

Ο Στρατής Τσίρκας τοποθετείται ανάμεσα στη μεσοπολεμική και μεταπολεμική γενιά της νεοελληνικής πεζογραφίας και το έργο του συνδέεται άμεσα με τις πολιτικές εξελίξεις στην Ελλάδα και τη γενέτειρά του, στις οποίες πήρε ενεργό μέρος. Η πρώτη του εμφάνιση στο χώρο της λογοτεχνίας σημειώθηκε το 1927 με μεταφράσεις των Μυσσέ, Χάινε και Σίλλερ στα περιοδικά "Μπουκέτο" και "Οικογένεια" και τη δημοσίευση του πρώτου του πεζογραφήματος με τίτλο "Το φεγγάρι" στο περιοδικό "Παναιγυπτία". Γνωστός έγινε κυρίως μετά την έκδοση της βιογραφίας "Ο Καβάφης και η εποχή του" και της μυθιστορηματικής τριλογίας "Ακυβέρνητες Πολιτείες", που δίχασαν τους κριτικούς και λογοτεχνικούς κύκλους και προκάλεσαν ζυμώσεις στο χώρο της αριστερής διανόησης.

 

Ο Αντρέας επιστρέφει στην Αθήνα από την Τασκένδη, το καλοκαίρι του 1965. [...] Συναντά παλιούς συντρόφους [...]. Μέσα [σ' αυτούς] κυκλοφορεί μια τριανταπεντάρα Δανεζοελβετίδα, η όμορφη νυμφομανής και αλκοολική Φλώρα. [...] Κατά τη στιγμή που η ιστορία εισβάλλει πια στο μυθιστόρημα, [...] ξεχωρίζουν τώρα εκκωφαντικά κραυγές και συνθήματα, σειρήνες και εκρήξεις, και [...] αντιλαμβανόμαστε ότι το κύριο πρόσωπο του έργου δεν είναι η Φλώρα, ούτε ο Αντρέας, αλλά η Ιστορία, [που] λειτουργεί σαν συνεκτική ύλη, τους ενώνει με τρόπο αόρατο κατά τη διάρκεια όλου του έργου, και πάντως πολύ περισσότερο από το εύθραυστο ερωτικό νήμα. [...] Ένα γνήσιο μυθιστόρημα όσο είναι αρκετά δύσκολο να συναντήσουμε στις μέρες μας". (Mario Vitti από τη biblionet)


Ο ΤΣΙΡΚΑΣ εκδίδει μεταπολιτευτικά ένα βιβλίο που αναφέρεται στα προ της δικτατορίας γεγονότα. Αξιοποιεί τα βιώματά του από την Ελλάδα και την Αριστερά, αλλά και την εκ των υστέρων γνώση της διάλυσης της δημοκρατίας, τόσο λόγω των λαθών του πολιτικού συστήματος όσο και της έξωθεν στήριξης στους συνταγματάρχες. Επομένως, βλέπουμε μια διπλή οπτική: του τότε και του τότε μέσω του τώρα.

Ο ΑΝΤΡΕΑΣ επιστρέφει στην Ελλάδα μετά την εξορία του στην Τασκένδη. Το πολιτικό λοιπόν σκέλος του βιβλίου αφορά την Αριστερά το 1965, καθώς ο Γεώργιος Παπανδρέου ήταν στην εξουσία και το πολιτικό τοπίο άφριζε με ανακατατάξεις, ζυμώσεις και ανατροπές που μύριζαν πραξικόπημα. Ο Αντρέας όμως ερωτεύεται τη Φλώρα, που έχει και είχε έντονη σεξουαλική ζωή, ζει ευδαιμονιστικά και ανέμελα. Το ερωτικό σκέλος του βιβλίου δείχνει μια γυναίκα αντισυμβατική για την εποχή και φιλελεύθερη ερωτικά. Δύο πρόσωπα, δύο πόλοι, δύο τάσεις που συναντιούνται, όσο κι αν χάνονται, και η συνάντησή τους προκαλεί σπινθήρες στο εύφλεκτο πεδίο της Ιστορίας.

ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ είναι ότι το βάρος της Ιστορίας πέφτει ασήκωτο πάνω στα πρόσωπα. Η Αποστασία του 1965 γίνεται το Α και το Ω της υπόθεσης, ενώ τα πρόσωπα αποβαίνουν φερέφωνα, σχεδόν κυριολεκτικά, των πολιτικών γεγονότων. Ο Αντρέας δεν φαίνεται αυτόνομος χαρακτήρας, αλλά μαριονέτα των εξελίξεων, ηχείο που τις απηχεί, ενώ ίσως διασώζεται η Φλώρα χάρη στον αναπάντεχα πανσεξουαλικό χαρακτήρα, που ανατρέπει τον γυναικείο ρόλο της και τις ιστορικοκοινωνικές παραμέτρους. Το δημόσιο στην ταραγμένη δεκαετία του ’60, κι ενώ η χούντα έρχεται, μετατρέπει το μυθιστόρημα σε οιωνεί χρονικό, που απορροφά τα πάντα και υπονομεύει τη λογοτεχνικότητα της γραφής.

ΠΙΣΤΕΥΩ, διαβάζοντας τέτοια έργα, ότι ο συγγραφέας που κατέκτησε κορυφές με τις “Ακυβέρνητες πολιτείες”, κληρονομεί την αίγλη του και σ’ αυτό το βιβλίο, χωρίς αυτό να το αξίζει. Όχι επειδή δεν είναι γραμμένο με ύψος κα βάθος, αλλά επειδή θυσιάζονται όλα αυτά στον βωμό ενός πολιτικού άχτι.

Πάπισσα Ιωάννα

 

Friday, September 10, 2021

Μαρία Ιορδανίδου, “Λωξάντρα”

Η Κωνσταντινούπολη παρουσιάζεται διαμέσου της Λωξάντρας, της γλώσσας της, της απλότητας και της αγαθότητάς της, της κουζίνας της που είναι το αποκορύφωμα της προσφοράς της.

 

Μαρία Ιορδανίδου

“Λωξάντρα”

[πρώτη έκδοση 1963]

εκδόσεις Εστία

-2010


Μας έδειξε μερικά στιγμιότυπα στο Youtube από ένα ασπρόμαυρο σήριαλ, όπου μια θεωρητική γυναίκα γυρίζει και μαγειρεύει συνέχεια για ένα πολυπλόκαμο σόι. Ο Πατριάρχης Φώτιος μας οδήγησε από το σήριαλ στο βιβλίο.


> Η Μαρία Ιορδανίδου γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη, κόρη του μηχανικού του εμπορικού ναυτικού της Αγγλίας Νικολάου Κριεζή και της Ευφροσύνης Μάγκου. Από το 1901 ως το 1909 έζησε με τους γονείς της στην Αθήνα, μετά το χωρισμό τους όμως η Μαρία επέστρεψε στη γενέτειρα και γράφτηκε στο εκεί αμερικανικό κολέγιο. Από το 1914 ως το 1919 έζησε -εγκλωβισμένη από το ξέσπασμα του πρώτου παγκοσμίου πολέμου και τις ταραχές της ρωσικής επανάστασης κατά τη διάρκεια επίσκεψής της σε συγγενείς της στη Ρωσία- στη Μαριούπολη του Καυκάσου. Κατάφερε να επιβιώσει μόνη παραδίδοντας μαθήματα αγγλικών, ενώ παράλληλα παρακολούθησε μαθήματα σε ρωσικό γυμνάσιο. Το 1919 επέστρεψε στην Πόλη και εργάστηκε σε αμερικανική εμπορική εταιρεία. Το 1920 πήρε μετάθεση για την Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου, όπου ήρθε σε επαφή με τους πνευματικούς κύκλους, έγινε μέλος του κομμουνιστικού κόμματος Αιγύπτου και το 1923 παντρεύτηκε τον εκπαιδευτικό Ιορδάνη Ιορδανίδη. Μετά το γάμο της εγκαταστάθηκε με το σύζυγο και τη μητέρα της στην Αθήνα, όπου εργάστηκε στην πρεσβεία της Σοβιετικής Ένωσης. Το 1931 χώρισε από τον Ιορδανίδη, με τον οποίο είχε στο μεταξύ αποκτήσει δυο παιδιά. Το 1939 απολύθηκε από την πρεσβεία και ξανάρχισε να ασχολείται με τα μαθήματα ξένων γλωσσών. Κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής καταστράφηκε το σπίτι της και η ίδια διώχτηκε και κλείστηκε σε διάφορα στρατόπεδα. Συνεργάστηκε με το περιοδικό έντυπο του ΚΚΕ. Μόρφωση ως μεταφράστρια. Στη λογοτεχνία πρωτοεμφανίστηκε σε ηλικία εξήντα πέντε χρόνων με την έκδοση του μυθιστορήματος Λωξάντρα. Τιμήθηκε για το έργο της με το Χρυσό Σταυρό και το Οφφίκιο της Αρχόντισσας του Οικουμενικού Θρόνου από το Πατριαρχείο Κωνσταντινούπολης (1978). Έργα της μεταφράστηκαν σε πολλές ξένες γλώσσες. Η Μαρία Ιορδανίδου ανήκει στους έλληνες πεζογράφους της μεσοπολεμικής περιόδου, ειδικότερα στους λογοτέχνες εκείνους που αγαπήθηκαν από το αναγνωστικό κοινό -έργα της με κύριο παράδειγμα τη Λωξάντρα μεταφέρθηκαν και στην τηλεόραση- και αγνοήθηκαν από την κριτική. Βασικά χαρακτηριστικά του έργου της είναι το αυτοβιογραφικό στοιχείο που κυριαρχεί ολοένα και εντονότερα κατά τη διάρκεια της λογοτεχνικής διαδρομής της, η αμέλειά της για μια συστηματική κατανομή του αφηγηματικού υλικού της και η αμεσότητα, ακρίβεια και φυσικότητα του λόγου της. 

 

Η ΛΩΞΑΝΤΡΑ είναι μια πληθωρική Κωνσταντινουπολίτισσα στα 1874 κ.εξ.. Το βιβλίο της Ιορδανίδου βιογραφεί μια γυναίκα της προπροηγούμενης απ’ αυτήν γενιάς, αλλά συνεκδοχικά βιογραφεί την ελληνική Κωνσταντινούπολη στο τέλος του 19ου αιώνα.

Η ΟΜΩΝΥΜΗ ηρωίδα παντρεύεται σχετικά μεγάλη, 30 χρονών, τον καλοσυνάτο Δημητρό, ο οποίος είναι χήρος και έχει τέσσερα παιδιά. Η Λωξάντρα μπαίνει δυναμικά στην οικογένεια και με την ευρύχωρη καρδιά της και τα γενναιόδωρα φαγητά της κερδίζει τα παιδιά και παίρνει τη θέση της μάνας τους. Κι επιπλέον με κόπους κάνει ακόμα δυο παιδιά με τον άντρα της, για να ολοκληρώσει την ευτυχία της. Αυτή συνίσταται στην οικογένεια, που περιλαμβάνει ένα πολυπλόκαμο σόι, στην κουζίνα με τις υπέροχες πολίτικες συνταγές, στην κοινότητα των Ρωμιών με τις μικρές και μεγάλες ειδήσεις, στη θρησκεία με την Παναγία («Παναΐα») να πρωτοστατεί αλλά και με τις διάφορες προκαταλήψεις μιας απλής λαϊκής γυναίκας.

Ο ΧΑΡΑΚΤΗΡΑΣ της Λωξάντρας υπερκαλύπτει τα πάντα, καθώς η ίδια είναι όχι μόνο σωματικά θεωρητική, αλλά και από ιδιοσυγκρασία πανταχού παρούσα. Αγαπά και αγαπιέται, ελέγχει πολλά από τα συμβάντα της οικογένειας, κάνει τραπέζια και προσεύχεται, ανησυχεί, γρηγορεί και τρέχει όπου ο νους της της υποβάλλει. Ο Πατριάρχης Φώτιος θυμάται, λέει, την Μπέτυ Βαλάση ως τηλεοπτική ενσάρκωση της μυθιστορηματικής ηρωίδας το 1979-1980 να κυριαρχεί στην οθόνη και να υποδύεται τον ρόλο της απλώνοντας την παρουσία της σε κάθε ελληνικό σπίτι. Οι υπόλοιποι χαρακτήρες παίρνουν όνομα, περνάνε μέσα από τη συνείδηση της Λωξάντρας και χάνονται. Κανείς δεν σκιαγραφείται επαρκώς, αλλά το κυρίαρχο γυναικείο, μητρικό μοντέλο της πρωταγωνίστριας επισκιάζει πλήρως όλα τα άλλα.

ΑΚΟΜΑ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΟ, η Λωξάντρα είναι η ενσάρκωση του χρόνου και του τόπου, μιας εποχής που ζει ακόμα άμεσα ή έμμεσα μέσα μας. Π.χ. Η “Πολίτικη Κουζίνα”, η ταινία για τους Έλληνες της πόλης 80 χρόνια μετά, θυμίζει αναλογικά τον κόσμο των Ρωμιών, με τα μπαχάρια, τις καθημερινές συνήθειες, τη γλώσσα. Στη Λωξάντρα ζωντανεύει πρώτα απ’ όλα ο τόπος: τα Θεραπειά, το Μακροχώρι, η Παναγία στο Μπαλουκλί κ.ο.κ. Είναι η Πόλη, όπου ζουν μεν και Τούρκοι, οι καλοί Τούρκοι που αγαπά η ηρωίδα (ασχέτως αν μισεί τους Τούρκους γενικά και αόριστα), αλλά κυριαρχούν οι ελληνικές οικογένειες, τα ρωμαίικα τοπόσημα, τα αστικά σπίτια, τα στενά σοκάκια, οι πυρκαγιές. Είναι η ελληνική Κωνσταντινούπολη που ταυτίζεται με τη Λωξάντρα και τους άλλους κατοίκους της. Και παράλληλα ακούγονται οι ιστορικές στιγμές που σημάδεψαν τη μετάβαση από την Οθωμανική αυτοκρατορία στο Τουρκικό κράτος. Όλα όμως δίνονται μέσω της οπτικής γωνίας της πρωταγωνίστριας, η οποία απλή και οικογενειοκεντρική τα καταλαβαίνει όσο αφορούν το περιβάλλον της.

Ο ΔΗΜΗΤΡΟΣ κάποια στιγμή πεθαίνει ήσυχα, η Λωξάντρα γερνάει ευτυχής, αναγκάζεται όμως να μετακομίσει από το ευρύχωρο σπίτι της στο Μακροχώρι στο Πέραν. Τα πράγματα αλλάζουν σιγά σιγά στη ζωή της, αλλάζει και η ζωή των Ρωμιών στην Πόλη. “Η Κωνσταντινούπολη είναι η Λωξάντρα” είναι σαν να λέει ο Ιορδανίδου. Με τον Βόσπορο, τη γενναιοδωρία της, τα φαγητά της, την απλότητα της ψυχής. Και μαζί με τη Λωξάντρα χρόνο με τον χρόνο γερνά και η ρωμαίικη καρδιά της Πόλης, ο 20ός αιώνας θα εισάγει νέες αλλαγές, ιστορικοκοινωνικές και πολιτικές, τα γεγονότα πέφτουν ραγδαία πάνω στους απλούς ανθρώπους. Έτσι, είναι αναμενόμενο να βρεθεί “πρόσφυγας” στην Αθήνα, να αναπολεί την πρότερη ζωή της και να μην μπορεί να συνηθίσει τη νοοτροπία των Ελλαδιτών.

ΤΟ ΕΡΓΟ τελικά δεν είναι μυθιστόρημα. Δεν έχει πλοκή και συγκρουσιακή δράση. Είναι εν μέρει βιογραφία. Αλλά πιο πολύ είναι μια τοιχογραφία της Πόλης και των ανθρώπων της.

Πάπισσα Ιωάννα

Monday, September 06, 2021

Αλέξης Πανσέληνος, “Ο Κουτσός Άγγελος”

Άγγελος όνομα και πράγμα. Άνθρωπος με πάθη αλλά και με καλή ψυχή. Μέσα στην Κατοχή τον επιστρατεύει ένας άγνωστος Αγαθός γεράκος να παρέμβει στην Ιστορία και να δρομολογήσει τις εξελίξεις.

 

Αλέξης Πανσέληνος

“Ο Κουτσός Άγγελος”

εκδόσεις Κέδρος

-2002


Πανσέληνος: Κάποιοι λένε πως πρόκειται για τον σημαντικότερο πεζογράφο εν ζωή που διαθέτουμε. Κι αυτή η φράση καρφώθηκε στο μυαλό μου, οδηγώντας και το χέρι μου στον “Κουτσό άγγελο”.

 

> Ο Αλέξης Πανσέληνος γεννήθηκε στην Αθήνα το 1943. Ο πατέρας και η μητέρα του είναι γνωστοί συγγραφείς της Γενιάς του 30. Σπούδασε νομικά στη Νομική Σχολή Αθηνών και εργάστηκε ως δικηγόρος με ειδίκευση το ναυτιλιακό δίκαιο. Δημοσίευσε σχετικά αργά το πρώτο του βιβλίο, το 1982 ("Ιστορίες με σκύλους", διηγήματα, Κέδρος). Ως σήμερα έχουν εκδοθεί άλλος ένας τόμος με διηγήματα ("Τέσσερις ελληνικοί φόνοι"), τέσσερα μυθιστορήματα, ένας τόμος με δοκίμια και άρθρα και ένας τόμος με προσωπικές σκέψεις σχετικά με το βιβλίο και την ανάγνωση. Έχει αρθρογραφήσει σε μεγάλες εφημερίδες γύρω από θέματα τόσο της τέχνης όσο και της πολιτικής και έχει γράψει λογοτεχνική κριτική για σημαντικά λογοτεχνικά περιοδικά. Το μυθιστόρημά του "Η μεγάλη πομπή" τιμήθηκε με το Β΄ Κρατικό βραβείο μυθιστορήματος το 1986. Το μυθιστόρημά του "Σκοτεινές επιγραφές" τιμήθηκε με το Βραβείο Μυθιστορήματος του περιοδικού "Διαβάζω" 2012. Από τα βιβλία του, "Η μεγάλη πομπή" έχει μεταφραστεί, μέχρι σήμερα, στα γαλλικά (Griot) και τα ιταλικά (Crocetti), και το "Ζαΐδα ή Η καμήλα στα χιόνια" στα γαλλικά (Gallimard), τα ιταλικά (Crocetti) και τα γερμανικά (Berlin Verlag). Παντρεμένος και πατέρας ενός παιδιού, μοιράζει τον χρόνο του, από το 1996 και μετά, μεταξύ Αθήνας και του νησιού της Πάρου, όπου συχνά αποσύρεται για να γράψει. Έχει μεταφράσει βιβλία από τα αγγλικά και τα γερμανικά. Το 1997 ήταν η ελληνική υποψηφιότητα για το Ευρωπαϊκό Αριστείο Λογοτεχνίας. Εκτός από τη λογοτεχνία οι ασχολίες του περιλαμβάνουν και μια ιδιαίτερα μεγάλη συλλογή δίσκων κλασικής μουσικής, με την οποία έχει πολύ ιδιαίτερη σχέση, αφού άλλωστε η αρχική του φιλοδοξία ήταν να γίνει μουσικός. Η μουσική κατέχει σημαντική θέση στα λογοτεχνικά του έργα.

 

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ξεκινά ως ντετεκτιβίστικο μυθιστόρημα σε μια Αθήνα που βρίσκεται πριν και μέσα στην Κατοχή. Ο Άγγελος Σωτηρίου έζησε στην Αμερική, εκεί έμαθε την τέχνη του detective, έμπλεξε όμως, με αποτέλεσμα να μείνει ελαφρά κουτσός και τελικά να αναγκαστεί τη δεκαετία του ’30 να επανέλθει στην Ελλάδα. Εκεί, μπατίρης, στην ουσία χωρίς πελατεία, κάνει ό,τι μικροδουλειά μπορεί και αναλαμβάνει όποια (γελοία) αποστολή τού αναθέτουν για να επιβιώσει. Τα πράγματα χειροτερεύουν όταν ξεσπά ο πόλεμος κι έρχονται οι Γερμανοί, με συνέπεια την πείνα και την ανεργία. Το ντετεκτιβίστικο μυθιστόρημα γίνεται μυθιστόρημα εποχής, με έντονα τα χρώματα της Αθήνας που φυτοζωεί, πεινά και κρυώνει.

ΩΣΠΟΥ ΞΑΦΝΙΚΑ, ένας περίεργος άνθρωπος, ο μυστηριώδης, παχουλός, γηραιός κύριος Αγάθος, εμφανίζεται, αφήνει πέντε χρυσές λίρες Αγγλίας (!) και του αναθέτει να γίνει φίλος με τον κοντραμπασίστα της Όπερας που λέγεται Μπεράτης. Παρά τα ερωτηματικά, ο κουτσός detective μπαίνει στην υπόθεση, ειδικά αφού γλυκάθηκε με τις λίρες και με ένα μαγικό ελιξίριο απέκτησε ικανότητες πετάγματος. Ο κουτσός ψωμοζήτης γίνεται Ανάλαφρος Άγγελος. Ο Πανσέληνος αίφνης μετατρέπει τον ρεαλισμό του σε φανταστικό και μπολιάζει την πραγματικότητα με στοιχεία υπερφυσικού.

ΚΑΙ ΤΟΤΕ συλλαμβάνω μια άλλη διάσταση του βιβλίου, τη θεολογική με την ευρύτερη έννοια. Ο πρωταγωνιστής είναι ένας άγγελος, κουτσός καταρχάς, άρα ανήμπορος, αλλά ξαφνικά και μαγικά γίνεται ιπτάμενος, όταν το θέλει. Μέσα του φαίνεται πάντα η αγαθή προαίρεση, που τον ωθεί σε καλές πράξεις. Κι ο Αγάθος ποιος είναι; Ένας άλλος Μεφιστοφελής παρμένος από τον Goethe, που κατέβηκε στην Ελλάδα του 1943 να εξαγοράσει συνειδήσεις; Ή ακριβώς το αντίθετο, ο Παν-άγαθος που παίρνει ανθρώπινη μορφή για να μετατρέψει τους ανήμπορους σε αγγέλους και τους αναγκεμένους σε προστατευόμενους μιας θείας δύναμης;

ΤΟ ΔΟΛΩΜΑ είναι τα ποικίλα μυστήρια που πλανώνται πάνω από την υπόθεση. Η ουσία όμως είναι η ατμόσφαιρα της Κατοχής, το κλίμα μέσα στο οποίο οι χαρακτήρες κινούνται, αναγκάζονται να δράσουν, να αναδειχτούν ψυχολογικά και να ενεργήσουν ακόμα και εις βάρος των συμφερόντων τους. Το βιβλίο διαβάζεται με ευχαρίστηση, μπορεί και κινείται ελισσόμενο ανάμεσα στο μυθιστόρημα εποχής, στο θεολογικό μυστήριο, στην αλληγορία, ανάμεσα στην ατμόσφαιρα της Κατοχής και στις ψυχολογικές εναλλαγές των προσώπων.

ΤΟ ΛΑΤΡΕΨΑ. Ήταν μάλλον ο ρυθμός της ανάγνωσης που με τράβηξε μέσα του και η αινιγματική φιγούρα του Αγάθου που κατεύθυνε τον επίγειο Άγγελό του, σαν Θεός τον καλοπροαίρετο αλλά γεμάτο σφάλματα άνθρωπο.

Πάπισσα Ιωάννα

Thursday, September 02, 2021

Κοσμάς Πολίτης, “Το λεμονοδάσος”

Ο ανεκπλήρωτος έρωτας που κινείται μεταξύ του Λεμονοδάσους στον Πόρο και των ψυχολογικών διακυμάνσεων ενός πολιορκητή, που κυκλώνει την παρθένα Βίργκο, αλλά τελικά δεν ευοδώνονται οι προσπάθειές του.

 

Κοσμάς Πολίτης

“Το λεμονοδάσος”

[πρώτη έκδοση 1930]

εκδόσεις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης

-2020


Το πρώτο έργο του Κοσμά Πολίτη, δημοσιευμένο το 1930, έχει αποκτήσει τη δική του αύρα. Στα 1978 διασκευάζεται σε τηλεοπτική σειρά, όπου ο έρωτας στη σκιά των λεμονιών κυριαρχεί.


> Ο Κοσμάς Πολίτης (λογοτεχνικό ψευδώνυμο του Παρασκευά Ταβελούδη) γεννήθηκε στην Αθήνα. Το 1890 εγκαταστάθηκε με την οικογένειά του στη Σμύρνη, μετά από την οικονομική καταστροφή του πατέρα του. Εκεί πήρε ιδιαίτερα μαθήματα Αγγλικών και Γαλλικών. Το 1900 πέθανε η μητέρα του και ο Πάρις (όπως τον φώναζαν οι δικοί του ) ανατράφηκε από την αδερφή του Μαρία. Στη Σμύρνη φοίτησε στην Ευαγγελική Σχολή και στο Αμερικανικό Κολλέγιο (από το οποίο δεν αποφοίτησε) και εργάστηκε στην Τράπεζα Ανατολής (1905-1911), σε υποκατάστημα της Εταιρείας Wiener Bank-Verein (1911-1919) και στην τράπεζα Credit Foncier d’ Algerie et de Tunisie (1919-1922). Το 1917 παντρεύτηκε την Κλάρα Κρέσπι που καταγόταν από την Αυστροουγγαρία, με την οποία απέκτησε μια κόρη, τη Φοίβη. Το Σεπτέμβρη του 1922 έφυγε με την οικογένειά του για τη Μασσαλία και το Παρίσι, όπου εργάστηκε στην εκεί Credit Foncier d’ Algerie et de Tunisie και το 1923 έφυγε για την Αγγλία. Εργάστηκε στο υποκατάστημα της Ιονικής Τράπεζας του Λονδίνου και το 1924 επέστρεψε στην Ελλάδα ως υποδιευθυντής στο υποκατάστημα της Ιονικής Τράπεζας στην Αθήνα. Το 1934 ζήτησε μετάθεση στην Πάτρα, όπου έζησε ως το 1942 αντιμετωπίζοντας έντονα οικονομικά προβλήματα, λόγω του δανείου που είχε πάρει για να χτίσει το σπίτι του στο Παλαιό Ψυχικό (που δημεύτηκε το 1945 από το Δημόσιο και ο Πολίτης αναγκάστηκε να πληρώνει ενοίκιο ως το θάνατό του). Παράλληλα αντιμετώπισε προβλήματα υγείας και το 1942 απολύθηκε από τη θέση του, καθώς η διεύθυνση της τράπεζας έκρινε πως έκανε κατάχρηση αναρρωτικών αδειών κατά τη διάρκεια σοβαρής αρρώστιας της κόρης του (πέθανε την ίδια χρονιά πάνω στη γέννα της, το ίδιο και το παιδί της· ο θάνατός της στάθηκε καθοριστικός για την επανασύνδεση του Πολίτη με την Κλάρα). Από το 1942 και ως το θάνατό του το βασικό μέσο βιοπορισμού του ήταν οι μεταφράσεις (από το 1945-1946 εργάστηκε ως μεταφραστής στο Βρετανικό Συμβούλιο και στο περιοδικό "Ελληνοαγγλική Επιθεώρηση"). Υπήρξε μέλος του ΚΚΕ και ιδρυτικό μέλος της ΕΔΑ, με την οποία έθεσε υποψηφιότητα στις εκλογές του 1951 στην περιφέρεια Πατρών, χωρίς να εκλεγεί. Το 1961 έγινε επίτιμο μέλος της Εταιρείας Ελλήνων Λογοτεχνών (είχε προηγηθεί άρνηση της Εθνικής Εταιρείας Ελλήνων Λογοτεχνών να τον δεχτεί, καθώς αρνήθηκε να υπογράψει δήλωση μετανοίας για την αριστερή του δράση). Το 1967 πέθανε η γυναίκα του και ο Πολίτης συνελήφθη από την Ασφάλεια της δικτατορίας. Το 1973 μπήκε στον Ευαγγελισμό λόγω αναπνευστικής και καρδιακής ανεπάρκειας, μεταφέρθηκε για λίγο στον οίκο ευγηρίας "Relax Palace" στο Μαρούσι και ένα χρόνο αργότερα ξαναμπήκε στον Ευαγγελισμό, όπου πέθανε.
Η πρώτη εμφάνιση του Κοσμά Πολίτη στο χώρο της λογοτεχνίας έγινε σε ηλικία 42 ετών με την έκδοση του "Λεμονοδάσους" (1930), που γίνεται δεκτό με ενθουσιασμό από τον κόσμο των γραμμάτων, ενώ ο ίδιος δήλωνε "ερασιτέχνης συγγραφέας". Κατά τη διάρκεια της παραμονής του στην Πάτρα έγραψε την "Eroϊca". Το τελευταίο εξολοκλήρου σωζόμενο έργο του "Στου Χατζηφράγκου" έχει ως αφορμή τα παιδικά χρόνια του συγγραφέα στη Σμύρνη και κατά κάποιο τρόπο συνοψίζει το σύνολο της δημιουργίας του. Άλλα έργα του είναι: "Εκάτη", μυθιστόρημα, 1933, "Κωνσταντίνος ο Μέγας", θεατρικό, 1957, "Μάρκο Πόλο", πρωτότυπη εργασία πάνω στα ταξίδια του, 1967, αρκετά διηγήματα, το μυθιστόρημα "Τέρμα", το οποίο έμεινε ημιτελές (α' εκδ. 1975) και το αφήγημα "Καϊάφας" (α' εκδ. 1976).

 

ΤΟ ΕΡΓΟ ξεκινά απ’ τους Δελφούς, όπου ο αρχιτέκτονας Παύλος Αποστόλου γνωρίζεται στη σκιά των Φαιδριάδων με την απόμακρη αλλά και σαγηνευτική Βιργινία (Βίργκω) Δροσινού. Στην ουσία εξαρχής έχουμε ένα ερωτικό ειδύλλιο, που είναι γεμάτο με μυθολογικές και άλλες προεκτάσεις. Ο ήρωας περιφέρεται σε δουλειές και σε παρέες, θέλγεται αλλά δεν ενδίδει στη ζωντοχήρα Λήδα, ψάχνει συνεχώς τη Βίργκω σε μια εσωτερική προσήλωση, κατεβαίνει μάλιστα στον Πόρο αλλά δεν την πετυχαίνει… Επανέρχεται στο νησί πολλά σαββατοκύριακα, μαθαίνει θρύλους και ιστορίες, έχει πάντα στο (υπο)συνείδητό του το Λεμονοδάσος που εκπέμπει μυρωδιές, καλέσματα και παραπομπές σε παρθένες, θεές και νύμφες.

ΞΕΚΙΝΩ με πράγματα που δεν μου αρέσουν. Η γλώσσα, δημοτική κατά βάση αλλά πιτσιλισμένη με καθαρευουσιανισμούς, δείχνει ότι ακόμα δεν έχει κατακτηθεί ως λογοτεχνικό όργανο και ταλαντεύεται ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν. Κι επιπλέον, ο Πολίτης τραβάει σε μήκος τις περιγραφές του, σκιαγραφεί εκτενώς, παίζει με τη γλώσσα, παραπέμπει ίσως σε άπειρους συμβολισμούς και μυθικές προεκτάσεις, αλλά έτσι η αφήγηση καρκινοβατεί, η ιστορία αργοσέρνεται…

ΑΝ ΚΑΤΑΛΑΒΑΙΝΩ σωστά, σκοπός του μυθιστοριογράφου είναι να δείξει την πολιορκία του έρωτα, που ξεκινά από εσωτερική ανάγκη, εξωτερικεύεται με κυκλικές κινήσεις γύρω από τον στόχο, φτάνει σε ελαφριές εξομολογήσεις, οργίζεται με την άρνηση… Η Βίργκω είναι η αιώνια παρθένα που δεν ενδίδει εύκολα. Όλα όσα εξελίσσονται αποδίδουν περισσότερο την ψυχολογία του Παύλου, την ψυχολογία του ερωτευμένου πολιορκητή που δεν βλέπει να πέφτει η πόλη, που παθιάζεται από τις ευωδίες του καλοκαιριού, του κοριτσιού και της θάλασσας, αλλά δεν μπορεί να κόψει τα ζουμερά λεμόνια που τόσο θέλει. Το εξωτερικό αργό περπάτημα της ιστορίας αντικατοπτρίζει τον βρασμό της ψυχής, που πηγαίνει σημειωτόν ή τρέχει, μυρίζει ή θυμάται, παίρνει θάρρος ή απογοητεύεται. Ενδιάμεσα προσεγγίζει και απομακρύνεται από άλλες γυναίκες, όπως η Πόπη, η άγνωστη στο πλοίο, η Λήδα, η οποία άλλοτε δέχεται κι άλλοτε δίνει αρνήσεις. Μικρά υποκατάστατα κάστρα γύρω από το κεντρικό…

ΤΕΛΙΚΑ, γραμμένο το 1930 το μυθιστόρημα φαίνεται να κουβαλά πολλά στοιχεία του ρομαντισμού και του αισθητισμού, μάλλον παλιομοδίτικα: γι' αυτό δεν ξέρω καθόλου αν σήμερα μπορεί να αγγίξει τον μέσο αναγνώστη.

Πάπισσα Ιωάννα

Wednesday, September 01, 2021

Κλασική ελληνική λογοτεχνία


ΑΠΟ ΤΟΤΕ που ανέλαβα αυτό το blog, μετά τον Πατριάρχη Φώτιο, παρατηρώ ότι διαβάζω πιο πολύ ξένη λογοτεχνία και λιγότερο ελληνική. Όταν μπαίνω στα βιβλιοπωλεία, πρώτα έχω τον νου μου προς τα εκεί και μετά να κοιτάξω την τρέχουμε ελληνική σοδειά.

ΠΡΙΝ ΦΥΓΩ όμως φέτος για διακοπές, αποφάσισα ότι μέσα στη σύντομη ζωή μας, πρέπει να έχουμε διαβάσει και ορισμένες κλασικές υπογραφές, τόσο του εξωτερικού, όσο και του εσωτερικού. Στην παγκόσμια σκηνή τα μεγάλα ονόματα είναι ατελείωτα, ΕΥΤΥΧΩΣ, αλλά στην ελληνική είναι πολλά που δεν ξέρω και θέλω να τα μάθω, να τα διαβάσω, σαν έναν εμπλουτισμό στην προσωπική μου περιουσία.


ΣΤΟ ΗΣΥΧΟ ορεινό μου χωριό λοιπόν πήρα μια τσάντα με κλασικά έργα και θα ξεκινήσω τις εντυπώσεις μου με τα ελληνικά, παλιά και νεότερα, που με συντρόφευσαν. Κλασικά δεν σημαίνει ότι μπαίνουν και στο απυρόβλητο. Δεν σημαίνει ότι θα γίνουν δεκτά αυτόματα από μένα ή οποιονδήποτε άλλο. Αλλά σίγουρα η ενασχόληση μαζί τους, ακόμα κι αν δεν προσφέρει τη γνήσια χαρά της ανάγνωσης, εμπεριέχει μια δόση πολιτισμού και αναδρομής στο ελληνικό παρελθόν και την ιστορία των γραμμάτων μας.

 

ΙΔΟΥ τι ψάρια έπιασα

 Κοσμάς Πολίτης, Το λεμονοδάσος

 - Ι.Μ. Παναγιωτόπουλος, Αστροφεγγιά 

      - Μαρία Ιορδανίδου, Λωξάντρα

      Το μυθιστόρημα των τεσσάρων

      Στρατής Τσίρκας, Η χαμένη άνοιξη

      Μάρω Δούκα, Εις τον πάτο της εικόνας

      Αλέξης Πανσέληνος, Κουτσός Άγγελος

Καλό φθινόπωρο

Πάπισσα Ιωάννα

Thursday, July 29, 2021

Soloúp, “21. Η μάχη της πλατείας”

Ο τίτλος παραπέμπει στα πρόσφατα γεγονότα των διαμαρτυριών στις Πλατείες, κυρίως των Αγανακτισμένων στην Πλατεία Συντάγματος. Όμως το περιεχόμενο του έργου αφορά στην Επανάσταση του ’21, τα λάθη και το παρασκήνιο του Αγώνα, με κέντρο τον Κολοκοτρώνη. Εμμέσως όμως, έχω την αίσθηση ότι υποδεικνύει μια διαχρονική ματιά στις εξεγέρσεις που πέτυχαν ή απέτυχαν.

 

Soloúp

“21. Η μάχη της πλατείας”

εκδόσεις Ίκαρος

-2021

 

Μπήκα κι εγώ στον πειρασμό να διαβάσω κάτι λίγο για το 1821. Κι ένα graphic novel συνδυάζει λόγο και εικόνα, κάτι σκεφτόμουνα για το νηπιαγωγείο, αλλά και για μένα.


> Ο Soloup (Αντώνης Νικολόπουλος) είναι πολιτικός γελοιογράφος και δημιουργός κόμικς. Είναι διδάκτωρ Πολιτισμικής Τεχνολογίας κι Επικοινωνίας (Πανεπιστήμιο Αιγαίου) κι έχει σπουδάσει Πολιτικές Επιστήμες στην Πάντειο. Μέχρι σήμερα έχει κυκλοφορήσει 14 άλμπουμ με γελοιογραφίες και κόμικς, τη μελέτη "Τα Ελληνικά Κόμικς" (Τόπος, 2012) και το graphic novel "Αϊβαλί" (Κέδρος, 2014), το οποίο έχει μεταφραστεί στα Γαλλικά και τα Τουρκικά. Επίσης το "Αϊβαλί" έχει βραβευτεί ως "Καλύτερο κόμικς" και "Καλύτερο Σενάριο" στα Ελληνικά Βραβεία Κόμικς 2015 όπως και με το "Coup de Coeur 2016" στο 17ο φεστιβάλ Rendez-vous du Carnet De Voyage (Clermont Ferrand/ France).
Το 2015 πραγματοποιήθηκε στο μουσείο Μπενάκη η έκθεση "Αϊβαλί- ένα ταξίδι στο χρόνο" (Φεβρουάριος- Μάιος) - η πρώτη στην Ελλάδα μεγάλη έκθεση για βιβλίο comics που φιλοξενήθηκε σε μουσείο. H έκθεση περιόδευσε συνολικά για πάνω από 400 μέρες σε μουσεία, γκαλερί και βιβλιοθήκες σε όλη την Ελλάδα. Ο Soloup έχει σχεδιάσει ζωντανά επί σκηνής (live drawing) συνοδεύοντας μουσικές παραστάσεις στο Μέγαρο Μουσικής (2017), στο Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος, στο ίδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης (2018) και αλλού. Κατά καιρούς διοργανώνει workshops στο πλαίσιο μιας ευρύτερης έρευνας για το σκίτσο (γελοιογραφία - comics / graphic novels) η οποία βρίσκεται σε εξέλιξη.

 

ΤΟ 1821 και το σήμερα. Αυτό μας ενδιαφέρει. Έτσι, ο κομίστας στήνει δυο παράλληλες ιστορίες. Στη μία μια νεαρή που συχνάζει στην πλατεία της Παλιάς Βουλής, μπροστά στο άγαλμα του Κολοκοτρώνη, πιάνει κουβέντα με έναν γηραιό άστεγο, στον οποίο είχαν προηγουμένως επιτεθεί ακροδεξιοί. Αυτός σε ανταπόδοση για τη βοήθειά της της εξιστορεί το αιματηρό παρασκήνιο της επανάστασης, αναδεικνύοντας τη βία, τη βρομιά και την ιδιοτέλεια πολλών απ’ τους συμμετέχοντες. Η εξιστόρηση τονίζει τα μελανά σημεία της επανάστασης και δείχνει πως ο πόλεμος είναι απάνθρωπος ό,τι κι αν πρεσβεύει.

Η ΑΝΑΔΙΗΓΗΣΗ της ιστορίας εστιάζει στο αίμα, στη φρίκη και στην ανελέητη βία που σφάζει απηνώς όποια ανθρώπινη ζωή βρει μπροστά της. Τόσο οι Τούρκοι όσο και οι Έλληνες δεν λυπήθηκαν τον εχθρό, η Κωνσταντινούπολη πνίγηκε στο αίμα των “απίστων”, η Τριπολιτσά στο αίμα των Οθωμανών. Το βιβλίο του Soloúp αφηγείται τα γεγονότα με μια λογική σειρά, αλλά αυτό που θέλει να αναδείξει περισσότερο είναι ο αποτρόπαιος και συχνά αντιηρωικός χαρακτήρας του πολέμου. Η ελευθερία ριζώνει πάνω σε πτώματα.

ΓΙΑ ΝΑ ΤΟ ΠΕΤΥΧΕΙ αυτό, επέλεξε να στηριχτεί σε πηγές. Απομνημονεύματα, ανταποκρίσεις Φιλελλήνων, κείμενα της εποχής κ.ο.κ. Η ιστορία του είναι διακειμενική. Ό,τι ξέρουμε περνά μέσα από τις πηγές, αλλά η ερμηνεία έρχεται να κουμπώσει με τη σημερινή ματιά μας. Το κόμικς γίνεται εικόνα αλλά και αναδιήγηση λόγων. Γίνεται ερμηνεία αλλά και φωτισμός των αφανών πλευρών του 1821. Απ’ την άλλη, η εικόνα ζωγραφίζεται με άσπρα και μαύρα χρώματα. Πιθανόν, ο κομίστας επέλεξε αυτή τη διαβάθμιση πιθανόν για να μη “ζωγραφίσει” το κόκκινο του πόνου και τη φρίκη στα πρόσωπα των ανθρώπων με ζωντανά χρώματα. Επέλεξε δηλαδή να αφήσει την ιστορία να μιλήσει μόνη της, ενώ ταυτόχρονα δεν φείστηκε σκηνών βίας. Τουλάχιστον να μην τους δώσει και βαθύ χρώμα, που θα σοκάρει σαν θεαματικό θρίλερ.

ΚΡΑΤΩ τη γνωριμία με το βαθύ παρασκήνιο της Επανάστασης. Κρατώ τα στραβά και τα παράδοξα του Εμφύλιου. Και τέλος το καταληκτήριο συμπέρασμα ότι κάθε επανάσταση κάνει λάθη (αναπόφευκτα) αλλά η επιτυχία της είναι αν μπορούμε έστω κι εκ των υστέρων να αναλογιστούμε τα λάθη και να αποκτήσουμε έτσι ατομική, συλλογική και εθνική αυτογνωσία.


In2life, 10/6/2021 

Πάπισσα Ιωάννα

Sunday, July 25, 2021

Μάρτα Οριόλς, “Να μάθω να μιλώ με τα φυτά”

Ο θάνατος του για καιρό συντρόφου της συμπίπτει με την είδηση για την απιστία του. Κι η ηρωίδα δεν ξέρει αν μπορεί να θλιβεί ή να τον μισήσει. Οι αναμνήσεις ξεσπάνε αλλά και το παρόν της ερεθίζει όλο το υπόγειο σύστημα των αντικρουόμενων συναισθημάτων της.

 

Marta Orriols

“Aprendre a parlar amb les plantes”

2018

Μάρτα Οριόλς

“Να μάθω να μιλώ με τα φυτά”

μετ. Κ. Παλαιολόγος

εκδόσεις Καστανιώτη -2021

 

Όχι ακριβώς ισπανική λογοτεχνία. Καταλανική. Ίδιο κράτος, "παρόμοια" κουλτούρα, αλλά άλλη γλώσσα. Ποιους άλλους Καταλανούς έχουμε διαβάσει; Τον Κάρλος Ρουίθ Θαφόν (“Ο αιχμάλωτος του ουρανού”), τον Αλεχάντρο Παλόμας (“Μια μητέρα” και “Ένας γιος”), τον Jaume Cabré (“Η σκιά του ευνούχου”) και τον Manuel Vázquez Montalbán (“Τατουάζ”) κ.ο.κ.

 

> Η Μάρτα Οριόλς Μπαλαγκέρ γεννήθηκε το 1975 στο Σαμπαντέλ της Καταλονίας. Ζει και εργάζεται στη Βαρκελόνη. Έχει δύο γιους. Είναι ιστορικός τέχνης και ασχολείται συστηματικά με το κινηματογραφικό σενάριο. Παρακολούθησε σχετικά σεμινάρια στη Σχολή Bande à Part, καθώς και σεμινάρια δημιουργικής γραφής στην Escola d’Escriptura de l’Ateneu. Συνεργάζεται με διάφορα περιοδικά και εφημερίδες, ενώ διαχειρίζεται και το ιστολόγιο No puc dormir (Δεν μπορώ να κοιμηθώ). Η ίδια, εξαιρετική γνώστρια της αγγλόφωνης λογοτεχνίας, έχει επιμεληθεί την ισπανική έκδοση μιας ανθολογίας ιστοριών της Έντνα Ο’Μπράιαν. Εμφανίστηκε στον χώρο των γραμμάτων με τη συλλογή διηγημάτων Anatomia de les distàncies curtes (2016) που απέσπασε θερμότατες κριτικές. Το 2018 κυκλοφόρησε το πρώτο της μυθιστόρημα Να μάθω να μιλώ με τα φυτά (Aprendre a parlar amb les plantes), το οποίο σημείωσε μεγάλη εμπορική επιτυχία, απέσπασε σημαντικά βραβεία και μεταφράζεται σε πολλές γλώσσες. Το πιο πρόσφατο έργο της είναι το μυθιστόρημα Dolça introducc ió al caos (2020).

 

Η PAULA SID, σαράντα δύο χρονών, είναι νεογνολόγος και ξεκινά να μιλά φιλοσοφώντας πάνω στον θάνατο, που συνήθως δεν μας αφορά, καθώς χτυπά τους άλλους. Ώσπου σκοτώνεται σε αυτοκινητικό δυστύχημα ο σύντροφός της Mauro. Από τότε βιώνει μια βαθιά θλίψη, ένα ανείπωτο κενό, ένα οδυνηρό πένθος, που δεν το μετριάζουν ούτε οι διακοπές, ούτε η εργασία. Το χειρότερο δεν είναι ακριβώς ο θάνατός του, αλλά ότι αυτός συνέπεσε με την εξομολόγησή του ότι είναι ερωτευμένος με μια άλλη, τη νεαρότερη Carla, και σκοπεύει να χωρίσουν με την Paula

Η ΤΡΑΓΙΚΗ κατάσταση δεν είναι απόρροια μιας ψυχολογικής κατάπτωσης. Είναι αποτέλεσμα της συγκρουσιασής σχέσης μεταξύ ενός πόνου κι ενός άλλου. Απ’ τη μια η απώλεια που προκαλεί ο θάνατος, η αίσθηση της οριστικής απώλειας και το πένθος απ’ αυτήν. Κι απ’ την άλλη, η αίσθηση της εγκατάλειψης, της προδοσίας, του συναισθηματικού αδειάσματος. Επομένως, ο Mauro τής ανήκε κι έτσι πρέπει να θρηνήσει γι’ αυτόν ή δεν της ανήκε κι έτσι πρέπει να νιώσει ηττημένη και παραγκωνισμένη; Η σύγκρουση μέσα μας δυο ασύμπτωτων, ασύμβατων και εν μέρει αντίθετων συναισθημάτων προκαλεί έναν εσωτερικό σπινθήρα, επώδυνο και καταβλητικό.

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ δεν είναι τραγωδία. Είναι πιο πολύ ψυχολογικό, που μέσα από τη μετά θάνατον του Mauro ζωή της Paula δείχνει και το δράμα της να πρέπει να αντιμετωπίσει δυο αντίθετες και συγκρουόμενες καταστάσεις. Κι όσο οι γύρω της, που ήξεραν τη σχέση τους, προσπαθούν να τη συνδράμουν και να της θυμίσουν τον αγαπημένο της, τόσο αυτή θέλει να ξεχάσει –ή τουλάχιστον να προσπεράσει την απιστία του και μαζί και την παρουσία της στη ζωή της, μια παρουσία που σημαδεύτηκε από την τελευταία του προδοτική πράξη.

Η ΕΜΦΑΣΗ πέφτει εξαρχής στην ψυχολογία της γυναίκας, ίσως γι’ αυτό κι εγώ μπήκα γρήγορα βαθιά στο βιβλίο. Ο πόνος και η απώλεια, αλλά και μια αμφίθυμη διάθεση αυτολύπησης και προσπάθειας να ξεπεράσει το παρελθόν. Η Paula γνωρίζει τον Kim, τον ερωτεύεται, τουλάχιστον σαρκικά, περνά καλά μαζί του, αλλά μια βαθύτερη ψυχοσύνθεση που αιμορραγεί ακόμα την οδηγεί στο να τον χωρίσει! Τα ψυχικά υπόγεια έχουν άλλους νόμους από τα ισόγεια.


In2life, 25/5/2021 

Πάπισσα Ιωάννα