“Ο αρχιβιβλιοθηκάριος και άλλες ιστορίες” του Νίκου Φαρούπου

Η δική-μας πραγματικότητα και η άλλη, ο κόσμος με την αληθοφάνειά-του και η μαγική μεταμόρφωσή-του, η επιστήμη και η μεταφυσική, το αληθινό και το μετ-αληθινό, όλα αυτά σε τέσσερα διηγήματα όπου τα στεγανά διατρυπώνται και ο άνθρωπος περνά από τον έναν κόσμο στον άλλο, χωρίς να ξέρει τι είναι πραγματικό και τι παραίσθηση.

Μοκατσίνο: Νίκος Φαρούπος “Ο αρχιβιβλιοθηκάριος και άλλες ιστορίες” εκδόσεις Κέδρος 2016

Πριν το διαβάσω:

            Γιατί το διάλεξα; Επειδή ένα βιβλίο για βιβλιοθηκάριους και βιβλιοθήκες και με εξώφυλλο μια στοίβα ατέλειωτα βιβλία είναι πάντα ένα καλό δέλεαρ για έναν …βιβλιοφάγο. Και δεν απογοητεύτηκα…

Καθώς το διάβαζα:

            Πρόκειται για τέσσερις ιστορίες με κοινό σημείο το μεταφυσικό που μπαίνει στη ζωή των ανθρώπων με τις δυσεξήγητες δυνάμεις-του και της προσδίδει άλλες διαστάσεις.

            Η πρώτη, κορυφαία και απαράμιλλη, ιστορία “Ο αρχιβιβλιοθηκάριος”, που ευχαρίστως θα τη διάβαζα δεύτερη φορά, αναφέρεται στον αφηγητή που αναλαμβάνει με χαρά χρέη διευθυντή στη Βιβλιοθήκη των Αθώων, ενώ παράλληλα γράφει το πόνημά-του με θέμα την ιδιωτική ζωή μεγάλων συγγραφέων και πώς αυτή επηρέασε το έργο-τους. Το διήγημα ξεκινάει ως αστυνομική λογοτεχνία, καθώς ο προηγούμενος διευθυντής σκοτώθηκε από πτώση τόμων πάνω-του, όπως και το ζεύγος Μάρεκ Ραντίνσκι και Βίλμα Άντερσον-Ραντίνσκι, οι οποίοι προσπάθησαν να κλέψουν το σπάνιο χειρόγραφο του Νεκρονομικού. Ο αρχιβιβλιοθηκάριος αναλαμβάνει χρέη Πουαρό, κατά μίμηση της Άγκαθα Κρίστι που θαυμάζει.

            Η εξέλιξη της υπόθεσης έχει στοιχεία γκόθικ λογοτεχνίας με πολλές δόσεις Ουμπέρτο Έκο, καθώς μια βιβλιοθήκη σπέρνει τον θάνατο σε όποιους πλησιάζουν ένα συγκεκριμένο βιβλίο (την “Ποιητική” του Αριστοτέλη εκεί, το “Νεκρονομικό” εδώ). Τελικά, όλα αποκτούν διαστάσεις φανταστικού μυθιστορήματος, καθώς οι δυνάμεις της βιβλιοθήκης και τα πνεύματα των συγγραφέων επιχειρούν να εμποδίσουν την έρευνα για τη ζωή-τους, θες από διάθεση συγκάλυψης, θες επειδή το έργο καθενός δεν πρέπει να κρίνεται με βάση την αθέατη ζωή του συγγραφέα.

           

Ακολουθεί ένα μικρό διήγημα για τον Μανόλη τον “Ακάλεστο”, τον νεκροθάφτη του χωριού, που δέχεται το κάζο των μικρών αγοριών της περιοχής, ώσπου μια νύχτα στο νεκροταφείο αρχίζει να τους κυνηγάει… Στην “Ελεονόρα” συνδυάζονται οι θρύλοι ενός κυκλαδίτικου νησιού για μια μάγισσα του 16^ου αιώνα, που σκοτώθηκε, με μια νεαρή κοπέλα που πνίγηκε στο Σαρακήνικο πριν από δέκα χρόνια. Κι ο πρωταγωνιστής Ανδρέας Ξάνθος συγχέει το πραγματικό με το φανταστικό σε μια καλογραμμένη ιστορία, όπου τα σύνορα διαπερνιούνται, καθώς ο αναξιόπιστος αφηγητής μπερδεύει τον αναγνώστη. Η τελευταία ιστορία με τον τίτλο “Ξέρω πού έκρυψες τον Άλφρεντ” αναφέρεται στον Ανδρέα που -στην πραγματικότητα ή στο ταραγμένο-του μυαλό- πίστεψε ότι η πρώην-του ερωμένη Ίνγκε τον μεταμόρφωσε στον Άλφρεντ, ενώ η νυν ερωμένη-του Κάρεν μοιάζει πολύ με την Ίνγκε, σαν να είναι το ίδιο πρόσωπο.   

Αφού το διάβασα:

            Άνετη γραφή, σύζευξη υψηλού και χαμηλού, ένωση ειδών και έξυπνες καμπές, βιβλιοφιλικά και μεταφυσικά στοιχεία, καθηλωτική ατμόσφαιρα που δεν ξεφεύγει από το ρεαλιστικό πλαίσιο, μυστήριο και θρύλοι, όλα στο μίξερ του συγγραφέα κερδίζουν τον αναγνώστη, που ρουφά ένα ένα τα διηγήματα.

            Η αλήθεια είναι ότι τα κείμενα του Φαρούπου με καθήλωσαν, καθώς πολύ δεξιοτεχνικά εναρμονίζουν το πραγματικό με το φανταστικό, το ρεαλιστικό με το μεταφυσικό, το αληθοφανές με το παραισθησιακό, δημιουργούν παράλληλες πραγματικότητες, συγχέουν σκόπιμα το εδώ με το εκεί, το ένα με το άλλο, την επιστήμη με την αλχημεία, την ψευδαίσθηση με τη μαγεία. Μέσα σ’ αυτά ο έρωτας είναι δύναμη μαγική, κυριολεκτικά ή μεταφορικά, οι άνθρωποι δεν είναι πάντα αυτοί που φαίνονται, δεν ξέρουμε καν αν είναι πραγματικοί, οι σχέσεις διαρρηγνύονται και επανασυστήνονται με το ραβδάκι της Κίρκης ή μιας μάγισσας του Μεσαίωνα…

            Βιβλίο που το συστήνω ανεπιφύλακτα.

{Πρωτοδημοσιεύτηκε στις 14/2/2017 στο In2life} 

Πατριάρχης Φώτιος

“Στη σωφρονιστική αποικία” του Franz Kafka

(ενός δυνάμει Νομπελίστα συγγραφέα)

Μια “Δίκη” και τώρα μια τιμωρία (το έργο γραφόταν παράλληλα με τη “Δίκη”), μια εκτέλεση και μια αυτοκτονία, ένας μηχανισμός που συντρίβει και τους θύτες.

Μηλόπιτα με παγωτό:  Franz Kafka “In der Strafkolonie” Kurt Wolf 1919 “Στη σωφρονιστική αποικία” μετ. Β. Τσαλής εκδόσεις Κίχλη 2017

Πριν το διαβάσω:

            Γιατί το διάλεξα; Επειδή το να διαβάζεις Κάφκα μετά από καιρό, μετά από τα κλασικά-του έργα, είναι μια καταβύθιση στη βαριά πισίνα της παγκόσμιας λογοτεχνίας.

Καθώς το διάβαζα:

            “Στη σωφρονιστική αποικία” είναι ένα μέσης έκτασης διήγημα, που ακολουθεί τα παγιωμένα γνωρίσματα του Κάφκα, προσανατολισμένα πάλι προς την απανθρωπιά της εξουσίας προς το άτομο. Ο “ταξιδιώτης” παρευρίσκεται σε μια αποικία, όπου ο “αξιωματικός” του εξηγεί τη χρήση ενός μηχανήματος, το οποίο αναλαμβάνει να στίξει μέχρι αιματώσεως και τελικά μέχρι θανάτωσης το σώμα του εκάστοτε καταδικασθέντα. Εν προκειμένω, μπροστά-τους είχαν έναν φρουρό, που έδειξε απειθαρχία προς τον λοχαγό-του και με συνοπτικές διαδικασίες, χωρίς περιθώρια υπεράσπισης και αντιλόγου, κρίθηκε ένοχος.

            Τα πρόσωπα είναι ανώνυμα, ακριβώς για να φανεί η παν-ανθρώπινη υπόστασή-τους, το μέρος δεν κατονομάζεται, αλλά εικάζεται ότι είναι ένα νησί-γαλλική αποικία, ενώ όλοι οι πρωταγωνιστές είναι Δυτικοί. Επομένως, δεν έχουμε μια καταγγελία της ιμπεριαλιστικής πολιτικής των Ευρωπαίων εις βάρος του Τρίτου κόσμου, αλλά πιο πολύ ένα έργο επιστημονικής φαντασίας, όπου η εξουσία χρησιμοποιεί την τεχνολογία για να επιφέρει θανάσιμα χτυπήματα στον φερόμενο ως ένοχο. Ο Κάφκα καταγγέλλει πιο άμεσα από άλλα του βιβλία την εξουσία ως δογματικό κριτή που δεν αφήνει περιθώρια για αντιρρήσεις, αλλά εφαρμόζει άτεγκτα τις αποφάσεις-της, χρησιμοποιώντας την εξέλιξη της τεχνολογίας ως απάνθρωπο μέσο βασανισμού.

            Παράλληλα, ο ταξιδιώτης θεωρείται ότι αντιπροσωπεύει τον μέσο άνθρωπο, ο οποίος, ενώ καταδικάζει τα τεκταινόμενα, μένει αδρανής. Ναι, έτσι είναι, αλλά… Αν δει κανείς το θέμα από μια άλλη όψη, η αμηχανία μπροστά στη βαρβαρότητα ξεπερνά τη δυνατότητα δράσης, ειδικά σε μια απρόσωπη κοινωνία, που δεν δίνει σημασία στις όποιες διαμαρτυρίες. Φυσικά, αυτό έχει οδηγήσει τον νεωτερικό άνθρωπο σε ένα είδος σολιψιστικού ατομικισμού, που τον επαναπαύει και τον πείθει ότι δεν μπορεί να κάνει πολλά.

            Το διήγημα είναι γραμμένο με στωική απάθεια, για να αφήσει τα γεγονότα να μιλήσουν λιτά και απέριττα. Και μέσα σ’ αυτό το σκόπιμα επίπεδο κείμενο περιέχονται θεατρικά στοιχεία, διάλογοι και εσωτερικές φωνές, πλάγιες υποδηλώσεις κ.ο.κ., που έμμεσα υποβάλλουν μια αιματηρή δραματικότητα, αλλά και μια σιωπηρή διαλογικότητα. Αυτή τονίζει τις συνεχείς αντιθέσεις που στίζουν το έργο, τόσο ανάμεσα στον δικαστή και τον ένοχο, τον εκτελεστή και τον εκτελεσθέντα, όσο και ανάμεσα στον αξιωματικό και τον ταξιδιώτη, τη βία και την απάθεια, τον προηγούμενο διοικητή και τον τωρινό κ.ο.κ. 

Αφού το διάβασα:

            Νομίζω ότι διάβασα το έργο με το βάρος της καφκικής πραγματικότητας, που κυριαρχεί σε όποιον έχει διαβάσει τα άλλα-του συγκλονιστικά έργα.

[Οι εικόνες που στολίζουν το άχαρο κείμενο αντλήθηκαν από:  www.sgt.gr,  www.johncoulthart.com,  www.culturenow.gr,  willizblog.de   και  alexis-chryssanthie.blogspot.gr]

Καλό μήνα

Πατριάρχης Φώτιος

7. Με ποια κριτήρια επιλέγουμε ένα βιβλίο; Και με ποια το κρατάμε στη βιβλιοθήκη-μας;

Σίγουρα παίζουν πολλά ρόλο. Αλλά τι είναι αυτό που μας πείθει να αγοράσουμε ένα καινούργιο βιβλίο; Το όνομα του συγγραφέα, ο εκδοτικός οίκος, η γνώμη φίλων, μια κριτική, ένα ιστολόγιο, το οπισθόφυλλο...;

Κι ακόμα περισσότερο, τι είναι αυτό που θα μας κάνει να το συνεχίσουμε, σαν το αρχίσουμε, και τι να το κρατήσουμε στη βιβλιοθήκη-μας, σαν το τελειώσουμε;

Στον επίλογο αυτής της πολύπτυχης συζήτησης, που ολοκληρώνεται με το τέλος του μήνα, έβαλα πολλά μαζί, αλλά μπορούμε να τα δούμε με τη σειρά ή μόνο ένα από αυτά.

Πατριάρχης Φώτιος

6. Είναι η ανάγνωση ένα είδος κοινωνικού status; Παίζει ρόλο στο προφίλ που διαμορφώνουν οι άνθρωποι μέσα στην κοινωνία;

“Δε νομίζω ότι η ανάγνωση αποτελεί κοινωνικό στάτους. Καθότι όσοι προτιμούν να διαβάζουν χρειάζονται σχετική ησυχία, και όσοι θέλουν να ανεβάσουν το κοινωνικό τους στάτους απλώς βρίσκουν πιο εύκολους και κοινωνικούς τρόπους. Νομίζω ότι η ανάγνωση είναι κυρίως γνώρισμα ανθρώπων που νιώθουν άνετα σε μοναχικές στιγμές, οπότε ενδιαφέρονται λιγότερο για το κοινωνικό τους στάτους από τον μέσο όρο” (John Pan)

Πατριάρχης Φώτιος

5. Γιατί δεν διαβάζουμε ποίηση;

Είναι δύσκολη; Είναι πυκνή και χορταστική, ενώ ένα μυθιστόρημα απλώνεται και καλύπτει άπλετα τις ελεύθερες ώρες-μας. Είναι η ποίηση ελιτίστικη; Αφορά λίγους επειδή είναι κρυπτική και δυσνόητη; Έχει χάσει την επαφή-της με τον κόσμο ή σε μια εποχή αντιποιητική, εικονολατρική, υλιστική δεν μπορεί να βρει τη θέση-της;

Φταίνε οι ποιητές που δεν είναι κατανοητοί; Φταίμε εμείς οι αναγνώστες που δεν μπορούμε να διαβάσουμε κάτι πιο μεστό; Πιο πυκνό; Πιο συμπυκνωμένο;

Πατριάρχης Φώτιος

4. Πόσο η λογοτεχνία παίζει ρόλο στον σύγχρονο κόσμο;

Δίπλα στα τέρατα της πολιτικής, των μέσων μαζικής ενημέρωσης, του ψηφιακού κόσμου, της επιστήμης, μπορεί η λογοτεχνία να ορθώσει ανάστημα και να "αλλάξει τον κόσμο"; Γιατί να διαβάσω ποίηση ή πεζογραφία, ενώ χρειάζομαι πολιτική σκέψη, ιστορική συνείδηση και κοινωνικές ματιές; Άρα, θα έπρεπε να προτιμώ δοκίμια και ιστορικές πραγματείες. Δίπλα στον επιστημονικό λόγο με όλο το κύρος-του, τι μπορεί να μου δώσει μια φανταστική ιστορία; Τι μπορεί να μου δώσει για το “σήμερα”;

Πατριάρχης Φώτιος 

3. Είναι η απόλαυση κριτήριο για την ανάγνωση;

Κυρίως ποια απόλαυση; Η διασκέδαση, η πνευματική ηδονή, η συναισθηματική μέθεξη, ο πολιτικός ξεσηκωμός, η γλωσσική νοστιμάδα…; Και πόσο μας αρέσει ένα βιβλίο, επειδή είναι ενδιαφέρον, αλλά συνάμα τι άλλα στοιχεία μας τραβούν ή μας απωθούν;

Πολλά "μου αρέσει" υπάρχουν, αφού ο καθένας θέλγεται ή όχι από ένα βιβλίο, γενικά από ένα έργο τέχνης, με πολλαπλά κριτήρια. Πόσο καθοριστική είναι η απόλαυση και σε ποιες πτυχές-της ο καθένας στέκεται; Εντέλει, τι προκαλεί την απόλαυση και πόσο αυτή είναι επιφάνεια ή βάθος;

Πατριάρχης Φώτιος

2. Ποια η θέση της λογοτεχνίας σε έναν οπτικό κόσμο;

Εννοώ, είναι τελικά μια ταινία, μια θεατρική παράσταση, ένα βίντεο στο ίντερνετ, μια φωτογραφία πιο επιδραστικά από ένα βιβλίο; Ή η λογοτεχνία εξακολουθεί να έχει θέση στην εποχή της εικόνας; Κάνει ντόρο ένα βιβλίο, όπως μια κινηματογραφική ταινία, ένα σήριαλ στην τηλεόραση ακόμα και ένα τηλεπαιχνίδι; Τι διαφορετικό έχει να επιδείξει η ανάγνωση;
 

Πατριάρχης Φώτιος

 

1. Πόσο η λογοτεχνία μας κάνει καλύτερους ανθρώπους;

Δεν ξέρω αν έχει νόημα μια τέτοια ερώτηση, ειδικά σε μια εποχή “α-ήθικη”, όπως η δική-μας. Μα έξω από την στενή έννοια της ηθικής, μπορεί ένα βιβλίο ή γενικά η ανάγνωση να κάνει, ηθικά, πνευματικά, κοινωνικά, πολιτικά, καλύτερους ανθρώπους;

Πατριάρχης Φώτιος

ΜΑΡΤΙΟΣ: Ερωτήσεις Γύρω Από Τη Λογοτεχνία

Ο μήνας Μάρτιος δεν θα έχει βιβλιοπαρουσιάσεις. Δεν θα είναι ένας μήνας αναγνώσεων (που δεν θα πάψουν), αλλά ερωτήσεων και συζήτησης.

Γιατί, διαβάζοντας, 

όλοι συλλογιζόμαστε τι είναι αυτό που μας τραβάει στο βιβλίο, 

πόσο η λογοτεχνία είναι κάτι παραπάνω από χόμπι, 

τι πετυχαίνουμε με αυτήν που δεν μας δίνουν άλλα είδη ψυχαγωγίας. 

Τελικά, μπορούμε να δούμε πέρα από το συγκεκριμένο βιβλίο που διαβάζουμε, 

μπορούμε να συζητήσουμε θέματα που ξεφεύγουν από την μία ανάγνωση, 

μπορούμε να ανταλλάξουμε απόψεις για τη λογοτεχνία και τον ρόλο-της;

Πόσο σημαντική είναι τελικά η ανάγνωση βιβλίων; Επειδή μας αρέσει ή επειδή αποτελεί ένα κοινωνικό στάτους; Πόσο είναι εξάρτηση, απομόνωση, εσωστρέφεια, πόσο άνοιγμα, διασύνδεση, κοινωνική ανάγκη;

Καλό μήνα

Πατριάρχης Φώτιος

“Το παγοδρόμιο” του Roberto Bolaño

Μετά το “2666” πόσα μπορείς να περιμένεις; Κι όμως η μαγική πέννα του Χιλιανού συγγραφέα πιάνει το μικρό και το κάνει μεγάλο, βασισμένος στις ανθρώπινες σχέσεις που είναι πιο πολύπλοκες απ’ ό,τι φαίνεται.

Carajillo με μπράντυ: Roberto Bolaño “La pista de hielo” 1993
“Το παγοδρόμιο” μετ. Κ. Ηλιόπουλος εκδόσεις Άγρα 2016

Πριν το διαβάσω:

          Γιατί το διάλεξα; Επειδή έχω διαβάσει το “2666” και μαγεύτηκα από την πολυφωνική γραφή του Χιλιανού συγγραφέα, την πολυεπίπεδη διαστρωμάτωση της ιστορίας, την κοινωνική κριτική…

Καθώς το διάβαζα:

          Ανάλογα πολυφωνικό φαίνεται και “Το παγοδρόμιο”, καθώς εξ αρχής ο αναγνώστης καταλαβαίνει ότι πρόκειται για μια τριμερή αφήγηση, που εναλλάσσεται ανάμεσα σε τρεις πρωταγωνιστές: τον Ρέμο Μοράν, συγγραφέα που κατάφερε στη μικρή ισπανική πόλη Ζ να αναρριχηθεί σε μικρό -κι έπειτα μεσαιομεγάλο- επιχειρηματία, τον Γάσπαρ Ερέδια, παράνομο Μεξικάνο ποιητή που βρίσκει δουλειά στο κάμπινγκ του Μοράν, και τον Ενρίκ Ροσκέγιες, ψυχολόγο που ανέλαβε διοικητική θέση στον δήμο της Ζ. Δίπλα-τους στέκονται πολλοί άλλοι δευτερεύοντες χαρακτήρες, ανάμεσά-τους μερικές γυναίκες που προοικονομείται ότι θα παίξουν σημαντικό ρόλο: η δήμαρχος Πιλάρ, η Λόλα υπάλληλος των Κοινωνικών Υπηρεσιών, η Καριδάδ, νεαρή ένοικος του κάμπινγκ, και φυσικά η Νούρια, πανέμορφη παγοδρόμος. Ο έρωτας του Μοράν και του Ροσκέγιες για τη Νούρια τους βάζει αντιμέτωπους στα …μαρμαρένια αλώνια.         

Πέρα από αυτό τον ιστό προσώπων, το βασικό χαρακτηριστικό του βιβλίου είναι μια δόση μυστηρίου που διαποτίζει την ατμόσφαιρά-του. Πολλά αναπάντητα ερωτηματικά, πολλοί άνθρωποι χωρίς παρελθόν και χωρίς προφανές παρόν και προπαντός πολλά κεφάλαια που καταλήγουν στην άκρη ενός …αιωρούμενου ερωτήματος: τι ήταν το σχέδιο στο παλάτι του Μπενβινγκούτ; ποιο είναι το πτώμα που βρήκε ο Ρέμο Μοράν; γιατί η Καριδάδ κρατάει μαχαίρι; κ.ο.κ. Έτσι, κάθε τέτοιο κεφάλαιο αφήνει τον αναγνώστη στην άκρη της περιέργειας, η οποία θα ικανοποιηθεί σταδιακά και πολύ αργότερα. Τα κενά του μυστηρίου καλύπτονται με μεγάλους κύκλους…

          Όσο διάβαζα το βιβλίο και περιφερόμουν από αφηγητή σε αφηγητή, από τον ένα στον άλλο εκ των τριών πρωταγωνιστών, τόσο έφτιαχνα στο μυαλό-μου μια τριάδα αντιπροσωπευτικών, συμβολικών καλύτερα, τύπων: ο επιχειρηματίας, ο εργαζόμενος και ο δημόσιος υπάλληλος-εξουσία· κι ακόμα περισσότερο ο σοβαρός ερωτευμένος (Μοράν), ο ? (Ερέδια) και ο κακός-μοχθηρός-επίβουλος (Ροσκέγιες). Προσπαθώ, καθώς προχωρώ το διάβασμα, να συλλάβω καλύτερα αυτό το τρίγωνο και να εξακριβώσω ποια ανθρώπινη διάσταση αντιπροσωπεύει κάθε χαρακτήρας.

          Όσο προχωράνε οι σελίδες, τόσο οι τρεις αφηγήσεις συγκλίνουν (όπως ήταν αναμενόμενο) και συναντώνται στο πτώμα της Κάρμεν, μιας γηραιάς ζητιάνας, που βρέθηκε στο παγοδρόμιο. Το μυθιστόρημα αποκτά έτσι αστυνομικό χαρακτήρα, όχι από την πλευρά των ερευνών της αστυνομίας, οι οποίες δεν πολυφαίνονται, αλλά από τη σκοπιά των πρωταγωνιστών, καθένας από τους οποίους εμπλέκεται με διαφορετικό τρόπο. Αυτό το ορατό μυστήριο κάνει πιο ενδιαφέρουσα την ανάγνωση, αλλά συνεχίζει να διαφεύγει το βαθύτερο πνεύμα της ιστορίας με τα έντεχνα συνταιριασμένα επεισόδια.

                   

Αφού το διάβασα:

          Η γραφή του Μπολάνιο είναι τέτοια που, αν και δεν τρέχει, αφήνει τον αναγνώστη με την αίσθηση ότι η ανάγνωση προχωρά και γεμίζει με πολυάριθμους διαδρόμους μέσα στον λαβύρινθο της αφήγησης. Χωρίς να νιώθουμε κόπωση βλέπουμε την ιστορία να ολοκληρώνεται μέσα από πολλές λεπτομέρειες, που δεν ενοχλούν, και συνάμα τα βασικά μέρη να μην είναι τόσο πυκνά και συσσωρευμένα. Ο δεξιοτεχνικά καθορισμένος ρυθμός που συναρμόζει όλα τα επεισόδια σε μια στρωτή πορεία οδηγεί εν τέλει στην αποκάλυψη του φονιά, πράγμα ωστόσο που δεν έχει καμμία σημασία. Αυτό μάλλον που μένει είναι το πλέγμα των σχέσεων, που οδηγούν σε συμπεράσματα, ενστικτώδη και διαισθητικά, για τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος συνάπτει σχέσεις και δρα.

[Πρωτοδημοσιεύτηκε στο In2life στις 31.1.2017. Οι εικόνες ελήφθησαν από: ymcarockies.org, www.thesun.co.uk,   www.threeguysplayingjazz.com, doubledeclic.com  και  fjalonso.blogspot.gr]

Πατριάρχης Φώτιος

“Η σκούπα και το σύστημα” του David Foster Wallace

Συχνά η γλώσσα χτίζει κόσμους ή τουλάχιστον οριοθετεί τα πλαίσια μέσα στα οποία θα γίνει κατανοητός ο μη-γλωσσικός κόσμος. Εξίσου συχνά όμως η αναφορά στη γλώσσα και στα συστήματά-της σαρώνει καθετί άλλο που θα μπορούσε να είναι έξω από αυτήν και μετατρέπει την πραγματικότητα σε ένα γλωσσικό πεδίο σημείων και μόνο.

Αμερικάνικος με κονιάκ: David Foster Wallace “The Broom of the System” Viking Press 1987
“Η σκούπα και το σύστημα” μετ. Γ.Ι. Μπαμπασάκης εκδόσεις Κριτική 2016

          Τι σημαίνει καθαρός αμερικανικός μεταμοντερνισμός που εξάπτει όσους τον αγαπούν, που τους συγκλονίζει όταν πέσει στα χέρια-τους ένα νέο δείγμα, που κάνει τους γηγενείς ιστολόγους και συγγραφείς να ηδονίζονται από το παιγνιώδες, αντισυμβατικό και ξεσαλωτικό προϊόν-του;

          Το πρώτο βιβλίο του πολύ David Forest Wallace, δημοσιευμένο το 1987, είναι μια χαμογελαστή κωμωδία, που συνδυάζει φαιδρές καταστάσεις με φιλοσοφικό υπόβαθρο και κοινωνική κριτική. Βασική πρωταγωνίστρια είναι η Λινόρ που εργάζεται ως τηλεφωνήτρια στις εκδόσεις Φρίκουεντ εν Βίγκορους, ενώ είναι κόρη του πάμπλουτου Μπίντσμαν και έχει δεσμό με τον εργοδότη-της Βίγκορους. Διάφορες κωμικές σκηνές, από όταν η Λινόρ ήταν 15 χρονών και παρευρέθηκε στο κολλέγιο της αδελφής-της μέχρι τη σύγχυση στις τηλεφωνικές γραμμές του Κλίβελαντ, όπου πελάτες άλλων εταιριών καλούν τελικά τον εκδοτικό οίκο, και η δημιουργία μιας ερήμου στο Οχάιο κ.ο.κ., διαμορφώνουν έναν πολύχρωμο διάδρομο, σαν κουρελού διαφορετικών χρωμάτων, ένα πάτσγουορκ ζωνών και επεισοδίων, που συνδέονται χαλαρά και δεν συγκροτούν ένα κλασικό μυθιστόρημα συνεχούς ροής.

          Η πρωταγωνίστρια, στην προσπάθειά-της να αυτοπροσδιοριστεί και να βρει τον εαυτό-της, έχει να λύσει θέματα προς τρεις τουλάχιστον κατευθύνσεις: η γιαγιά-της εξαφανίστηκε από το γηροκομείο, το αφεντικό-της την αγαπά παθολογικά και ο αδελφός-της είναι ανορεξικός.

          Προσπάθησα με διάφορους τρόπους να αλώσω αυτό το κάστρο, αλλά νομίζω ότι δεν τα κατάφερα. Το τελείωσα με σύγχυση, τόσο επειδή δυσκολεύτηκα να βρω νόημα όσο και επειδή συναισθηματικά ο κόσμος του Wallace δεν με αγγίζει. Ως προς το πρώτο διάβασα αγγλόγλωσσες κριτικές, που εντοπίζουν το βιτγκενσταϊνικό μοντέλο της σχέσης της γλώσσας με την πραγματικότητα, το κωμωδιακό φορτίο που σατιρίζει την αμερικάνικη κοινωνία, τα επιμέρους νοήματα που χωνεύονται σ’ αυτό το λογοτεχνικό χωνευτήρι. Ως προς το δεύτερο, η αποτυχία ήταν δεδομένη, καθώς συνάντησα για άλλη μια φορά τον αμερικάνικο μεταμοντερνισμό που καθρεφτάκι κάνει τους ιθαγενείς εδώ στο Ellada να χοροπηδάνε από αγαλλίαση. Όπως όμως έχω ξαναγράψει, μπορεί το βιβλίο όντως να είναι σταθμός για το 1987 που κυκλοφόρησε, και ειδικά στα αμερικανικά γράμματα, αλλά δεν είναι βέβαιο ότι η πρόσληψή-του θα είναι εξίσου επιτυχής. Οι αμερικάνικοι κώδικες δεν είναι αυτόχρημα παγκοσμιοποιημένοι, όπως θα ήθελαν οι αμερικανολάγνοι, πολλά δεδομένα πάνω στα οποία θα στηριζόταν η κατανόηση δεν είναι γνωστά (τουλάχιστον σε μένα!), ο κυκεώνας ετερόκλιτων επεισοδίων, πραγματολογικών στοιχείων, αναφορών, ιστορικών και κοινωνικοπολιτικών οροσήμων δεν φτάνει σε μένα με την ίδια σφοδρότητα και σημασία που θα φτάνει στον Αμερικάνο.

          Επομένως, δηλώνω αδυναμία να καταλάβω το δαιδαλώδες σύμπλεγμα που ονομάζουν πλέον μυθιστόρημα, εγώ ο ανήμπορος να δεχτώ όλο αυτό τον κώδικα που μας πουλάνε για μεταμοντέρνα πρόοδο, όχι επειδή πραγματικά δεν είναι (επαναλαμβάνω ότι σε αμερικάνικους ορίζοντες προσδοκιών μπορεί να λέει πολλά), αλλά επειδή ό,τι είναι άξιο δεν διαχέεται σε κάθε νέο πολιτισμικό ορίζοντα με τον ίδιο τρόπο.

[Οι εικόνες που συνοδεύουν τη βιβλιοπαρουσίαση είναι από:   www.theapricity.com,   twistedsifter.com,   www.salon.com   &   comicsgrinder.com]

Πατριάρχης Φώτιος

Βιβλιοπτώση και βιβλιοαδιαφορία;

Anonymous said...

Ελπίζω να μην καταχρώμαι το χώρο σας, ήθελα όμως να πω μερικά πράγματα που με προβληματίζουν τον τελευταίο καιρό. Παρακολουθώ από χρόνια συστηματικά την κίνηση του βιβλίου, και βλέπω δυστυχώς ότι, ιδίως τα δύο προηγούμενα χρόνια (χονδρικά από το καλοκαίρι του '15 και δώθε - χωρίς να θέλω να το πολιτικοποιήσω) υπάρχει μια συνεχιζόμενη καθίζηση, μια αίσθηση σταδιακού 'βουλιάγματος'. Ειδικά στην εγχώρια λογοτεχνική παραγωγή, παρ' όλο που ίσως δεν έχει υπάρξει ποσοτική μείωση, είναι όλο και λιγότερα τα βιβλία που κάνουν θόρυβο, που συζητιούνται, λιγότερες οι κριτικές, λιγότερες οι ανταλλαγές απόψεων - είναι χαρακτηριστικό ότι, αν μπείτε στο αρχείο της βιβλιονέτ, εκεί που κάποτε υπήρχαν 'σεντόνια' διαφορετικών κριτικών για κάθε τίτλο, τώρα μετά βίας βλέπεις δέκα δημοσιεύματα, κι αυτό για τα δημοφιλέστερα βιβλία.

Σκέφτομαι πόσα ελληνικά λογοτεχνικά βιβλία έχουν κάπως συζητηθεί τη σεζόν που διανύουμε -από τον περασμένο Σεπτέμβριο δηλαδή- και το μόνο που ίσως μου έρχεται στο νου είναι το 'Ωστικό Κύμα' του Δαβέτα. Αλλά και γενικά διακρίνω μια κούραση, από τις καταχωρίσεις παραπλεύρως των βιβλιομπλόγκερ που είναι όλο και πιο αραιές και όλο και περισσότερο 'αυτοβιογραφικές', πέραν του βιβλιοσχολιασμού δηλαδή, μέχρι και εσάς, Πατριάρχη, που έχετε εμφανώς 'αραιώσει' τις δημοσιεύσεις σας. Για να μην πω για το απειλούμενο κλείσιμο του ΔΟΛ, που αν συμβεί τελικά, θα εξαφανίσει μερικές από τις τελευταίες σελίδες βιβλιοκριτικής του mainstream ελληνικού Τύπου (θα απομείνουν μόνο οι σελίδες της Καθημερινής και της Εφημερίδας των Συντακτών).

Τι να συμπεράνουμε απ' όλα αυτά; (Ίσως το μόνο παρήγορο είναι ότι οι μεταφρασμένοι τίτλοι δείχνουν ακόμα να ανθίστανται - και αριθμητικώς αλλά και από πλευράς σχολίων που προκαλούν). Είναι θέμα συγκυριακό-τυχαίο; Είναι κοινωνικοοικονομικό; Είναι θέμα δημιουργικής κάμψης των συγγραφέων ή της περιρρέουσας μελαγχολίας; Είναι όλα τα παραπάνω;

Συγγνώμη αν σας κούρασα.

 

 

Αντί για το προκαθορισμένο ποστ, αποφάσισα να αναρτήσω το τελευταίο σχόλιο στην προηγούμενη ανάρτηση, σχόλιο που έχει μεγάλο ενδιαφέρον και θίγει ένα ζήτημα της εποχής. Το θέτω προς συζήτηση, συζήτηση που θα δείξει πόσο δίκιο έχει ο Anonymous φίλος-μας (θα προτιμούσα πάντα ένα όνομα/ψευδώνυμο) και πόσο ισχύει αυτή-του η απαισιόδοξη θέση.

 

Διά την αντιγραφήν

Πατριάρχης Φώτιος

“Μπέττυ” του Ζωρζ Σιμενόν

Ένα ψυχολογικό θρίλερ δεν μένει πολύ στην ιστορία αλλά διεισδύει στον εσωτερικό κόσμο του ανθρώπου, στο πώς αυτός εκλαμβάνει την ιστορία. Κι ο Σιμενόν σε όλα-του τα έργα, με τη σοβαρότητα και τη μουντή-του πέννα, σκιαγραφεί περιβάλλοντα, εσωτερικά και εξωτερικά, σκιαγραφεί πρόσωπα, ζωγραφίζει ψυχοσυνθέσεις.

Γαλλικός με άρωμα μήλο: Georges Simenon “Betty” 1961
Ζωρζ Σιμενόν “Μπέττυ” μετ. Α. Μακάρωφ εκδόσεις Άγρα 2016

Πριν το διαβάσω:

          Γιατί το διάλεξα; Επειδή είμαι φαν του Σιμενόν, δεδηλωμένος φαν, που βρήκα ότι η γραφή-του δεν περιορίζεται στο αστυνομικό πλαίσιο, για το οποίο είναι διάσημος, αλλά εκτείνεται και σε άλλα βασικά λογοτεχνικά προτερήματα. Επομένως, ό,τι και να πω, θα είναι υποκειμενικό…

Καθώς το διάβαζα:

          Τα έργα του Σιμενόν χωρίζονται σε δύο μεγάλες κατηγορίες: στα αστυνομικά, στα οποία αυτό που μετράει είναι πιο πολύ η περιρρέουσα ατμόσφαιρα παρά η αιτιώδης αλληλουχία των ενδείξεων, και στα “σκληρά μυθιστορήματα”. Τα τελευταία χωρίζονται, σύμφωνα με το χρήσιμο επίμετρο του Πετσόπουλου, στα μυστηρίου, όπου πάλι υπάρχει η βία και το αίνιγμα, και στα αμιγώς ψυχολογικά, όπου κυριαρχεί το βάθος στην προσωπικότητα ενός κυρίου ήρωα.

          Η “Μπέττυ” ανήκει στα τελευταία. Το κείμενο ξεκινά από την “Τρύπα”, όπου η πρωταγωνίστρια βρίσκεται σε άθλια κατάσταση, έχει πιει τον άμπακο, καταλαβαίνει και δεν καταλαβαίνει, αλλά μπορεί να μας μεταφέρει την πραγματικότητα μέσα από τη ζάλη-της, ώσπου λιποθυμά. Αυτή η έναρξη του μυθιστορήματος προϊδεάζει για πολλά ή για τίποτα, αλλά αξίζει να εμπιστευθούμε το μαγικό χέρι του συγγραφέα.

          Όταν ξυπνά, η Μπέττυ βρίσκεται στο ξενοδοχείο “Κάρλτον”, όπου την έχει μαζέψει η Λωρ, πλούσια κατά βάση, που, αφού πέθανε ο άντρας-της, μετακόμισε εκεί και ζει μια άλλη ζωή. Τα πράγματα δεν εξιστορούνται όλα μαζί κι αυτό αφήνει στο ημίφως, αλλά χωρίς θολά περιγράμματα, το παρελθόν και των δύο γυναικών, αλλά και το παρόν-τους, όσο υπάρχει έξω από το δωμάτιο του ξενοδοχείου. Αυτό κάνει την αφήγηση πιο ενδιαφέρουσα, καθώς μπορεί να μιλάει σταδιακά για τα άδεια κουτάκια-της, να συμπληρώνει τα χάσματα και να εμβαθύνει στην ψυχολογία της ηρωίδας. Τα ερωτήματα που πλανώνται παίρνουν απάντηση, όχι βέβαια ρητή και μονόδρομη, μέσα από το γέμισμα των κενών.    

          Η Μπέττυ, συμπαθής μέσα στην κατάστασή-της, αποδεικνύεται κακή μάνα, αφού δεν μεγάλωσε τα παιδιά-της αφήνοντάς-τα στις φροντίδες της νταντάς, κακή σύζυγος, αφού απάτησε πολλάκις σε βαθμό πορνείας τον άνδρα-της, μέθυση και φευγάτη. Η τωρινή-της κατάσταση μας κάνει να τη λυπόμαστε, άρρωστη, αδύναμη, καχύποπτη, ζηλιάρα ακόμα και προς τη Λωρ, με εξάρτηση από το αλκοόλ, που αναγκάστηκε να εγκαταλείψει το σπίτι-της και να υπογράψει ότι παραχωρεί το δικαίωμα της ανατροφής των παιδιών-της στον άνδρα-της, ένα κυνηγημένο αγρίμι. Η ψυχολογία της πρωταγωνίστριας απλώνεται μέσα στο μυθιστόρημα όπως το μελάνι στο στυπόχαρτο και γίνεται πλήρως κατανοητή από τον αναγνώστη. Το ζητούμενο είναι τι την οδήγησε σε μια τέτοια μοίρα, ειδικά αφού παντρεύτηκε τον Γκυ από αγάπη.

          Το αίτιο, που εξηγεί την αλλαγή στη στάση-της, ακούγεται μέσα στην αφήγηση, αλλά δεν προβάλλεται διδακτικά. Αφενός, η ίδια η Μπέττυ έχει αποκτήσει μια παιδεία που θεωρεί τη γυναίκα “βρόμικη”, φορέα του κακού μεταφράζω εγώ, κι έτσι η ίδια “όλη-της τη ζωή, αναζητούσε την πληγή-της” (σ. 106). Αυτή η αίσθηση αυτοενοχής, η ιδέα για την ηθική-της φαυλότητα, για τη ρυπαρή φύση-της την κάνει περισσότερο να υποκύπτει στο “κακό”. Αφετέρου, το περιβάλλον στο πλούσιο σπίτι του Γκυ, με την ηγεμονική πεθερά, με τον πετυχημένο αδελφό-του, με το κλίμα της οικογένειας που δέχτηκε την Μπέττυ ως παρακατιανή την σπρώχνει προς μια φυγή, που πραγματώνεται με εραστές και με απόσυρση από την ενεργό δράση.

Αφού το διάβασα:

          Το έργο κλείνει με μια παράξενη αντιστροφή ρόλων και τύχης μεταξύ της Λωρ και της Μπέττυ. Έτσι, με ένα τέλος που δεν επιδεικνύει τις προθέσεις-του, το μυθιστόρημα του Σιμενόν αφήνει πολλά άλυτα σημεία, οδηγεί σε μια ανασκόπηση της ιστορίας, αφήνει εκκρεμή την προσωπικότητα της Μπέττυ, που κανείς δεν ξέρει αν είναι τελικά συμπαθής ή αντιπαθής.

[Πρωτοδημοσιεύτηκε στο In2life στις 27/12/2016]

Πατριάρχης Φώτιος 

“Τότε που ήταν καλό κορίτσι” του Philip Roth

Καλές προθέσεις για την απάλειψη του κακού μπορεί να γίνουν εφαλτήριο για πολύ μεγάλο κακό· κι όταν ξεπεραστούν τα όρια, όταν η τραγωδία έρθει με όρους αρχαίου δράματος, ο θάνατος είναι η αναμενόμενη –ιδεολογικά- νέμεσις.

Αμερικάνικος χωρίς ζάχαρη: Philip Roth “When She Was Good” 1966
“Τότε που ήταν καλό κορίτσι” μετ. Μ. Ζαχαριάδου Πόλις 2016

Πριν το διαβάσω:

          Γιατί το διάλεξα; Επειδή νιώθω μια έλξη και μια άπωση με τον Αμερικάνο συγγραφέα. Τα μεγάλα-του έργα μου φαίνονται μονομερή και εβραιόπληκτα, καθώς και απεχθώς αυτοβιογραφικά, ενώ η “Νέμεσις”, που δεν επαινέθηκε τα μάλα, εμένα μου άρεσε.

 Καθώς το διάβαζα:

          Ο Φίλιπ Ροθ αργεί να μπει στο θέμα. Ξεκινά λίγο έκκεντρα με τον παππού Ουίλαρντ και συνεχίζει με τον γαμπρό-του Ουάιτι, που είναι μέθυσος και ασκεί βία στην οικογένειά-του. Και μετά από αυτήν την προγονική περιπλάνηση εστιάζει στη Λούσι, εγγονή του πρώτου και κόρη του δεύτερου, που είναι και η πρωταγωνίστρια του μυθιστορήματος, εκεί γύρω στο 1950.

          Η Λούσι δούλεψε σκληρά στο γαλακτοπωλείο του Λίμπερτι Σέντερ, για να μπορέσει να σπουδάσει κατόπιν στο κολέγιο. Θεωρεί την οικογένειά-της «φρικτή», τον μεν πατέρα-της ανάξιο αγάπης και τη μητέρα-της θύμα που δεν μπορεί να πάρει την τύχη στα χέρια-της. Αλλά και τις φίλες-της τις απαξιώνει, ενώ τον Ρόι, συνομήλικό-της ο οποίος την άφησε μετά από συνεχές φλερτάρισμα έγκυο, επιπόλαιο, κολλημένο με το σεξ, ανώριμο… Η Λούσι είναι ένας απόλυτος χαρακτήρας, άκαμπτος, που δύσκολα αγαπά τους ανθρώπους, τους βλέπει αφ’ υψηλού και δεν τους αφήνει να εισχωρήσουν στη ζωή-της. Στην ουσία είναι ένας άνθρωπος που θέλει να κάνει το καλό και να το υποβάλει ή να το επιβάλει στους άλλους, έστω κι αν –σε ένα είδος αριστοτελικής περιπέτειας- αυτό συχνά γυρίζει μπούμερανγκ εις βάρος-τους.

          Το βιβλίο δεν είναι κλασικός Φίλιπ Ροθ. Δεν είναι βασισμένο σε αυτοβιογραφικά στοιχεία, δεν μιλάει για τους Εβραίους, δεν επικεντρώνεται σε έναν άνδρα πρωταγωνιστή. Έχει πρωτοκυκλοφορήσει το 1966, πριν δηλαδή ο Αμερικάνος συγγραφέας παγιώσει τη γνωστή-του γραφή και τα χαρακτηριστικά-της. Γι’ αυτό, ενώ είναι ένα κείμενο σφριγηλό και αφηγηματικά καλογραμμένο, ίσως ξενίσει –θετικά ή αρνητικά- όσους έχουν συνηθίσει το αναμενόμενο ροθικό σύμπαν. Όμως κι αυτό δεν παύει να μιλάει για την οικογένεια και τα πάθη-της, την αμερικάνικη οικογένεια που λειτουργούσε (κι ίσως λειτουργεί) με συμβάσεις, υποκρισίες και ethically correct κανόνες: η Λούσι λόγω της εγκυμοσύνης αναγκάζεται να παντρευτεί τον Ρόι, έστω και αν δεν είναι ερωτευμένη μαζί-του.

          Μπορεί αυτή καθαυτή η υπόθεση να μην είναι σήμερα συνταρακτική, αλλά η ίδια η μορφή της Λούσι έχει έντονη τραγικότητα. Το συγκλονιστικό τέλος-της, που είχε προοικονομηθεί έγκαιρα, φτάνει με όρους κορυφώσεις, με συγκρούσεις που αναδεικνύουν πλήρως τον χαρακτήρα, τα πιστεύω και τη στάση-της απέναντι στους άλλους. Το δυναμικό κρεσέντο σε κάνει να ξαναδείς όλο το κείμενο υπό το πρίσμα μιας μεσιανικής αντίληψης που είχε η ηρωίδα για τον εαυτό-της: οι άνθρωποι είναι κακοί, κακοί εκ φύσεως, και δεν είναι δυνατόν να περιμένουμε τον Χριστό να τους σώσει, αλλά πρέπει να αναλάβουμε δράση. Απέναντι στον μέθυσο πατέρα-της και την άβουλη μάνα-της, στον νωθρό παππού-της και τον ανώριμο άνδρα-της δεν υπάρχει συγκατάβαση, αγάπη, διάθεση προσέγγισης αλλά η απηνής ματιά-της και η ανάγκη για σύγκρουση και ταρακούνημα.

          Δεν ξέρω αν η Λούσι και η συμπεριφορά-της δείχνει την αυταρχική Αμερική του ’60 ή τη θρησκοληψία μερικών που νομίζουν ότι πρέπει να επιβάλλουν το σωστό, δεν ξέρω αν δείχνει τον δογματικό άνθρωπο που φτάνει στα όρια της τρέλας και τιμωρείται με νομοτελειακό τρόπο για την ύβριν-του, αλλά το “Τότε που ήταν καλό κορίτσι” καρφώθηκε βαθιά στον νου-μου για την δομή και την κορύφωση στα πρότυπα της αρχαίας τραγωδίας και της δεσολύσης με την οποία αυτή ερμηνεύει την ανθρώπινη ζωή, σαν μοίρα, αλλά όχι με τον ντετερμινιστικό τρόπο του αναπόφευκτου.

Αφού το διάβασα:

          Το τέλος του έργου, ενός έργου που είναι ούτως ή άλλως μαεστρικά γραμμένο, καταξιώνει την αναμονή.

[Η βιβλιοπαρουσίαση δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στο In2life. Οι εικόνες που κοσμούν το κείμενο είναι παρμένες από τα:  pinterest.com,   vilingstore.net,   www.wikipedia.com/commons,   medium.com   και  www.clipartkid.com]

Πατριάρχης Φώτιος