“Έρευνα για την εξαφάνιση της Εμιλί Μπρυνέ” του Antoine Bello

Συχνά, στη μεταμοντέρνα λογοτεχνία, θεωρία και πράξη συμπορεύονται, η μία εξηγεί και εξηγείται από την άλλη. Πώς θα σας φαινόταν λοιπόν ένα αστυνομικό έργο όπου ο ερευνητής διαβάζει τις ενδείξεις με άξονα τη θεωρία της αστυνομικής λογοτεχνίας και αναζητεί παράλληλα χωρία από τα έργα της Άγκαθα Κρίστι; (Αστυνομική λογοτεχνία -4)

Γαλλικός με άρωμα βύσσινο: Antoine Bello “Enquête sur la disparition d’ Émilie Brunet” Gallimard 2010 “Έρευνα για την εξαφάνιση της Εμιλί Μπρυνέ” μετ. Τ. Δημητρούλια εκδόσεις Πόλις 2015

Ο Antoine Bello είναι από τους πιο έξυπνους πεζογράφους που έχω διαβάσει, από τους πιο ευφάνταστους, ο οποίος μπορεί να επινοεί και να εκτελεί σενάρια πέρα από κάθε φαντασία. Το έχει αποδείξει με τους “Παραχαράκτες”, όπου μια ειδική υπηρεσία ξαναγράφει την παγκόσμια Ιστορία πλαστογραφώντας τα έγγραφα, τα άρθρα, τα ντοκουμέντα σε όλη την υφήλιο. Την ίδια γραμμή συνέχισε με τους “Ιχνηλάτες”. Και τα δύο έργα διακρίνονται από μια αχαλίνωτη μελλοντολογική φαντασία, η οποία όμως κατασκευάζει ρεαλιστικά σκηνικά και μέσα σ’ αυτά όλα φαίνονται απόλυτα αληθοφανή.

Το ίδιο έξυπνο και το νέο-του βιβλίο, το οποίο ανήκει στην αστυνομική λογοτεχνία και όχι στη λογοτεχνία (επιστημονικής) φαντασίας. Και η επινοητικότητά-του εξηγείται πάνω σε δύο βάσεις. Από τη μία, ο συνταξιούχος αστυνόμος Ασίλ Ντυνό, που βοηθά στις έρευνες, πάσχει από ένα είδος βραχείας αμνησίας, καθώς ξεχνά όσα συμβαίνουν στο άμεσο παρελθόν. Επομένως, για να μπορεί να ανακαλεί όσα σκέφτηκε και έμαθε, τα γράφει σε ένα είδος λεπτομερούς ημερολογίου, το οποίο είναι ταυτόχρονα και η βασική αφήγηση του μυθιστορήματος.

Από την άλλη, όλο το κείμενο στίζεται από πρόσωπα και σκηνές έργων της Άγκαθα Κρίστι, αφού ο αστυνόμος είναι λάτρης-της και ταυτίζει όσους συναντά με κάποιον αγκαθακριστικό ήρωα ή θυμάται ανάλογες περιπτώσεις λ.χ. εξαφάνισης από ιστορίες της Αγγλίδας συγγραφέως.

Η ιστορία του Bello έχει ως εξής: η βαθύπλουτη Εμιλί είναι παντρεμένη με τον γοητευτικό Κλωντ, γνωσιακό νευρολόγο, ο οποίος την απατά συστηματικά και εν γνώσει της. Κι αυτή το παίρνει απόφαση και τα φτιάχνει με τον Στεφάν. Όταν μια μέρα οι δυο τελευταίοι αναχωρούν για την εβδομαδιαία εκδρομή ορειβασίας εξαφανίζονται, με αποτέλεσμα οι βασικές υποψίες να πέσουν στον άνδρα-της Κλωντ. Ο αστυνόμος Ντυνό αναλαμβάνει επικουρικά τις έρευνες και κινείται σαν σε αστυνομικό μυθιστόρημα παίρνοντας συνεντεύξεις από τον περίγυρό-της και εκπονώντας συλλογισμούς που να συνδέουν τα στοιχεία και να οδηγούν σε λογικά συμπεράσματα.

Όλα τα παραπάνω στο παιγνιώδες μίξερ του Μπελό μετατρέπουν την ανακάλυψη του εγκλήματος σε γραφή για το πώς γράφεται η πορεία της ανακάλυψης του εγκλήματος. Ο ίδιος ο τίτλος μας υπενθυμίζει ότι έργο ενός αστυνομικού μυθιστορήματος είναι να αφηγηθεί την έρευνα και όχι τα γεγονότα, την πορεία από την ανακάλυψη του πιθανού εγκλήματος στην ανακάλυψη του ενόχου. Ακόμη περισσότερο, ο Ντυνό ξαναδιαβάζοντας όσα καταγράφει σχετικά με τις έρευνές-του αμφιβάλλει για τη δυνατότητα της γραφής να αποδώσει πιστά και πλήρως τις ατραπούς της σκέψης, όπως ο λογοτέχνης που αμφισβητεί τη δύναμη της γραφής-του να γίνει μονοσήμαντη ή έστω ελεγχόμενα πολύσημη. Η γραφή προδίδει ή ξεπερνάει τη σκέψη!

Σταδιακά συνειδητοποιούμε ότι το μυθιστόρημα μετατρέπεται σε δοκίμιο περί αστυνομικής λογοτεχνίας και πιο συγκεκριμένα περί της τυπολογίας των έργων της Άγκαθα Κρίστι. Ο Ντυνό σκέφτεται με τέτοιους όρους, ο σύζυγος Κλωντ αναλύει τα πεζογραφήματα της Αγγλίδας συγγραφέως και επισημαίνει τα λάθη-τους, οι ήρωες δυνάμει λειτουργούν σαν να ήταν χαρακτήρες μυθιστορημάτων. Εμείς οι αναγνώστες εν μέρει μπαίνουμε σε ένα θεωρητικό λόγο που εξηγεί και συνάμα εφαρμόζει θεωρίες, βλέπουμε δράσεις σύμφωνες με υπάρχοντα έργα αστυνομικής υφής και δοκιμάζουμε τις εικασίες-μας πάνω στη δυναμική διακειμένων.

Ανάλογη μετα-αφηγηματική λειτουργία είδαμε κι εδώ στην Ελλάδα στα έργα του Νεοκλή Γαλανόπουλου, όπως “Η παραλλαγή του Γιώργου Δαρσινού” (αν θυμάμαι καλά), όπου η θεωρία έρχεται να δείξει το αδιέξοδο της αστυνομικής λογοτεχνίας και να υποβάλλει τρόπους ξεπεράσματός-του. Ο Bello το κάνει πολύ πιο καλά, έστω κι αν πολλές σελίδες καταντούν σκέτη ανία, αφού εκεί αναπτύσσονται αδολεσχώς στοχασμοί και σκέψεις που περισσότερο διδάσκουν παρά δείχνουν. Κι όποιος πιστέψει ότι ένα τέτοιο έργο θα δώσει απαντήσεις περισσότερες από τα ερωτήματα που θα προκαλέσει είναι γελασμένος!

[Δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στις 28/7/2015 στον ιστότοπο In2life και εδώ ξαναδημοσιεύεται προς συζήτηση με εικόνες που αντλήθηκαν από:

Πατριάρχης Φώτιος

“Εγκλήματα δημοσιονομικής προσαρμογής” του Τεύκρου Μιχαηλίδη & “Τριημερία” του Πέτρου Μάρκαρη

Για κάθε κοινωνικό σύμπτωμα κι ένας φόνος, για κάθε σύγχρονο απόστημα και μια δολοφονία. Η έρευνα λοιπόν αναζητεί τον θύτη, αλλά συνάμα απλώνει τη ματιά-της και στα αίτια που τον οδήγησαν στο έγκλημα. Έτσι, η αστυνομική λογοτεχνία γίνεται επίκαιρη, ένα σκαλί πάνω από τη δημοσιογραφία αλλά και ένα σκαλί βαθύτερα στην κατανόηση της κοινωνίας που μας περιβάλλει  (Αστυνομική λογοτεχνία -3).

Ελληνικός βαρύς:
Τεύκρος Μιχαηλίδης “Εγκλήματα δημοσιονομικής προσαρμογής” εκδόσεις Πόλις 2015
Πέτρος Μάρκαρης “Τριημερία και άλλα διηγήματα” εκδόσεις Γαβριηλίδης 2015

          Η παλέτα της οικονομικής κρίσης είναι εύκαιρη ειδικά στους συγγραφείς αστυνομικής λογοτεχνίας για να βουτήξουν τα πινέλα-τους και να φτιάξουν τους πίνακές-τους. Έτσι, ο Μάρκαρης, ο Μαρτινίδης, ο Δανέλλης κ.ο.κ. χρησιμοποιούν το φόντο της εποχής που ζούμε όχι μόνο σαν ντεκόρ αλλά και ως μήτρα των προβλημάτων, τα οποία προκύπτουν ως απότοκοι της γενικότερης κρίσης αξιών. Το βασικό πρόβλημα σ’ αυτά είναι ότι η ματιά-τους είναι συχνά μιντιακή, η εστίαση στο πρόβλημα επιφανειακή και τελικά ο αναγνώστης, πέρα από τη συνειδητοποίηση για άλλη μια φορά τού πόσο κάφροι είμαστε, δεν ωθείται στο να ανακαλύψει τις βαθύτερες μάζες μάγματος που καίνε κάτω από τις αναθυμιάσεις της επιφάνειας.

Τεύκρος Μιχαηλίδης

“Εγκλήματα δημοσιονομικής προσαρμογής”

          Ο Μιχαηλίδης ακολουθεί στα επτά διηγήματα της συλλογής τις τάσεις που συναντά κανείς στη σύγχρονη ελληνική αστυνομογραφία. Η οικονομική κρίση αποτελεί το αγαπημένο φόντο, η κοινωνική και πολιτική σήψη αποκαλύπτεται, η διαφθορά της αστυνομίας, οι υψηλά ιστάμενοι που είχαν πρωτοστατήσει στην εκμετάλλευση αθώων πολιτών εκτελούνται, ο εκβιασμός οδηγεί σε φόνο, μια δόση (δικαιολογημένης) εκδίκησης διέπει ένα τουλάχιστον από τα έργα, η Ιστορία έχει χρέη που τα ξεπληρώνει στο παρόν, η τρομοκρατία και τα πολιτικά παιχνίδια κ.ο.κ.

Γενικότερα, η κρίση γεννά εγκληματικότητα, όχι μόνο ως απότοκο της ανέχειας και της ανάγκης, αλλά και ως αποτέλεσμα της ηθικής έκλυσης, της ατομικιστικής νοοτροπίας, του ρατσιστικού εκτραχηλισμού, των οικονομικών συμφερόντων, του ανταγωνισμού, των μεγάλων δυνάμεων που έχουν να κερδίσουν πολλά όταν «βγει από τη μέση» το πιθανό εμπόδιο. Ο διηγηματογράφος δείχνει μια ευρεία γκάμα συμπτωμάτων αυτής της ηθικής κρίσης, που εκδηλώνονται ως φαινόμενα κοινωνικής παθογένειας με αποκορύφωμα την αφαίρεση ανθρώπινων ζωών. Ο φόνος είναι η κορυφή του παγόβουνου, που προβάλλει πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας, ενώ υποθαλάσσια κρύβονται αφανή συμφέροντα και επικίνδυνοι μεγαλοκαρχαρίες που απειλούν όποιον κολυμπάει στα νερά-τους.

Ο Μιχαηλίδης πέρα από συγγραφέας δεν έχει πάψει ποτέ να είναι και μαθηματικός. Και γι’ αυτό έχουμε δει τα περισσότερα πεζογραφήματά του, από τα “Πυθαγόρεια εγκλήματα” έως τον “Μέτοικο και η συμμετρία” κι από τον “Αχμές, το γιο του φεγγαριού” μέχρι τον παρόντα τόπο, να προσπαθούν να πλάσουν ιστορίες που να σχετίζονται με το μαθηματικό φαινόμενο ως τρόπο κατανόησης του κόσμου. Κι επειδή μαθηματικά σημαίνει έρευνα, γρίφοι, συλλογισμοί, εξιχνίαση μυστηρίου, τα κείμενά του διακρίνονται συνήθως από τον αστυνομικό-τους χαρακτήρα.

Το πρόβλημα με τα διηγήματα, με κάθε είδους αστυνομικά διηγήματα, είναι διττό. Από τη μία, δεν προλαβαίνει ο συγγραφέας να στήσει τη δέση και τη λύση, να φτιάξει δηλαδή έτσι την πολυπλοκότητα της ιστορίας ώστε να αφήσει τον αναγνώστη κρεμασμένο σε έναν ιστό υπόπτων και εικασιών κι έπειτα να τον βγάλει από εκεί με μια σειρά καίρια βήματα που διέπονται για τον ορθολογικό χαρακτήρα. Δέση σημαίνει χρόνος να συλλάβει ο αναγνώστης το μπέρδεμα της ιστορίας, να εστιάσει στους λίγους υπόπτους, καθένας από τους οποίους έχει τις δικές-του ενδείξεις ενοχής, κι έπειτα λύση είναι η (αιφνιδιαστική) καμπή που αποκαλύπτει τον ένοχο. Στο διήγημα όλα αυτά δεν χωράνε.

Από την άλλη, έτσι που στοχεύουν κατευθείαν στο αίνιγμα, υποβαθμίζουν την περικείμενη πραγματικότητα σε απλές δημοσιογραφικές καταγραφές, σαν ρεπορτάζ δελτίου ειδήσεων, με αποτέλεσμα να χάνεται το βάθος που θα ήθελαν να γεννήσουν. Ο κοινωνικός και πολιτικός προβληματισμός απλώς κατονομάζονται και δεν διερευνώνται, απλώς λειτουργούν ως η ορατή αιτία ποικίλων κακών, αλλά δεν οδηγούν σε βαθύτερη κατανόηση της γενεσιουργού φύσης-τους. Μόνο στην αρχή του “Διαδρομή Χ95” ο λόγος αναδεικνύει την ανθρώπινη διάσταση της κρίσης. Πρόκειται για μια πολύ συγκινητική η αρχή, όπου σε αντίθεση με το σύνηθες ύφος της αστυνομικής έρευνας προβάλλεται η ήρεμη, όσο και πικρή, αποφασιστικότητα ενός αυτόχειρα.

Διάβασα τα επτά διηγήματα χαλαρά, άνετα, εύκολα. Ο Μιχαηλίδης ξέρει να αφηγείται με σταθερό τέμπο που δεν προκαλεί προσκόμματα, το αστυνομικό είδος πάντα μας οδηγεί σε ένα «μετά», κάθε μικρή ιστορία έχει ένα σαφές περίγραμμα που μας κρατάει μέσα. Τα διάβασα χαλαρά επειδή λόγω έκτασης δεν προλάβαινα να μπω στη διαδικασία της σκέψης, να εμπλακώ διανοητικά στο ποιος είναι ο ένοχος (άλλωστε δεν υπάρχουν πολλοί ύποπτοι) κι έτσι δεν μπήκα και στη διαδικασία της απόλαυσης της λύσης. Επαναλαμβάνω το διήγημα δεν είναι το κατάλληλο είδος για αστυνομική λογοτεχνία, αφού φωτογραφίζει μόνο την κορυφή του βουνού και δεν προλαβαίνει να δείξει σπιθαμή σπιθαμή την πορεία προς τα εκεί, τον ιδρώτα και τον κόπο του ορειβάτη, τις κοπιώδεις προσπάθειές-του να κατακτήσει τους αιθέρες.

* * *

Πέτρος Μάρκαρης

“Τριημερία και άλλα διηγήματα”

          Παραδόξως το ζήτημα του αστυνομικού διηγήματος το είδα διαφορετικά στη συλλογή του Μάρκαρη. O συγγραφέας είναι ίσως ο πιο πετυχημένος Έλληνας στο αστυνομικό μυθιστόρημα, αλλά περίμενα, όπως και στον Μιχαηλίδη, να μην μπορεί να αποδώσει στο διήγημα εξίσου καλά. Κι όμως διαψεύστηκα. Καθώς διάβαζα, λοιπόν, προέκυψε το ερώτημα γιατί στην “Τριημερία” είδα τις δυνατότητες της μικρής φόρμας να υποστηρίξει το αστυνομικό αίνιγμα, ενώ στον Μιχαηλίδη με προβλημάτισε περισσότερο.

          Τα διηγήματα του Μάρκαρη έχουν στο επίκεντρο θέματα της κοινωνικής ζωής, όχι κατ’ ανάγκη βασισμένα στην κρίση, αλλά ευρύτερα του σημερινού κόσμου και της παθογένειάς-του. Οι ενδολογοτεχνικοί ανταγωνισμοί μεταξύ συγγραφέων, ο ισλαμικός φανατισμός, … κλπ. Η κοινωνία γεννά προβλήματα τα οποία κρίνει ότι μπορούν να λυθούν, αν βγει από τη μέση ο άνθρωπος που θεωρείται για μερικούς υπεύθυνος. Αυτό δεν σημαίνει ότι όντως φταίει αυτός, αλλά ότι οι άλλοι βολεύονται με την απουσία-του, για να ικανοποιήσουν τις προσωπικές και συλλογικές-τους επιδιώξεις.

          Βεβαίως, η συλλογή διηγημάτων “Τριημερία” δεν αποτελείται αμιγώς από αστυνομικά, αφού πέρα από τα δύο πρώτα και το τελευταίο, καθώς και τα ίχνη που ανευρίσκονται στο ομώνυμο τρίτο, τα υπόλοιπα δεν είναι αστυνομικά. Ο Μάρκαρης συγκέντρωσε, αν καταλαβαίνω καλά, πολλά σκόρπια διηγήματα, στα οποία κοινό χαρακτηριστικό είναι το άπλωμα μιας άνετης, απλόχωρης, φιλόξενης αφήγησης. Από τη Γερμανία στην Αθήνα κι από την Ελλάδα στην Τουρκία. Η νουβέλα “Τριημερία”, πολλών σελίδων σε σχέση με τα άλλα, αφορά στα γεγονότα στην Πόλη του ’55, στη φιλήσυχη ζωή των Ρωμιών αλλά και τις ανησυχίες-τους που επιβεβαιώθηκαν με τη λεηλασία, τις καταστροφές και τις πλιατσικολογήσεις των Τούρκων ύστερα από την προπαγάνδα για δήθεν βόμβα στο σπίτι του Κεμάλ στη Θεσσαλονίκη. Ο συγγραφέας καταφέρνει να παρουσιάσει εναργώς το κλίμα των ιστοριών-του, να βάλει τον αναγνώστη μπροστά στον μπερντέ της δράσης-του, να του δώσει διαυγέστατα την ατμόσφαιρα, τα χρώματα και τα συναισθήματα των ηρώων-του.

          Ο διηγηματογράφος περιδιαβαίνει τους χώρους που γνωρίζει καλά. Τον χώρο των συγγραφέων και του κινηματογράφου, με όλες τις έριδες και ανταγωνισμούς των σιναφιών, της Γερμανίας με τον ρατσισμό και της Τουρκίας με τις ελληνοτουρκικές διαμάχες.

[Η βιβλιοπαρουσίαση για τα δύο έργα πρωτοδημοσιεύτηκε στο In2life στις 13/10/2015 και εδώ κοσμείται με εικόνες που ανακάλυψα στα: penumbramag.com, project2alimou1.wikispaces.com, www.aftodioikisi.gr,  www.zodiackillerfacts.com, www.sbs.com.au, flight-report.com, icestories.exploratorium.edu,  www.tovima.gr, www.trivedieffect.com & www.diakonima.gr]

Πατριάρχης Φώτιος

“Χάκα” του Caryl Ferey

(συγγραφέα του “Μαπούτσε”)

Το αμερικάνικο στυλ μεταφέρεται στη Νέα Ζηλανδία και διαποτίζεται με τον σαμανισμό των ντόπιων. Το πιστόλι των Δυτικών συγκρούεται με το “χάκα” των Μαορί (Αστυνομική λογοτεχνία -2).

Γαλλικός πικρός: Caryl Ferey “Haka” Édition Baleine – Le Seuil 1998 “Χάκα” μετ. Α. Μακάρωφ εκδόσεις Άγρα 2015

          Ο Γάλλος συγγραφέας έγινε διάσημος στην Ελλάδα με το “Μαπούτσε” και τώρα οι εκδόσεις Άγρα συνεχίζουν με παλιότερα έργα-του, όπως το “Χάκα”. Το “Μαπούτσε” δεν το διάβασα, κυρίως επειδή είμαι της λογικής ότι ένα βιβλίο που υπερπροβάλλεται με κάνει το δω προκατειλημμένος και γι’ αυτό το αφήνω για αργότερα ή επιλέγω ένα άλλο βιβλίο του ίδιου συγγραφέα. Αυτή η πορεία με έκανε να πέσω πάνω στο “Χάκα”.

          Η ιστορία εξελίσσεται στη Νέα Ζηλανδία. Ενδιαφέρον. Ενδιαφέρον, γιατί δεν έχω διαβάσει ποτέ ούτε Νεοζηλανδό συγγραφέα ούτε έργο με νεοζηλανδική ατμόσφαιρα. Ο φόνος της Κάρολ Πανούουλα και η απόξεση του αιδοίου της κινητοποιεί τις αρχές, με επικεφαλής τον αστυνόμο Τζακ Φιτζέραλντ και την εγκληματολόγο Άνν Ουαϊτούρα. Ο Τζακ δεν είναι εύκολο άτομο, έχει τρελαθεί με την εξαφάνιση της γυναίκας και της κόρης-του, είναι ο σκληρός μπάτσος που δέρνει και εκδικείται, είναι ο κωλοπετσωμένος αστυνόμος που ξέρει τύπους, στέκια, υπόκοσμο και ανθρώπους της νύχτας… Η αναζήτηση του σήριαλ κίλερ είναι μια έρευνα στο χαμηλό υπογάστριο της νεοζηλανδικής κοινωνίας.

          Η πρώτη παρατήρηση έχει να κάνει με τη σχολή την οποία ακολουθεί ο Φερέ: είναι η αμερικάνικη σχολή των tough guys, των σκοτεινών σκηνικών, των σπασμένων παϊδιών και μυτών, της εκδίκησης, του νουάρ περιβάλλοντος που ζωγραφίζει το σκηνικό. Κι άλλοι Γάλλοι υιοθέτησαν την αμερικάνικη γραφή, αλλά την ενσωμάτωσαν στο ευρωπαϊκό στυλ των συλλογισμών, αλλά ο Φερέ ασπάζεται απόλυτα το είδος της αστυνομικής λογοτεχνίας που γράφεται στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού, σε σημείο που να μην ξεχωρίζει από τους εκεί ομοτέχνους-του. Το έργο-του θυμίζει έντονα αμερικάνικη ταινία…

          Οι σκηνές διαδέχονται η μία την άλλη, όχι γρήγορα, αλλά με εναλλαγές, από τον Τζακ Φιτζέραλντ και την έρευνά-του σε αναδρομικές αφηγήσεις για την οικογένειά-του και το δράμα-της, κι έπειτα στο πώς γνωρίστηκαν σε ένα πάρτι ο Τζων και η Εύα Ο’ Νηλ… Δύο παράλληλες αφηγήσεις που φυσικά συγκλίνουν, καθώς ο αστυνόμος και οι συνεργάτες-του αναζητούν τον φονιά και ο Τζων τυλίγει την Εύα με τη μυστηριώδη όσο και επικίνδυνη αύρα-του.

          Το μυθιστόρημα του Ferey θα με άφηνε αδιάφορο, ακριβώς επειδή υπηρετεί τον noir χαρακτήρα-του τόσο σκληροπυρηνικά, τόσο άτεγκτα, που με προσπερνάνε. Πολύ πιστολίδι, σκληροί διάλογοι, παρέλαση πτωμάτων, που φαίνονται τόσο φυσικοί, όσο η βία στη ζωή-μας, κι αυτό είναι μια ακόμα εθιστική μύηση. Ωστόσο, παρατήρησα ότι ο πυρήνας του έργου, από ένα σημείο και μετά έγινε οφθαλμοφανές, είναι η πολιτισμική σύγκρουση λευκών (των πακέχας) και των Μαορί. Ο «χάκα» που είναι ο πολεμικός-τους χορός, τα τατουάζ, η ανθρωποφαγία, ο πολυθεϊσμός-τους, οι σαμάνοι και γενικά ένα είδος κουλτούρας, που τείνει να αφομοιωθεί από τη νοοτροπία των λευκών, κάνει έναν πήδο και ανασταίνεται συγκρουόμενος με τον δυτικό τρόπο ζωής. Και σ’ αυτό το μεταίχμιο επέρχεται η σύγκρουση, που οδηγεί σε σωρεία νεκρών και τραυματισμένων. Ο πόλεμος μαίνεται στην προσπάθεια των Μαορί να διατηρήσουν τη φυσιογνωμία-τους, όσο κι αυτή η διάθεση σπέρνει πτώματα, ξαναφέρνει κανιβαλιστικές πρακτικές και βάφει με αίμα τις σελίδες του βιβλίου.

[Οι εικόνες που πλαισιώνουν το κείμενο της βιβλιοπαρουσίασης έχουν ληφθεί από: ninaford.weebly.com, www.kiaora.tv, wholemovieinfo.com, travelguysradio.com και www.beforethey.com]

Πατριάρχης Φώτιος

“Οι γυναίκες στην παραλία” της Tove Alsterdal

Το μεγάλο, παγκοσμιοποιημένο σύστημα διακίνησης   μ ε τ α ν α σ τ ώ ν   είναι ένα πολύ επίκαιρο πλαίσιο (όλη η Μεσόγειος, από το Αιγαίο έως τη Λαμπεντούζα και τα στενά του Γιβραλτάρ), μέσα στο οποίο η λογοτεχνία, αστυνομική και μη, μπορεί να βγάλει λαβράκια (Αστυνομική λογοτεχνία -1).

Σουηδικός καφές με άρωμα βατόμουρο: Tove Alsterdal “Kvinnorna på Stranden” 2009 “Οι γυναίκες στην παραλία” μετ. Λ. Καλοβυρνάς εκδόσεις Μεταίχμιο 2015

          Τρεις γυναίκες, άσχετες μεταξύ-τους, κρατούν ισάριθμα νήματα που συνυφαίνουν την πλοκή αυτού του μυθιστορήματος. Η μία Νιγηριανή φτάνει θαλασσοδαρμένη και εξαντλημένη σε μια ακτή στην Ισπανία, η άλλη Σουηδέζα κάνει διακοπές σε μια άλλη πόλη της Ιβηρικής και ανακαλύπτει ένα πτώμα, από άνδρα της αφρικανικής φυλής, κι η τρίτη, σκηνογράφος στη Νέα Υόρκη, φεύγει άρον άρον για να βρει τον σύζυγό-της που έχει χαθεί σε δημοσιογραφική αποστολή στο Παρίσι.

          Το έργο αποκτά συν τω χρόνω διεθνιστική προοπτική, καθώς μια Αφρικανή, μια Σουηδέζα, το ισπανικό έδαφος, μια Αμερικάνα τσεχικής καταγωγής, η γαλλική επικράτεια, η Λισαβόνα κ.ο.κ. συνθέτουν ένα πολυεθνικό ψηφιδωτό, στην προσπάθεια της Alsterdal να δείξει πόσο παγκοσμιοποιημένο είναι το φαινόμενο του trafficking, το οποίο αφορά όλες τις αλλοδαπές γυναίκες και άνδρες αλλά και όλη την ανθρωπότητα. Έτσι, με το ένα πόδι στο μυστήριο της αστυνομικής ιστορίας και με το άλλο στο κοινωνικό θέμα που κρύβεται πίσω από το μυστήριο η σκανδιναβική λογοτεχνία έχει δημιουργήσει τα τελευταία χρόνια μια ισχυρή παράδοση με διεθνή απήχηση.

          Η κύρια δράση εξελίσσεται στο Παρίσι, όπου με το μοτίβο του ερασιτέχνη ντετέκτιβ η συγγραφέας βάζει την Αλίνα (Σαρκάνοβα) Κόρνγουολ να προσπαθεί να ανακαλύψει τα ίχνη του δημοσιογράφου άνδρα-της Πάτρικ, ο οποίος είναι μαύρος. Με τη βοήθεια ενός ημερολογίου που της έστειλε πριν εξαφανιστεί, η Αλίνα επισκέπτεται τα μέρη που έχει σημειωμένα και σταδιακά ανακαλύπτει τον μίτο που συνδέει τον σύζυγό-της με την παράνομη διακίνηση μεταναστών. Γυρίζει όλο το Παρίσι, συναντάται με πρόσωπα, ανασυνθέτει το παζλ των δραστηριοτήτων του Πάτρικ, για τις οποίες είχε μεσάνυχτα, ταξιδεύει στη Λισαβόνα, ανακαλύπτει ότι στην κορυφή του κυκλώματος είναι ο Αλέν Τερί κ.ο.κ.

          Η επιτυχία ενός αστυνομικού μυθιστορήματος στηρίζεται σε πρώτη φάση στην άρτια πλοκή. Κι όντως η Alsterdal πετυχαίνει μια αλυσιδωτή δράση, βασισμένη σε αιτιώδεις σχέσεις, σε συνδέσεις γεγονότων και αποκαλύψεων, όπως φανερώνονται από κουβέντα σε κουβέντα, με αποτέλεσμα το αναζητούμενο ενδιαφέρον από τον αναγνώστη και η νοητική απόλαυση να είναι σε υψηλό επίπεδο. Σταδιακά και με εξαιρετική μαεστρία τα νήματα συνδέονται και αλληλοσυμπληρώνονται. Και παράλληλα, όπως έγραψα από την αρχή της ανάρτησης, το κοινωνικό φλέγον ζήτημα της παράνομης μετανάστευσης και της εκμετάλλευσης των ανθρώπων αυτών αναδεικνύεται γλαφυρά, όχι τόσο τραγικά, όχι τόσο συγκινητικά, αλλά με ευαισθησία, με κοινωνική ματιά, με προβληματισμούς για το πόσο μας νοιάζει η τύχη των δικών-μας ανθρώπων και πόσο των ξένων.

          Ο στόχος πάντα είναι η εξιχνίαση της εξαφάνισης και η ανεύρεση του Πάτρικ. Με βάση αυτόν τον στόχο εξελίσσεται η έρευνα της Αλίνα που φέρνει στο φως όλα τα παρασκηνιακά μέσα που χρησιμοποιεί ο Αλέν Τερί και οι άνδρες-του να προστατεύουν τις επιχειρήσεις-τους που λειτουργούν εις βάρος των μεταναστών. Έτσι, ο αναγνώστης περιμένει με αγωνία την εξέλιξη μέχρι το τέλος, αλλά συνάμα αναγνωρίζει το θέμα του trafficking σε όλο-του το εύρος. Κι αυτό είναι κατόρθωμα της αστυνομικής λογοτεχνίας…

          Η Σουηδέζα συγγραφέας είναι εξίσου τολμηρή στην πορεία της ιστορίας-της αλλά και ακριβής στην αλληλουχία των κρίκων της αφήγησης. Προς το τέλος μάλιστα ανεβάζει την ένταση και δείχνει πιο δυνατά το αδιέξοδο της έρευνας που επιχειρεί η πρωταγωνίστρια, ειδικά όταν η πορεία-της διασταυρώνεται με τις ιστορίες των άλλων δύο γυναικών. Εκεί ο αναγνώστης νιώθει τον ίλιγγο της σύγκρουσης με ένα σύστημα που ξέρει να καλύπτει πολύ καλά τα νώτα-του.

[Πρωτοδημοσιεύτηκε στις 11/8/2015 στο In2life και εδώ αναδημοσιεύεται στολισμένο με εικόνες από τα εξής: blogs.osc-ib.com, bppearlsofwisdom.wordpress.com, blog.yanidel.com, www.veteranstoday.com, www.dailymail.co.uk και www.gistdrop.com]

Πατριάρχης Φώτιος

ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ: κρύο, βροχή και Αστυνομική Λογοτεχνία

Σαν γραμμένη από γραφομηχανή αστυνόμου που ετοιμάζει την αναφορά-του, σαν γραμμένη από γραφομηχανή τρομοκράτη που ξεκινά να επικοινωνεί με την αστυνομία, αυτή η αναφορά είναι και προ-κήρυξη...

Το καλοκαίρι διάβασα αρκετά αστυνομικά, σαν να με παρακινούσε μια διάθεση φυγής από τη φορτισμένη πολιτική πραγματικότητα, σαν να έβρισκα μέσα σ’ αυτά την απορρόφηση την οποία χρειαζόμουν από τον κόσμο που με πνίγει. Το βιβλίο μπορεί πράγματι να ανοίξει μια παρένθεση από την καθημερινότητα και να ξεκουράσει τον νου, που σφαδάζει και τύπτεται.

Κι ήμουν τυχερός, γιατί έπεσα πάνω σε καλά δείγματα του είδους, σφιχτά, γεροδεμένα, ενίοτε με προβληματισμό για την κοινωνία, με αρκετό σασπένς, με χαρακτήρες ζωντανούς και μάχιμους, με μια αφήγηση κινούμενη άμμο που με ρουφούσε για ώρες στη σεζ-λονγκ στην παραλία, στην καρέκλα στην αυλή με έναν φραπέ στο χέρι, στο κρεβάτι το βράδυ πριν κοιμηθώ..

.

Ο   ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ  βαφτίζεται μήνας των αστυνομικών αφηγημάτων και θα περιλάβει όσα διάβασα το καλοκαίρι κι ίσως κάποια που προηγήθηκαν ή ακολούθησαν: Νορβηγία, Σουηδία, Ελλάδα, Γαλλία, Αμερική, Νέα Ζηλανδία... Ο ρυθμός ανάγνωσης έφτασε και ένα την ημέρα, που υπαγορεύει ίσως και έναν ανάλογο ρυθμό δημοσίευσης, κάθε τρεις ή και δύο μέρες, ανάλογα με τη συζήτηση που θα σηκώσει.

Προκαταρκτικό ερώτημα: αρκεί να θεωρήσουμε ένα αστυνομικό μυθιστόρημα άξιο για το είδος-του ή θα πρέπει να το συγκρίνουμε με τη συνολική βιβλιοπαραγωγή;

[Το εικαστικό υλικό αντλήθηκε από: inspired.com.ua, www.killadj.com και hdwallpapers.cat]

Πατριάρχης Φώτιος

“Ο απρόβλεπτος κύριος Τσέχοφ”: ανθολογία διηγημάτων του Αντόν Τσέχοφ

(ενός δυνάμει Νομπελίστα συγγραφέα)

Το “απρόβλεπτος” καλύπτει τόσο την κωμική ανατροπή που έρχεται στο τέλος μερικών διηγημάτων, όσο και την αφηγηματική τέχνη που συγκλίνει τα επιμέρους σε μια λογικοφανή κατάληξη.

Ρωσικός καφές με δυο σταγόνες βότκα: Анто́н Па́влович Че́хов Αντόν Τσέχοφ “Ο απρόβλεπτος κύριος Τσέχοφ” μετ. Σ. Αργυροπούλου εκδόσεις Μεταίχμιο 2015

          Το όνομα του Τσέχοφ στέκεται φυσικά πολύ ψηλά στην παγκόσμια λογοτεχνική κλίμακα, αλλά μέχρι τώρα αγνοούσα το διηγηματικό-του έργο. Αυτή η συλλογή λοιπόν με έφερε κοντά στην πέννα-του και δοκίμασα το χιούμορ-του, το οποίο και χαρακτηρίζει περισσότερο από οτιδήποτε άλλο τη γραφή-του, ειδικά στα πρώτα κείμενα του βιβλίου. Μετέπειτα, τα διηγήματα “σοβαρεύουν” και αποκτούν κοινωνικό χαρακτήρα, χωρίς να χάνουν την ευτραπελία και την παιγνιώδη ομορφιά-τους.

Οι κωμικές ανατροπές-του

          Τα κείμενά-του, δημοσιευμένα ως επί το πλείστον σε περιοδικά των τελών του 19^ου αιώνα, είναι μικρές ή πολύ μικρές ιστορίες, χωρίς να λείπουν και τα πολυσέλιδα με έκταση ίσαμε σαράντα σελίδες. Πρόκειται για στιγμιότυπα με ήρωες χαρακτηριστικούς τύπους της ρωσικής κοινωνίας, από στρατιωτικούς μέχρι αμαξάδες κι από δημόσιους υπάλληλους μέχρι εισαγγελείς. Ανά δύο ή ανά τρεις από αυτούς εμπλέκονται σε μια χιουμοριστική περιπέτεια, που δίνει στην ατμόσφαιρα ανάλαφρο τόνο με το περιπαιχτικό ύφος-της και τη σκανδαλιάρικη διάθεσή-της. Ο Τσέχοφ σκάρωνε μικρές σκανδαλιές βάζοντας τα πρόσωπα των έργων-του να παθαίνουν όσα ίσως απεύχονταν.

          Τελικά, πώς το χιούμορ τροφοδοτεί αναγνωστικές απολαύσεις; Συνήθως το ταυτίζουμε με τη σάτιρα, την κριτική ανθρώπων και κοινωνιών, με τον καυτηριασμό κακώς κειμένων. Από την κωμωδία έως τη φάρσα κι από την ειρωνεία μέχρι το ανέκδοτο, η κωμική λογοτεχνία, νομίζω, είναι πιο δύσκολη από τη “σοβαρή”. Εξαρτάται στενά από την αίσθηση του γέλιου της εποχής και δεν έχει διαχρονικό χαρακτήρα: ενώ κλαίμε και προβληματιζόμαστε με διαχρονικά θέμετα, γελάμε με τα επίκαιρα. Γι’ αυτό μια γελοιογραφία ή μια κωμωδία αρπάζεται από την εφήμερη επικαιρότητα και δεν μπορεί να ξεχωρίσει από αυτήν. Βεβαίως, κωμικοί τύποι έχουν πιο μόνιμο χαρακτήρα και μπορούν να διατρυπήσουν τα όρια της περιόδου στην οποία δημιουργήθηκαν και να επιζήσουν πιο πολύ.

          Ο Τσέχοφ μας κάνει να γελάσουμε με τις αναποδιές που βρίσκουν τους χαρακτήρες-τους. Σε πολλά διηγήματά-του αυτοί υφίστανται μια αθώα περιπέτεια, σε άλλα παθαίνουν λόγω της αβλεψίας ή της αφέλειάς-τους, σε άλλα οι συγκυρίες είναι τόσο καθοριστικές που φέρνουν τραγικά και μαζί κωμικά αποτελέσματα. Οι οδυνηρές στιγμές της ζωής, όπως ένας φόνος, μπορεί να μετατραπούν στα χέρια του Ρώσου συγγραφέα σε αστείες καταστάσεις, που ανατρέπουν τη σοβαροφάνεια άλλων κειμένων και τονίζουν τον φαιδρό χαρακτήρα-τους, αν κοιταχτούν υπό άλλη οπτική.

Δεν ξέρω αν το γέλιο του 1880-1890 έρχεται μέχρι σήμερα πηγαίο και πλήρες των υπονοουμένων της εποχής, δεν ξέρω αν πράγματι μπόρεσα να αναγνωρίσω την ποιότητα της κωμικότητας, αλλά έπιανα το βιβλίο με χαλαρή διάθεση. Οι ιστορίες διαβάζονται γρήγορα, η περιέργεια δεν λείπει, η ρωσική ζωή στήνει μπροστά-μας πίνακες πολύχρωμους, κοινωνικά εύγλωττους, με ποικιλία, με χαρακτηριστικά εσταντανέ, με αστειότητες που πηγάζουν από μια κοινωνία διαφορετική και εν πολλοίς απόμακρη. Το εξαιρετικό διήγημα “Ο κακοποιός” αναφέρεται σ’ έναν χωρικό που ξεδίδωνε παξιμάδια από τις ράγες του τρένου για να τα κάνει βαρίδια για ψάρεμα. Το κωμικό προέρχεται από το ασύμπτωτο της αντίληψης μεταξύ του μουζίκου και των αρχών, μεταξύ της πρακτικής κοντόθωρης σκέψης και της επίσημης γλώσσας της εξουσίας.

Η ανθρωπιά μέσα στην καθημερινότητα

Όμως το γέλιο δεν είναι το μόνο όπλο του Ρώσου συγγραφέα. Πολλές από τις ιστορίες-του διακρίνονται από ευαισθησία, συγκίνηση, μια ιδεαλιστική προσέγγιση του ανθρώπου, χωρίς να χάνεται η άκρως ρεαλιστική-τους βάση (ίσως πλην ελαχίστων εξαιρέσεων όπως “Ο μαύρος μοναχός”). Ξεχώρισα δύο διηγήματα που με κέρδισαν όχι μόνο με την κωμική-τους δεινότητα αλλά κυρίως με την αφηγηματική-τους δεξιοτεχνία. Στη “Νύχτα φρίκης” υπάρχει ένας αφηγητής που διηγείται την ιστορία σε μια (μικρή) ομήγυρη κι έτσι ο Τσέχοφ δίνει βάθος και υποκειμενικότητα στην ιστορία-του, ενώ στο “Σουηδέζικο σπίρτο” έχουμε παρωδία των αστυνομικών ιστοριών και ανατροπή του κλασικού τέλους, καθώς τελικά δεν υπάρχει νεκρός.

Στα σοβαρά-του έργα αγάπησα ιδιαίτερα δύο που προκαλούν συγκίνηση και ανθρωπιά. “Το γράμμα” είναι ένα διήγημα για τη συγχώρεση: ένας μορφωμένος αρχιδιάκονος, ο Φιόντορ Ορλόφ, δέχεται να υπαγορεύσει ένα κατακεραυνωτικό γράμμα, για να το στείλει ο διάκονος Λιουμπίμοφ στον άσωτο γιο-του. Στη συνάντηση όμως παρευρίσκεται και ένας γηραιός παπάς, ο πατήρ-Αναστάσι, παραδομένος στο πάθος-του για το πιοτό, ο οποίος τελικά, αδύναμος πρώτα απ’ όλα ο ίδιος και λίγο γελοίος, συνιστά στον πικραμένο πατέρα να μη στείλει το γράμμα αλλά να συγχωρέσει τον γιο-του. Η συγχώρεση είναι πιο ανθρώπινη από την καταδίκη.

Ανάλογα στο “Βιολί του Ρότσιλντ” ο ήρωας λίγο πριν πεθάνει αναλογίζεται ότι δεν μπόρεσε να δώσει την αγάπη που έπρεπε στη γυναίκα-του, η οποία πέθανε κι αυτή πριν από λίγο καιρό. Έτσι, φτωχός ο ίδιος και ανυπόληπτος εν πολλοίς, αποφασίζει να χαρίσει το βιολί-του, χάρη στο οποίο είχε μια κάποια φήμη στην περιοχή, στον Εβραίο Ρότσιλντ, παρόλο που δεν τον συμπαθούσε. Η αγάπη γεφυρώνει διαφορές και επανορθώνει εσωτερικές αδικίες.

Άρα τρία είναι τα είδη διηγημάτων των οποίων πολύ καλά δείγματα είδα στη συλλογή: τα αμιγώς κωμικά, που μου άρεσαν επειδή γέλασα με τη σάτιρα, τα αφηγηματικά, που ξεχωρίζουν με τον χειρισμό της υπόθεσης, και τα έμπλεα νοήματος, που άφησαν το μήνυμά-τους σαν λεπτό άρωμα.

[Δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στο In2life στις 20/10/2015. Ο πίνακας κορυφής είναι τα "Χωριατόπαιδα" του Β. Μακόφσκι (1890) και οι υπόλοιπες εικόνες που στολίζουν το κείμενο είναι δανεισμένες από: www.vintag.es, savok.name, fineartamerica.com, faculty.virginia.edu, losoratori.webcindario.com και www.pinterest.com (2 τελευταίες)]

Καλό μήνα

Πατριάρχης Φώτιος