Monday, October 07, 2019

Αλεχάντρο Παλόμας, “Ένας γιος”


Η ματιά ενός μικρού είναι χαραμάδα για μεγάλες ιστορίες, βαθιά τραύματα, συγκλονιστικές αποκαλύψεις, αν έχει ο συγγραφέας οξεία πένα. Όπως ο Palomas!


Alejandro Palomas
“Un Hijo”
2016

Αλεχάντρο Παλόμας
“Ένας γιος”
μετ. Α. Γκολφινοπούλου
εκδόσεις Opera -2018


Ισπανόφωνη λογοτεχνία, μια αγάπη, ένα πάθος που συνεχώς γεννά καινούργιους έρωτες. Έτσι κι εδώ ξεκίνησα από το πουθενά κι έφτασα ανεβαίνοντας στο πάντα.

> Ο Αλεχάντρο Παλόμας (Alejandro Palomas) γεννήθηκε το 1967 στη Βαρκελώνη. Σπούδασε Αγγλική Φιλολογία και ολοκλήρωσε τις σπουδές του με ένα Master in Poetics στο New College του Σαν Φρανσίσκο. Εργάστηκε ως δημοσιογράφος και μετέφρασε έργα σημαντικών συγγραφέων όπως η Κάθριν Μάνσφιλντ, ο Όσκαρ Ουάιλντ, η Γερτρούδη Στάιν, ο Τζακ Λόντον κ.ά. Το 2018 έλαβε το βραβείο Nadal για το βιβλίο του Un amor. Το μυθιστόρημα "Ένας γιος" έχει τιμηθεί με πολλά βραβεία μεταξύ των οποίων και το Εθνικό Βραβείο Νεανικής Λογοτεχνίας της Ισπανίας (2016). Βιβλία του έχουν μεταφραστεί σε δεκαπέντε γλώσσες.

Το βιβλίο με κέρδισε από την πρώτη στιγμή και σταδιακά με κατέκτησε πλήρως σε βαθμό να μη θέλω να το αφήσω από τα χέρια μου. Δύο βασικοί παράγοντες έπαιξαν βασικό ρόλο σ’ αυτό, αφενός η σκυταλοδρομία αφηγήσεων κι αφετέρου το μυστήριο που κρύβει ένα οικογενειακό δράμα.

Ο μικρός, οκτάχρονος, Gille(rmo) είναι πάντα χαρούμενος και χαμογελαστός, θέλει να γίνει Mary Poppins, όταν θα μεγαλώσει, και κάνει παρέα με την πακιστανικής καταγωγής Nazia. Τη δική του αφήγηση, γεμάτη με τον φυσικό λόγο ενός παιδιού, με τις αφελείς αλλά και τις αστείες-σοβαρές πλευρές της, τη διαδέχεται η αφήγηση της δασκάλας του, που εντοπίζει μια προβληματικότητα κάτω από την επιφάνεια, και απευθύνεται στην ψυχολόγο Maria, η οποία παίρνει τον λόγο, για να εξιστορήσει τις συνεδρίες της με τον μικρό και τα συμπεράσματα που εξάγει από αυτές. Αν εξαιρέσουμε τη μία φορά όπου αφηγήτρια ήταν η δασκάλα και μία φορά ο πατέρας (ο οποίος δεν φαίνεται και πολύ θετικός σε όλα αυτά), στα υπόλοιπα κεφάλαια εναλλάσσονται ο Gille και η Maria: ο μικρός μιλά με ασάφεις αλλά και με ζωγραφιές κι η ψυχολόγος προσπαθεί να διαλύσει τα σύννεφα να διακρίνει το τραύμα πίσω από την παιδική μακαριότητα.

Τα δεδομένα, όπως τουλάχιστον προκύπτουν από την παιδική συνείδηση, είναι ότι η μαμά είναι αεροσυνοδός και έχει φύγει για καιρό στο Dubai, ο μικρός θέλει να γίνει Mary Poppins, αλλά ο μπαμπάς δεν καλοβλέπει αυτήν την τάση και φοβάται για τον σεξουαλικό προσανατολισμό του παιδιού, η Nazia έχει αρραβωνιαστεί με έναν 32χρονο συντοπίτη της κι όλοι εύχονται να γίνει ένα θαύμα και να αλλάξουν τα πράγματα (η μαγική λέξη της κινηματογραφικής ηρωίδας “Σούπερλαλιφρατζιλιστικεξπιαλιντόσιους” αναμένεται από τον Gille να κάνει τα μαγικά της και να όλα να φτιάξουν).

Το κέντρο του μυθιστορήματος, που είναι το ανεξιχνίαστο μυστικό πίσω από την οικογενειακή διαταραχή, κινητοποιεί όλη την ιστορία. Αυτό όμως για να γίνει λογοτεχνικά γόνιμο, ενισχύεται από την αφηγηματική ευελιξία: η μία αφήγηση σταματά εκεί που αρχίζει η άλλη, και ακόμα περισσότερο οι αφηγήσεις του Gille αποκωδικοποιούνται βήμα βήμα από τη Maria, σε ένα ευφυές παιχνίδι λόγου και πρόσληψής του.


Η παιδική οπτική γωνία και η προσπάθεια των άλλων να την αποκωδικοποιήσουν, τα μικρά και μεγάλα μυστικά, η προσπάθεια του πατέρα που εν μέρει γυρίζει boomerang, το σχολείο και ο δραστικός του ρόλος κάνουν το βιβλίο εξαιρετικό. Γνώρισα τον Palomas κι …έπαθα!

In2life, 2/10/2019 
Πάπισσα Ιωάννα

Thursday, October 03, 2019

Wallace Stegner, “Το τραγούδι της σάλπιγγας” – Γιάννης Παλαβός, “Το παιδί”


Η διαλεκτική φύσης και ανθρώπου, το κυκλικό παιχνίδι ζωής και θανάτου, η ανάγκη για μια πατρίδα στα αταβιστικά θεμέλια του οικοσυστήματος, το τοπίο κι η ατμόσφαιρα…


Wallace Stegner
“Το τραγούδι της σάλπιγγας”
ανθολ - μετ. Γ. Παλαβός
εκδόσεις Gutenberg
2019
Γιάννης Παλαβός
“Το παιδί”
εκδόσεις Νεφέλη
2019



Ένα ερώτημα που μπήκε στον νου μου είναι αν ο μεταφραστής συγγραφέας δένεται, επηρεάζεται και εντέλει υιοθετεί, ακούσια ή εκούσια, στοιχεία από τον μεταφραζόμενο συγγραφέα. Ο Μιχάλης Μακρόπουλος είχε απαντήσει παλιότερα, εδώ στο Βιβλιοκαφέ, ότι δεν επιλέγει ο ίδιος το βιβλίο κι επομένως, δική μου σκέψη, δεν βλέπει αναγκαστικά τον συγγραφέα ως συγγενή πένα. Σκέφτηκα εδώ όμως ότι τον Stegner δεν τον μετάφρασε απλώς ο Παλαβός, αλλά ο Έλληνας διηγηματογράφος είναι και ο ανθολόγος του, δείγμα μάλλον μιας πιο στενής σχέσης. Για να δούμε…

> O Αμερικανός συγγραφέας Ουάλας Στέγκνερ (1909-1993) είναι γέννημα θρέμμα των δυτικών πολιτειών, αφού γεννήθηκε στην Αϊόβα και μεγάλωσε στη Μοντάνα και τη Γιούτα, στο έργο του πρωταγωνιστούν οι περιοχές αυτές και γι’ αυτό, άλλωστε, ονομάζεται «ο πρύτανης των συγγραφέων της Δύσης». Ασχολήθηκε με το διήγημα, το μυθιστόρημα, την ιστορία και θέματα περιβαλλοντικά, ενώ τιμήθηκε με το βραβείο Πούλιτζερ, το 1972, για το έργο του «Γωνία ανάπαυσης» και το Εθνικό Βραβείο Βιβλίου, το 1977, για το μυθιστόρημά του «Το πουλί θεατής». Η αγάπη του για τη φύση και το περιβάλλον είναι εμφανής σε ολόκληρο το έργο του, όπως και στα δέκα διηγήματα της ανθολογίας με τον τίτλο «Το τραγούδι της σάλπιγγας», η οποία περιλαμβάνει την εισαγωγή του μεταφραστή, καθώς, μεταξύ άλλων, και την ομιλία του Ουάλας Στέγκνερ στην Αθήνα, στη Στέγη Καλών Τεχνών και Γραμμάτων της Εθνικής Εταιρείας Ελλήνων Λογοτεχνών.


> Ο Γιάννης Παλαβός γεννήθηκε το 1980 στο Βελβεντό Κοζάνης. Σπούδασε Δημοσιογραφία στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και Πολιτιστική Διαχείριση στο Πάντειο. Έγραψε τις συλλογές διηγημάτων "Αληθινή αγάπη και άλλες ιστορίες" (IntroBooks, 2007) και "Αστείο" (Νεφέλη, 2012), που τιμήθηκε με το Κρατικό Βραβείο Διηγήματος και το Βραβείο Διηγήματος του ηλεκτρονικού περιοδικού "Ο Αναγνώστης". Επίσης, σε συνεργασία με τον Τάσο Ζαφειριάδη, έγραψε το σενάριο των κόμικς "Το πτώμα" (Jemma Press, 2011) και "Γρα-Γρου" (Ίκαρος, 2017), τα οποία εικονογράφησε ο Θανάσης Πέτρου. Το "Γρα-Γρου" τιμήθηκε με τα βραβεία Καλύτερου Κόμικς και Σεναρίου στα Ελληνικά Βραβεία Κόμικς. Επιμελήθηκε την επανέκδοση της συλλογής αφηγημάτων του Αθανάσιου Θ. Γκράβαλη με τίτλο "Σπασμένες κολώνες" (Μυτιλήνη, 1930 - επανέκδοση: Νεφέλη, 2019) και μετέφρασε Τομπάιας Γουλφ, Φλάνερι Ο' Κόνορ, Μπρις Ντ' Τζ. Πάνκεϊκ, Ουάλλας Στέγκνερ και Ουίλλιαμ Φώκνερ.


Ο Αμερικάνος συγγραφέας καταρχάς αναφέρεται στην αμερικάνικη επαρχία. Η γραφή του ρεαλιστική, σκληρή στις περιγραφές, αλλά και γεμάτη προσωποποιήσεις που ζωντανεύουν τη φύση σαν ένα περιβάλλον πνεύμα. Απ’ την πρώτη στιγμή σε χτυπά μια τέτοια αίσθηση: “Ο νυχτερινός άνεμος σάρωσε τις νοτιοδυτικές επαρχίες και σήκωσε όλη τη μοναξιά τους στον ουρανό”. Η γραφή αυτή δείχνει ότι πιστεύει στον εαυτό της, πιστεύει ότι μπορεί να αποδώσει την πραγματικότητα με πληρότητα και ακρίβεια, χωρίς να γίνει εξεζητημένη.

Ο κόσμος του Stegner, εκεί στη δεκαετία του ’40 στην Αμερική, είναι συμφιλιωμένος με τη φύση, είναι γενναιόδωρος, γεμάτος απλή καλοσύνη και πίστη στην αξία του ανθρώπου, διέπεται από συμπάθεια αλλά και ανέφελη φυσικότητα, χωρίς συγκρούσεις και εντάσεις. Το παιδί που σκοτώνει τυφλοπόντικες για να ταΐσει της νυφίτσες του, η γιαγιά που έχει άνοια και ζητά αγάπη, ώστε να μην κλειστεί σε ίδρυμα, η νύφη της που προσπαθεί με κάθε τρόπο να την κρατήσει στο σπίτι δείχνοντας αγάπη και υπομονή, το παιδί που δεν θέλει να σκοτώσουν το ανάπηρο αλογάκι, οι ξυλοκόποι και το δάσος…

Η συμπεριφορά απέναντι στα ζώα δεν είναι τόσο φιλοζωική (με τα σημερινά δεδομένα), αλλά πιο πολύ ως μέρος μιας φυσικής αναγκαιότητας, που διακρίνει τους ανθρώπους της υπαίθρου. Άλλοτε τα αγαπάνε σαν μέλη της οικογένειάς τους κι άλλοτε τα εξοντώνουν όπως γίνεται στην τροφική αλυσίδα.



Αυτό που κρατάμε οπωσδήποτε από τη συλλογή διηγημάτων του Παλαβού είναι η ατμόσφαιρα, που μας συνοδεύει τόσο όσο είμαστε μέσα στα κείμενα όσο και μετά την ανάγνωση. Η ατμόσφαιρα είναι μια δυσπερίγραπτη έννοια, καθώς περιλαμβάνει το σκηνικό, την αύρα των χαρακτήρων, την καθημερινότητά τους… Το σκηνικό είναι η μακεδονική ύπαιθρος, η φύση, τα βουνά και τα δάση, τα ποτάμια, ολομέτωπα δοσμένα, ειδικά για τον άνθρωπο της πόλης που τα βλέπει σαν ένα ιδιαίτερο τοπίο. Οι χαρακτήρες διαλέγονται μ’ αυτό το τοπίο και συχνά αντικατοπτρίζουν (και αντικατοπτρίζονται) στα ζώα που τους κυκλώνουν. Είναι άνθρωποι της επαρχίας, όχι όμως με μια μίζερη παλαιοηθογραφική αντίληψη, αλλά εκσυγχρονισμένοι, χωρίς να παύουν να αποτελούν απότοκους της μακεδονικής γης.

Ο ρυθμός της αφήγησης παρακολουθεί στενότερα ή ευρύτερα τον ρυθμό της φύσης και των εποχών. Κι εκεί μέσα, έχουν παρατηρήσει οι κριτικοί, η φύση ακολουθεί τους δικούς της νόμους, συχνά άγριους και απ-άνθρωπους, αλλά πάντα σταθερούς, όπου η βία, η φθορά, ο θάνατος, η γέννηση κ.ο.κ. είναι απλώς τακτικές στάσεις σε έναν αέναο κύκλο. Έτσι, η ανθρώπινη σκληρότητα, είτε από παιδί είτε από ενήλικες, είναι κομμάτι αυτής της φυσικότητας.

Τα μικρά κείμενα δεν εκρήγνυνται μπροστά μας. Είναι οργανωμένα με τρόπο που να καθυστερούν τη δράση, χωρίς να παρακωλύουν την ανάγνωση, να ανοίγουν δρόμους, χωρίς να δείχνουν μηνύματα και να χειραγωγούν το νόημα. Κρατάνε τη μαγεία της φύσης και εγκολπώνονται τον αναγνώστη με αγάπη, αλλά δεν του μεταδίδουν το μήνυμά τους με τελεσίδικους τρόπους. Όλα είναι φυσικά και γι’ αυτό αποδεκτά.


Ήδη από το πρώτο διήγημα του Stegner παρατηρούμε πολλές αναλογίες μεταξύ του Αμερικάνου συγγραφέα και του Έλληνα ομοτέχνου του. Καταρχάς, το παιδί ως έννοια και ως χαρακτήρας (σε πολλά διηγήματα), ως ματιά που είναι αθώα και μαζί θρασεία. Κι οι δύο βάζουν τα παιδιά να αλωνίζουν στη φύση, να βλέπουν τους κύκλους της αλλά και την αγριότητά της, να συμμετέχουν σ’ αυτήν σαν μέρη μιας τροφικής αλληλουχίας. Να σκοτώνουν τα ίδια άγρια ζώα αλλά και να λυπούνται που αναγκάζεται ο πατέρας να σκοτώσει το σακάτικο πουλάρι. Κι οι δυο διηγηματογράφοι παρουσιάζουν την ύπαιθρο, άλλου τύπου η αμερικάνικη γη κι άλλου η βορειοελλαδική, αλλά κι οι δυο δεμένες με την πανίδα και τη χλωρίδα μέσα στην ατελείωτη κυκλικότητα της ζωής.

Μα πριν απ’ όλα αυτά, κι οι δυο σκιαγραφούν το τοπίο, τους ανθρώπους μέσα σ’ αυτό και τη διαλεκτική τους σχέση με μια γραφή που είναι ζωγραφική και ζεστή, απλή στις γραμμές της αλλά συνάμα τόσο ακριβής. Έτσι, δεν ξέρω αν διάβασα τον Stegner με τα γυαλιά του Παλαβού ή τον αντίθετο.
Πάπισσα Ιωάννα

Monday, September 30, 2019

Federico Axat, “Αμνησία”


Μυστήριο, λίγο μεταφυσική, αστυνομική περιπέτεια, θρίλερ, ψυχολογικό μυθιστόρημα: η κυλιόμενη σκάλα του Αργεντίνου συγγραφέα τραβά τον αναγνώστη απ’ τη μύτη.


Axat, Federico
“Amnesia”
2018

"Αμνησία"
μετ. Α. Βασιλάκου
εκδόσεις Μεταίχμιο 
2019


Ισπανόφωνη λογοτεχνία: συνήθως την χτυπάω αλύπητα, όπου τη βρω. Συχνά με λάθη στις επιλογές, συχνά με αποκαλύψεις που με αφήνουν άναυδο. Γνωστά ονόματα, κλασικές πένες αλλά και άγνωστοι σε μένα συγγραφείς συστήνουν ένα τέραστιο ισπανικό χαλί.

> Ο Federico Axat είναι γεννημένος το 1975 στο Μπουένος Άιρες της Αργεντινής. Είναι πολιτικός μηχανικός και έχει κάνει σπουδαία καριέρα στον κλάδο των τηλεπικοινωνιών, δουλεύοντας πολλά χρόνια σε χώρες της Κεντρικής Αμερικής. Φανατικός αναγνώστης του Στίβεν Κινγκ και θαυμαστής της Χάισμιθ, ξεκίνησε να γράφει από πλήξη. Το "Τελευταία έξοδος" είναι το τρίτο του μυθιστόρημα, αλλά το πρώτο που έγινε τόσο μεγάλη διεθνής επιτυχία. Μεταφράζεται σε περισσότερες από 35 γλώσσες, ενώ η κινηµατογραφική µεταφορά του ήδη ετοιµάζεται - την παραγωγή έχει αναλάβει ο βραβευµένος µε Όσκαρ Michael Sugar, ενώ συζητιέται έντονα το όνοµα του Λεονάρντο ντι Κάπριο για τον πρωταγωνιστικό ρόλο.

“Ο ήρωας του βιβλίου, ο Τζον, προσπαθεί να απεξαρτηθεί από το αλκοόλ. Ωστόσο, χάνει ξαφνικά τον έλεγχο και βρίσκεται να ξυπνά στο σαλόνι του, με μια νεκρή κοπέλα. Πριν προλάβει να καταλάβει τι συνέβη, χτυπά το κινητό του: Είναι ο μεγάλος του αδελφός, ο Μαρκ, ο άνθρωπος στον οποίο καταφεύγει πάντα. Ο Μαρκ τον πείθει να θάψουν την κοπέλα στο δάσος του Κάρνιβαλ Φολς· όμως ο Τζον, που τον βασανίζουν οι τύψεις, αποφασίζει να ξεθάψει την κοπέλα και να ανακαλύψει τι συνέβη.
Όταν όμως το επιχειρεί, όλα καταρρέουν: πτώμα δεν βρίσκεται, και η τέλεια ζωή του αδελφού του αποκαλύπτεται ότι ίσως να μην είναι τόσο τέλεια. Ο Τζον κατατρύχεται από ερωτηματικά, ενοχές, αναμνήσεις- όλοι φαίνεται να ξέρουν για αυτή την υπόθεση, εκτός από τον ίδιο - και τον αναγνώστη”

Σε κάποιες λεπτομέρειές του το οπισθόφυλλο δεν φαίνεται ακριβές. Αλλά αυτό δεν μας εμποδίζει να καταλάβουμε το αφηγηματικό και αστυνομικό παιχνίδι που στήνει ο Αργεντίνος συγγραφέας. Τα ερωτήματα συνεχώς αυξάνονται και οι ανατροπές διαμορφώνουν έναν διάδρομο δράσης και έρευνας, που παρασύρει τον αναγνώστη στην περιπέτεια. Άλλοτε γρήγορα κι άλλοτε αργότερα, το βιβλίο μπορεί να μην πετυχαίνει τον τέλειο ρυθμό, αλλά δεν παύει να είναι γραμμένο στις προδιαγραφές του μυστηρίου.

Αυτό που ίσως θεώρησα ιδιαίτερο όταν το διάβαζα είναι η μετάβαση από το ένα είδος στο άλλο, με αποτέλεσμα και η ανάγνωση να πηδά απ’ το ένα σκαλί στο άλλο. Το κείμενο ξεκινά ως μυθιστόρημα μυστηρίου, με την έννοια ότι το πτώμα της κοπέλας στοιχειώνει τον John, ο οποίος δεν ξέρει –και μαζί μ’ αυτόν κι εμείς- αν ήταν πραγματικό ή οφείλεται σε παραίσθηση. Συνεχίζει με δόσεις μεταφυσικής, υποβολιμαίας, καθώς και άλλοι έχουν δει το ίδιο “όνειρο”, γεγονός που υποβάλλει σκέψεις για μια αλλότρια εμπειρία. Γρήγορα όμως ξεκαθαρίζει ότι δεν είναι κάτι τέτοιο, αλλά η παραίσθηση, μισή αληθινή και μισή πλαστή, οφείλεται στα πειράματα του κάνει η εταιρεία του αδελφού του Johnny, του Mark, κι όταν αυτός αυτοκτονεί, έχουμε την ανάμιξη και του FBI, έχουμε πλέον ένα καθαρόαιμο αστυνομικό. Αλλά… η αυτοκτονία του δεν οφείλεται πιθανόν στην κοπέλα, στην εταιρία, στα φάρμακα κλπ, αλλά στο οικογενειακό δράμα που κουβαλούσε, ερήμην και του αδελφού του. Το αστυνομικό γίνεται ψυχολογικό.

Παρά την απόλαυση μιας γρήγορης και μεστής σε επεισόδια ανάγνωσης, νομίζω ότι τελικά ο συγγραφέας το παράκανε. Οι συνεχείς ανατροπές, τα νέα δεδομένα, οι διαρκείς αποκαλύψεις, που υστερούν σε απόλυτη συνοχή, καθώς μερικά σημεία φαίνονται αναληθοφανή, ματαιώνουν τα αποτέλεσμα. Γρήγορο ανάγνωσμα, ραγδαίο, μερικές φορές προβληματισμένο, αλλά ταυτόχρονα γραμμένο σαν best seller, που παρασέρνει αλλά δεν διεισδύει στο βάθος του φλοιού του εγκεφάλου.
Πάπισσα Ιωάννα

Friday, September 27, 2019

Βασίλης Γκουρογιάννης, “Αναψηλάφηση”


Παρωδία της χούντας ή κακή εκτέλεση μιας άλλης συνταγής; Και πώς το παρόν και το δικτατορικό καθεστώς προ δεκαετιών συνθέτουν ένα κράμα αναμνήσεων ή και παραλληλισμών;



Βασίλης Γκουρογιάννης
“Αναψηλάφηση”
εκδόσεις Μεταίχμιο
2019


Ενδιαφέρουσα όσο και αλλόκοτη περίπτωση ο Γκουρογιάννης. Πάει συνήθως να γράψει κάτι πολύ δυνατό, αλλά δεν το καταφέρνει πάντα… Είχαμε διαβάσει στα τραπεζάκια του Βιβλιοκαφέ το "Κόκκινο στην πράσινη γραμμή" του 2009 και τώρα είπαμε να δούμε το νέο του βιβλίο.

> Ο Βασίλης Γκουρογιάννης γεννήθηκε (1951) και μεγάλωσε στο χωριό Γρανίτσα Ιωαννίνων. Αποφοίτησε από το Λύκειο Ιωαννίνων. Σπούδασε στη Νομική Σχολή Θεσσαλονίκης. Από το 1977 έως πρόσφατα υπήρξε μαχόμενος δικηγόρος στην Αθήνα. Έγραψε ποιήματα, διηγήματα, μυθιστορήματα. Έχει βραβευτεί με έγκυρα βραβεία λογοτεχνίας. Αρθρογραφεί σε εφημερίδες και site. Έργα του μεταφράστηκαν σε ξένες γλώσσες. Είναι παντρεμένος και πατέρας δύο παιδιών.

Πάλι ο συγγραφέας καταπιάνεται με ένα θέμα της σύγχρονης ιστορίας και μάλιστα (καθόλου τυχαίο) για τα γεγονότα της επταετίας 1967-1974, όπως και το παραπάνω μυθιστόρημα του το οποίο αναφερόταν στην τουρκική εισβολή στην Κύπρο το 1974. Το επίκεντρο τώρα είναι η δικτατορία και οι διώξεις σε βάρος των αντιφρονούντων.

Πριν ξεκινήσω σκεφτόμουν τι μπορώ να περιμένω από μια αφήγηση για την περίοδο αυτή. Να δω έναν ηρωισμό εναντίον των βάναυσων στρατιωτών ή αστυνομικών; Να διαβάσω για τις ενοχές ενός διώκτη; Να συναντήσω τους προβληματισμούς για την πολιτική πλευρά της εποχής; Να δω την αδιαφορία πολλών “φιλήσυχων” ανθρώπων που δεν τους πολυπείραζε η έλλειψη δημοκρατίας; Να δω μια διερεύνηση της ιστορικής περιόδου που “γέννησε” τη μεταπολίτευση; Τελικά τι κάνει ο Γκουρογιάννης;

Ο ήρωας είναι ένας ηλικιωμένος ομηριστής που έκανε καριέρα στη Barcelona. Όλο το μυθιστόρημα είναι ένα πινγκ-πονγκ ανάμεσα στο τώρα, όταν ο ανώνυμος ήρωας επιστρέφει σε μια άλλη Ελλάδα απ’ αυτήν που ήξερε, και στο τότε, όταν συνελήφθη και βασανίστηκε από τη Χούντα. Τα θέματα που διαπερνάνε το βιβλίο αφορούν απ’ τη μια την Ελλάδα που έχει χάσει παλιές συνήθειες, έχει απωλέσει τη γλώσσα της, καθώς έχει αλλάξει τη σημασία πολλών λέξεων… η επιλογή της παραλληλίας Ελλάδας και Ισπανίας θα μπορούσε να φέρει στο προσκήνιο δύο συγκρίσεις: τους Ολυμπιακούς Αγώνες της Βαρκελώνης και της Αθήνας αλλά και την κρίση, που δεν φαίνεται πώς έπληξε τους Ισπανούς. Ο Γκουρογιάννης αξιοποιεί εν μέρει την πρώτη, αλλά και τις ελληνικές λέξεις στα ισπανικά που όντως είναι πάμπολλες (το hola σε σχέση με το ομηρικό «ούλε» είναι άλλη μια εύκολη παρερμηνεία).


Είπα παραπάνω ότι ο Γκουρογιάννης έχει ένα παράξενο style, που συχνά υπονομεύει το όλο πλάνο του. Σε ένα ιστορικά κρίσιμο πεδίο, εμφανίζονται (επίτηδες; / ασυναίσθητα;) γελοίες σκηνές και άστοχες παρεκβάσεις που κι εγώ δεν ξέρω ποιον ρόλο παίζουν. Πρώτα απ’ όλα οι μακροσκελείς μονόλογοι, όπως αυτός ο διδακτικός του επικεφαλής των ΕΑΤ-ΕΣΑ Ζήση, ο οποίος για πολλές σελίδες εκφωνεί ένα λογύδριο συνετισμού και νουθέτησης, φαινομενικά ρητορικός αλλά κατά βάθος …αναληθοφανής. Θυμήθηκα το “Μηδέν και το άπειρο” του Arthur Koestler, όπου η συζήτηση μεταξύ ανακριτή και ανακρινόμενου στην ΕΣΣΔ είχε ένα εξαιρετικό βάθος διαλεκτικής και αντίκρουσης επιχειρημάτων. Στον Γκουρογιάννη; καμία σχέση.

Επίσης, πολλά μικρά και μεγάλα, όπως σημειώνω πάλι τη σεξουαλική αποφόρτιση μιας ωραίας ξανθιάς νοσοκόμας προς τον κρατούμενο που μεταφέρθηκε στο 401, τι νόημα έχουν, τι εξυπηρετούν, πόσο διαρρηγνύουν την ιστορία με άστοχα επεισόδια χαμηλής λογοτεχνικής αποτελεσματικότητας;

Κι εκεί κάπου στη μέση επιβεβαιώνεται κάτι που είχε ακουστεί ξώφαλτσα στην αρχή του βιβλίου. Ο πρωταγωνιστής μετά το 401 παίρνει χαρτί κατάταξης στην ΕΣΑ, το πιο άγριο σώμα του δικτατορικού στρατού, σώμα βασανιστών, παρότι ο ίδιος συμμετείχε στην αντιστασιακή κομουνιστική οργάνωση “Ελεύθεροι Αγωνιστές”. Το πώς έγινε αυτό είναι ένα αίνιγμα και ίσως δώσει άλλο χρώμα στο άνοστο βιβλίο, αν και το βεβαρημένο ιλαροϋπερβολικό background που στήθηκε ώς εδώ δεν με αφήνει να το χαρώ. Κι όντως οι σχοινοτενείς σκηνές, οι μεγάλοι ρητορικοί λόγοι, σαν αυτόν για τα τσουτσούνια των κρατούμενων, ρηχαίνουν το όλο εγχείρημα.

Γενικό καταληκτικό σχόλιο: ωραία για άλλη μια φορά ιδέα, όπου το ηρωικό τότε συγκρίνεται με το παρακμιακό τώρα, ειδικά όταν και τότε και τώρα πρωταγωνιστούν Αριστεροί. Η πολιτική και γλωσσική ύφεση είναι απογοητευτική.

Αυτή ωστόσο η ιδέα πάσχει όταν φορτώνεται με παράλληλες αλλά σχοινοτενείς αφηγήσεις, πολλά μικρά άστοχα στοιχεία, ακατάλληλους για το πνεύμα του κειμένου διδακτισμούς και ρητορείες… Τελικά, ήταν μια προσπάθεια του Γκουρογιάννη να παρωδήσει τη γελοία …χούντα; Ή μια απόπειρα να δημιουργήσει μια ρητορική της δικτατορίας και της αντίστασης, που απλώς απέτυχε;
Πάπισσα Ιωάννα

Tuesday, September 24, 2019

Jürgen Buchmann, “Γραμματική των γλωσσών της Βαβέλ”

Η γλώσσα ως ζωντανός οργανισμός απλώνεται γεωγραφικά, καθορίζει, διαιρεί, ενώνει, δηλώνει και σημαίνει, αμφιθυμεί, επαμφοτερίζει, προκαλεί συμπάθειες και αντιπάθειες, τσακίζει κόκαλα, οσφυοκάμπτει στην εξουσία και συνάμα επαναστατεί…


Jürgen Buchmann
“Grammatik der Sprechen von Babel”
1987 (2010)

“Γραμματική των γλωσσών της Βαβέλ”
μετ. Σ. Σταμπουλού
εκδόσεις Gutenberg
2019


Χιλιοδιαφημισμένο βιβλίο, όχι κατανάγκη με την αρνητική έννοια της λέξης. Ο τίτλος του ωστόσο δεν ταιριάζει στη λογοτεχνία. Μοιάζει με τίτλο κατάλληλο για δοκίμια. Τελικά τι είναι; Διηγήματα, μικροδιηγήματα ή ένα διασπασμένο μυθιστόρημα; Μήπως πεζόμορφα ποιήματα; Τελικά μικρό βιβλιαράκι που με προκάλεσε να το αγοράσω, τόσο χάρη στη φήμη του όσο και χάρη στο πολύχρωμο εξώφυλλο.

> Ο Jürgen Buchmann, γεννημένος στις  29 Οκτωβρίου 1945 στο Obernkirchen / Schaumburg, είναι Γερμανός συγγραφέας και φιλόλογος. Μεγάλωσε στο Lüneburg, σπούδασε κλασική φιλολογία και φιλοσοφία και έκανε το διδακτορικό του στην Konstanz το 1974. Από το 1975 έως το 2005 δίδασκε στο Πανεπιστήμιο του Bielefeld κι έκτοτε εργάστηκε και έζησε από το 2006 ως ανεξάρτητος συγγραφέας στη Βεστφαλία.


Το βιβλίο ξεκινά με ένα γνωστό τέχνασμα. Συγγραφέας του είναι ο Rustizano da Pisa που το 1298 στη φυλακή άκουσε τα λόγια του πολύφημου εξερευνητή Marco Polo και τα κατέγραψε σε 34 ολιγόσειρα κείμενα. Εξ αρχής τα κείμενα αυτά παραπέμπουν στο σπουδαίο βιβλίο του Italo Calvino «Οι αόρατες πόλεις», όπου η γεωγραφία καθεμιάς αναιρεί την ομαλότητα του κόσμου. Έτσι κι εδώ η ιδιαιτερότητα κάθε γλώσσας και η ιδιορρυθμία κάθε διαλέκτου ξαναστήνει τον κόσμο, όχι με τα μάτια και τα λόγια των παραδοσιακών γλωσσών αλλά με την ανατρεπτικότητα των νέων.

Αυτό που δείχνει η γλώσσα δεν είναι τον εαυτό της αλλά τη νοοτροπία ανθρώπων και λαών. Όταν ο Buchmann αναφέρεται στη γλώσσα ενός τόπου, στην ουσία εννοεί τη συμπεριφορά του λαού, η οποία φαίνεται στον τρόπο με τον οποίο μιλάει. Π.χ. στο κείμενο VIII η γλώσσα, επειδή είναι αμφίσημη, επειδή εκφράζει ταυτόχρονα διφορούμενα νοήματα, σπέρνει διχόνοια. Είναι ο λόγος μερικών που επαμφοτερίζει και δεν ξεκαθαρίζει τη θέση του, με αποτέλεσμα να ερμηνεύεται ποικιλότροπα. Σε άλλο μήκος κύματος το κείμενο XII αναφέρεται σε μια λέξη που δείχνει τη συμπάθεια δύο ανθρώπων σε βαθμό που να οδηγούνται σε κάθε είδους τρέλα. Πρόκειται φυσικά για τον έρωτα, ο οποίος φαίνεται παράφρων και ουτοπικός, ανεδαφικός και εκτός τόπου και χρόνου, αφαιρετικός αλλά και νεφελώδης!!!

Όλο το βιβλίο πορεύεται με τον ίδιο τρόπο. Η γλώσσα ως δείγμα δουλοπρέπειας αφού υιοθετείται πάντα ο λόγος του αφέντη (ο λαός που μιλάει με τον τρόπο ενός κόμματος, μιας ιδεολογίας, μιας αρχής) (XIV), η γλώσσα που πρέπει πάντα να μπαίνει στα καλούπια της γραμματικής (και να μην εξελίσσεται, αφού όποια παρέκκλιση από τη γραμματική θεωρείται βαρβαρισμός) (XVII), η γλώσσα ως δείγμα άψογου εγωισμού, που αμείβεται, και λαϊκισμού, που εκλαμβάνεται ως ικανότητα (ΧΙΧ), η σχέση της ανθρώπινης γλώσσας με τη φυσική (αντίθεση ή σύμπνοια;),

Εντέλει, το έργο του Γερμανού συγγραφέα είναι και πολιτικό. Η γλώσσα δεν είναι απλώς τρόπος έκφρασης και επικοινωνίας αλλά σε πολλές περιπτώσεις είναι πολιτικό όπλο, τόσο των πολιτικών όσο και του λαού, είναι τρόπος εξουσίας και χειραγώγησης, συχνά παίρνει ταξικό πρόσημο και μερικές φορές λειτουργεί αντίστροφα απ’ ό,τι θέλει ο χρήστης της.

Πάπισσα Ιωάννα 

Saturday, September 21, 2019

Χόρχε Φ. Ερνάντες, “Ο βασιλιάς του μάμπο-μαριάτσι”

Απωθητικός τίτλος, αλλά όλο το υπόλοιπο πακέτο super. Διηγήματα που παίζουν με την αφήγηση, τη νοτίζουν με έξυπνες ανατροπές, συνδέουν αντίθετα πράγματα σε οξύμωρα που διαβάζονται υπέροχα.


Jorge Hernández
“Un montón de piedras: Antologia de cuentos”

Χόρχε Φ. Ερνάντες
“Ο βασιλιάς του μάμπο-μαριάτσι”
μετ. Συλλογική
εκδόσεις Ροές 
2019


Ο τίτλος μού φάνηκε εξ αρχής ανοίκειος και γι’ αυτό άφησα το βιβλίο, μόλις μου το έκαναν δώρο, στα αζήτητα. Αλλά επειδή η ισπανόφωνη λογοτεχνία είναι πάντα στις αδυναμίες μου, ενέδωσα και το άνοιξα. Δεν το μετάνιωσα, δεν το μετάνιωσα…

> Ο Χόρχε Ερνάντες (1962, Πόλη του Μεξικού) είναι από τους πλέον καταξιωμένους εν ζωή συγγραφείς του Μεξικού. Έχοντας μεγαλώσει στις ΗΠΑ, ζει πλέον στη Μαδρίτη. "Μεξικανότατος", ωστόσο, και μέγας παραμυθάς, ξέρει να βεβηλώνει με πανουργία, περίσσια χάρη και τρυφερή αγάπη τα στερεότυπα των Μεξικανών και των "άλλων" για την πολυπληθέστερη και πιο αινιγματική ισπανόφωνη χώρα. Έχει γράψει διηγήματα, μυθιστορήματα, δοκίμια και χρονικά, επηρεασμένος από τους μεγάλους σύγχρονους Μεξικανούς κλασικούς (Πας, Φουέντες, Ρούλφο κ.ά.), τους κλασικούς Ισπανούς, καθώς και ουκ ολίγους γνωστούς Αμερικανούς συγγραφείς.


Εξ αρχής χτυπάει κατάμουτρα τον αναγνώστη μια αντισυμβατική γραφή, αιρετική, παρωδιακή, λίγο Bukowski, λίγο Woody Allen, λίγη καρναβαλική διάθεση σε ένα ξέφρενο πανηγύρι ανατροπών, όχι στην υπόθεση αλλά στο ύφος και στη ματιά. Η αγάπη για τη Matilde, που τον πλησίαζε με αρχαιοελληνικό πάθος, δίνει τροφή σε μια εναλλακτική διαφήμιση, μια παρωδία αστυνομικής ιστορίας, η τρελή αγάπη που διακηρύσσει ο αφηγητής για αγαπημένη του, που την αγγίζει παθιασμένα και της γράφει ερωτικά γράμματα… απλώς δεν είναι γυναίκα.

Μου άρεσε το ύφος του. Αλλά μαζί μ’ αυτό αγάπησα τη φιλοσοφία του που ανατρέπει τα στερεότυπα, θεωρώντας ότι ο αναγνώστης σκέφτεται με αυτά, κρίνει με βάση προδιαγεγραμμένες αντιλήψεις κι επομένως είναι δημιουργικό να βγάλει το μέσα έξω από το ρούχο και να αναποδογυρίσει όσα φαίνονται αυτονόητα. Σ’ αυτό το κλίμα, ο Hernández θέτει παρωδιακά το θέμα της ταυτότητας, αφού ο ίδιος είναι Μεξικανός, ισπανικών λοιπόν ριζών, που έζησε για καιρό στην Αμερική. Έτσι, παρουσιάζει άτομα που θέλουν πολύ να αλλάξουν ταυτότητα, από Μεξικάνοι να γίνουν κάτι άλλο ή από Ασιάτες να γίνουν Μεξικάνοι, κι αυτή τους η προσπάθεια αποτυγχάνει ή επιτυγχάνει όχι όμως για τους λόγους που είχαν προδιαγράψει. Σε κάθε ιστορία κρύβεται μια απάτη, μια λογοτεχνική απάτη που ερεθίζει τον αναγνώστη και τον οδηγεί σε μια “απρόσμενη” κατάληξη.

Μερικά διηγήματα είναι έξυπνα. Άλλα είναι πολύ αστεία. Ένα είναι συγκινητικό, αλλά έξυπνα συγκινητικό. Στο ομώνυμο διήγημα “Ο βασιλιάς του μάμπο-μαριάτσι” ο αφηγητής θέλει να γίνει Νέγρος (μια αντίστροφη διαδικασία από αυτήν του Michael Jackson), στο “Πιστεύω σε σένα” ένας Νεοϋορκέζος θέλει να γίνει Μεξικανός και αλλάζει το όνομά του, ενώ σε άλλα φαίνεται ότι υπάρχουν μαγικά και ελιξίρια που ταξιδεύουν στον χρόνο. Το συγκινητικό ωστόσο “Όνειρα πλεξούδες”, παρόλο που διαφέρει από το κύριο σώμα, είναι πολύ δυνατό, καθώς διατυπώνει την έξυπνη σκέψη της αλληλεμπλοκής των ονείρων, όπως διαπλέκονται ζωές και άτομα στην πραγματικότητα. Ο Μεξικανός συγγραφέας κρατά τη μαγεία του μαγικού ρεαλισμού, αλλά συνάμα στήνει μπορχεσικά πολυεπίπεδα κτήρια, γεμάτα παράδοξα αλλά και νοηματικές συγκρούσεις.

Το ξεκίνησα επιφυλακτικά, αλλά γρήγορα χάρηκα που ανακάλυψα άλλον ένα φοβερό και τρομερό ισπανόφωνο συγγραφέα. Διηγήματα που ξεκινάνε ομαλά και χωρίς προειδοποίηση εκτοξεύονται σε άλλη διάσταση. Άξιος.

In2life, 14/8/2019 
Πάπισσα Ιωάννα

Wednesday, September 18, 2019

Νίκος Καζαντζάκης, “Ο τελευταίος πειρασμός”


ΜΙΚΡΕΣ αναγνώσεις ΜΕΓΑΛΩΝ έργων -5. Ο Καζαντζάκης πάντα πάλευε να καταλάβει τον Θεό, να τον φέρει στα μέτρα του, να βγει κι ο ίδιος απ’ τα δικά του και να τον συναντήσει. Έτσι, πέρασε διάφορες φάσεις από το Άγιο Όρος μέχρι τις αντικληρικαλικές του κορόνες.



Νίκος Καζαντζάκης

“Ο τελευταίος πειρασμός”

εκδόσεις Καζαντζάκη 

2008


Παλιό αντίτυπο. Σκληρόδετο. Λίγο φθαρμένο. Στην άκρη της βιβλιοθήκης, κληρονομιά απ’ τα λίγα βιβλία του πατέρα μου. Είχε μείνει για καιρό απαρατήρητο. Κι είπα να δω τι είναι αυτό το μυθιστόρημα που τόσο σκόνη έχει σηκώσει.

> Ο Νίκος Καζαντζάκης γεννήθηκε στο Ηράκλειο της Κρήτης, Το 1902 έφυγε για την Αθήνα και γράφτηκε στη Νομική Σχολή, από όπου αποφοίτησε το 1906 με άριστα. Το 1906 σημειώθηκαν και οι πρώτες δημοσιεύσεις κειμένων του στο περιοδικό "Πινακοθήκη" με το ψευδώνυμο Κάρμα Νιρβανή, με το οποίο εξέδωσε και το πρώτο βιβλίο του "Όφις και κρίνο". Το 1909 εξέδωσε στο Ηράκλειο την εναίσιμη επί υφηγεσία διατριβή του με τίτλο "Ο Φρειδερίκος Νίτσε εν τη φιλοσοφία του Δικαίου και της Πολιτείας". Έζησε στην Αθήνα αλλά και σε πολλές πόλεις του εξωτερικού. Το 1957 προσβλήθηκε από Ασιατική γρίπη και πέθανε σε ηλικία εβδομήντα τεσσάρων χρόνων. Η σορός του μεταφέρθηκε στο Ηράκλειο και ενταφιάστηκε στην Τάπια Μαρτινέγκο, κοντά στο ενετικό κάστρο της πόλης. Έχει γράψει θεατρικά έργα, ένα τεράστιο έπος την “Οδύσσεια”, αλλά έγινε παγκοσμίως γνωστός για τα μυθιστορήματά του.

Στο κατά Καζαντζάκη ευαγγέλιο ο Ιησούς είναι πρώτιστα άνθρωπος. Ένας ξυλουργός στη Ναζαρέτ, ανασφαλής, αμαρτωλός, αδύναμος, που δεν ξέρει ακόμα την αποστολή του, ίδιος ανάμεσα σε πολλούς άλλους, μα συνάμα και διαφορετικός. Η κοινωνία γύρω είναι θεοσεβούμενη, περιμένει τον Μεσσία, αλλά ταυτόχρονα κάποιοι από κει μέσα πιστεύουν ότι μόνο με αγώνα (ενάντια στους Ρωμαίους) θα έρθει ο Μεσσίας. Ο Ιησούς αμφιβάλλει για το τι θέλει ο Θεός να κάνει, αμφιβάλλει αν μπορεί να μιλήσει μπροστά στο πλήθος και αν τελικά είναι αυτός που περιμένουν όλοι. Μόνο όταν φτάνει στον Ιωάννη τον Βαπτιστή, αποδέχεται την αποστολή του και δηλώνει παρών.

Η ιστορία ξεκινά μ’ ένα ευφυές εύρημα: ο Ιησούς ως ξυλουργός φτιάχνει –άγνωστο γιατί- σταυρούς για τους Ρωμαίους, να σταυρώσουν τους επαναστάτες σαν έναν Ζηλωτή που πέθανε για την ελευθερία. Κι όλοι αναθεματίζουν τον Ιησού, τον σταυρωτή. Μια μέρα αποφασίζει να φύγει στην έρημο να λυτρωθεί, αλλά πρώτα ο δρόμος του τον φέρνει στα Μάγδαλα, όπου η Μαρία ζει ως πόρνη, κι αυτός πηγαίνει να της ζητήσει συγνώμη, που εξαιτίας του εκπορνεύεται. Σταδιακά αρχίζει να κηρύσσει, μιλά με τις γνωστές παραβολές, τις οποίες μερικές φορές παραλλάζει, αναλαμβάνει την αποστολή του και βαίνει επεισόδιο το επεισόδιο προς τη Σταύρωση.

Ο Καζαντζάκης δεν ενσαρκώνει στο πρόσωπο του Ιησού ένα νιτσεϊκό πρότυπο, όπως κάνει αλλού. Αντίθετα, ο πρωταγωνιστής του είναι ένα χριστολογικό πρότυπο, σαν τον Μανωλιό στο “Ο Χριστός ξανασταυρώνεται”, που κηρύσσει την αγάπη και οι άλλοι τον θεωρούν πρόβατο. Νιτσεϊκά χαρακτηριστικά, δηλαδή ορμή, φωτιά, δύναμη και πάθος, χαρακτηρίζουν πρώτιστα τον Ιούδα, που ακολουθεί τον Ιησού, περιμένοντας να δει αν αυτός θα είναι ο Λυτρωτής απ’ τα δεσμά των Ρωμαίων, αν και βλέπει αδελφοσύνη και μηνύματα αντίθετα απ’ αυτά που προσμένει. Το ίδιο αψύς είναι και ο Ιωάννης ο Πρόδρομος που κρατά τσεκούρι και κατακρίνει την αδικία και την εξουσία.

Πέρα από την έχθρα Ισραηλιτών και Ρωμαίων, δηλαδή κατακτημένου και κατακτητή, εμφανίζεται συχνά και η αντίθεση πλούσιων και φτωχών, με τους πρώτους να είναι βολεμένοι και φίλοι της εξουσίας, ενώ οι δεύτεροι περιμένουν έναν οιωνό για να επαναστατήσουν, αν μπορούν. Επομένως, οι άλλοι παρουσιάζονται να περιμένουν τον Μεσσία είτε με το εθνοπατριωτικό όραμα των Εβραίων είτε με το κομουνιστικό πιστεύω της αταξικής κοινωνίας υπέρ των φτωχών και κατατρεγμένων.

Ο Καζαντζάκης αφήνει πολλά αινίγματα. Σκόπιμα πίσω απ’ τις κινήσεις των ανθρώπων φτερουγίζει ανεξήγητο το θέλημα του Θεού και γίνεται μοίρα, απ’ την οποία κανείς δεν μπορεί να ξεφύγει. Μα σ’ αυτή τη μοίρα ο άνθρωπος του Καζαντζάκη σηκώνει ψηλά τη γροθιά κι απαιτεί ακόμα κι απ’ τον Θεό να στείλει το δίκαιο, όπως είναι γραμμένο. Πολλά λόγια και πολλές πράξεις μένουν αναιτιολόγητα, σαν βαθύτερες αλήθειες που κανείς δεν ξεστομίζει κι όλοι τις ψάχνουνε (και μαζί τους κι εμείς οι αναγνώστες). Οι ήρωες μιλούν με φωνές αλλά και με σιωπές, με χειρονομίες αλλά και με πράξεις, κι ανάμεσα στα λόγια τους εμφιλοχωρεί πάντα το ανείπωτο.

Η γλώσσα του Κρητικού συγγραφέα είναι αψιά. Πολλά σύνθετα επίθετα, ο λόγος λοξοδρομεί και γίνεται μεταφορικός, έχει μια ποιητικότητα ειδικά στις περιγραφές που λιγώνει. Παράξενο. Δεν είχα προσέξει πως υπάρχει μια επίμονη ποιητικότητα στον λόγο του Καζαντζάκη.

Το μυθιστόρημα πιάνει στις ευαγγελικές ιστορίες και τις επαναγράφει με καζαντζακικό τρόπο. Βλέπουμε μια νέα εκδοχή όπου το θείο συναντά το ανθρώπινο και ναι ξαναδιαβάζουμε την ιστορία του Ιησού με πολύ δυνατά γράμματα, με έντονες πινελιές και με έναν τρόπο που μόνο ο Καζαντζάκης ξέρει.
Πάπισσα Ιωάννα