Πικρομέτριος του ΟΓΑ: Γιώργος Σκαμπαρδώνης

Διήγημα, Θεσσαλονίκη, κωμικοτραγικό, λοξή ματιά, αντιθέσεις, καθημερινότητα, αυτοκίνητα, σκηνικά, υδάτινες επιφάνειες-θάλασσα, ζώα, βιώματα, φαντασία, πυκνότητα

“Μεταξύ σφύρας και Αλιάκμονος”

εκδόσεις Ελληνικά γράμματα

2009

      Ο Σκαμπαρδώνης είναι (νομίζω) ο μεγαλύτερος εν ζωή έλληνας διηγηματογράφος. Αυτό δεν σημαίνει ότι όλα του τα διηγήματα είναι καλά, ούτε ότι δεν υπάρχουν εξαιρετικές συλλογές άλλων, οι οποίοι να μπορούν να συλλάβουν το πνεύμα του διηγήματος και να το περάσουν στον αναγνώστη. Αυτή-μου η προβοκατόρικα απόλυτη θέση προβάλλεται για να αναδείξω τη συνέπεια με την οποία υπηρετεί το είδος αλλά και την ποιότητα κάθε συλλογής-του.

      Στο "Μεταξύ σφύρας και Αλιάκμονος" μπορείς να διαβάσεις το ένα μετά το άλλο τα διηγήματα με την απόλαυση της στιγμής, την αναμονή για την εξέλιξη του καθενός, την αναμονή για το επόμενο. Θα τα χαρακτήριζα γλυκόπικρα με την λεπτή αίσθηση χιούμορ αλλά και την τραγικότητα που κρύβουν οι μικρές στιγμές της καθημερινότητας. Διαβάζεις μια ιστορία και βλέπεις το αστείο της υπόθεσης, αλλά σταδιακά ανακαλύπτεις το τραγικό στην ίδια την αντίθεση που διέπει το διήγημα ή το ανάποδο. Αυτό το βασικό συστατικό (κινέζικος συνδυασμός γλυκού και ξινού) στηρίζεται στην αντίστιξη δύο πόλων που σκόπιμα και εν μέρει προκλητικά αντιδιαστέλλονται για να φανεί στο τέλος ο κοινός-τους παρονομαστής.

      Η ίδια η υπόθεση δίνεται απλά με καθημερινό ύφος, ταιριαστούς διαλόγους, οικείες σκηνές, που δεν εξελίσσονται πάντα τόσο αναμενόμενα. Ο Σκαμπαρδώνης ανεβάζει το καθημερινό με έναν ηχηρό προβληματισμό κι αυτό (πιστεύω) ότι πρέπει να είναι η ουσία κάθε διηγήματος. Ο αναγνώστης να διαβάζει μια ιστορία που να μην γεμίζει με όλα όσα σκέφτηκε ο διηγηματογράφος, αλλά να εκρήγνυται μέσα-του εκτοξεύοντας πληθώρα αφανών στοιχείων και αισθημάτων. Ο Θεσσαλονικιός συγγραφέας ξενίζει ευχάριστα με παράδοξα στιγμιότυπα, που είναι ωστόσο αληθοφανή, και έτσι μπορεί να φρεσκάρει το καθημερινό, να του δίνει ενίοτε εξωτικό τόνο, να το μαγεύει και να το παρουσιάζει μεν ευφάνταστη πέννα-του.

Πατριάρχης Φώτιος

Επιστολή της βασίλισσας

Όταν η ίδια η βασίλισσα της Αγγλίας στέλνει στο ταπεινό-μας ιστολόγιο επιστολή, για να εκθειάσει ένα βιβλίο, ποιοι είμαστε εμείς που θα αρνηθούμε να τη δημοσιεύσουμε; Ειδικά, όταν φρόντισε η Μεγαλειότητά-της να ασχοληθεί με το καφέ-μας, ποιος κόπος της μετάφρασης και ποιος δισταγμός θα μας απέτρεπε να την αναρτήσουμε; Ιδού, λοιπόν, τι έχει να δηλώσει η Αυτής Μεγαλειότητα;

Alan Bennett

“The Uncommon Reader”

2007

“Το βασίλειό μου για ένα βιβλίο”

μετ. Τρ. Παπαϊωάννου

εκδόσεις Μεταίχμιο

2009

Παναγιότατε Πατριάρχα Φώτιε,

προσπερνώ το πρωτόκολλο που θέλει την υπηρεσιακή αλληλογραφία να τη διεκπεραιώνει ο γραμματεύς-μου και αποστέλλω η ίδια αυτήν την επιστολή στο ιστολόγιό-σας (blog) προκειμένου να καταθέσω τη γνώμη-μου για το έξοχο βιβλίο του ομοεθνούς-μου συγγραφέως, και ουχί μόνον, Άλαν Μπένετ (Alan Bennett). Κι αυτό το κάνω, όχι μόνο διότι με ανήγαγε σε ηρωίδα ενός βιβλιοφιλικού-αυτοαναφορικού (self-referring) πεζογραφήματος, αλλά επειδή κατάφερε να με απεικονίσει συμπαθή, παρά τα προβλήματα της εθιμοτυπίας και της συμβατικής ζωής την οποία αναγκάζομαι να ζω.

Ενημερώνω πρώτα τους αναγνώστες-σας για την υπόθεση: μόλις πριν από μερικά χρόνια έτυχε να βρεθώ στην κινητή δανειστική βιβλιοθήκη που είχε σταθμεύσει στα μαγειρεία των ανακτόρων, και λίγο από περιέργεια και λίγο από ντροπή, δανείστηκα ένα βιβλίο. Στην αρχή διάλεξα με βάση το όνομα του συγγραφέως, ειδικά αν το ήξερα από κάποια δημόσια συνάντησή-μας, αλλά σταδιακά μπήκε μέσα-μου το σαράκι της βιβλιαναγνωσίας (book reading), με αποτέλεσμα μόνιμη έγνοια-μου να είναι πλέον πότε θα βρω χρόνο να καταδυθώ στις σελίδες κάποιου βιβλίου. Αυτό άρχισε βαθμιαία να προκαλεί προβλήματα στις υποχρεώσεις-μου, αφού τις έβλεπα πια σαν αγγαρεία, ενώ δεν άργησε να γίνεται αισθητό προς τα έξω πόσο με κέρδισαν τα βιβλία, μια συνήθεια που ξέφευγε κατά πολύ από τα ενδιαφέροντα (hobbies) μιας Υψηλοτάτης όπως εγώ.

Ο τόνος του έργου είναι καταρχάς βιβλιοφιλικός, αφού δείχνει πόση πώρωση μπορούν να προσφέρουν τα βιβλία ακόμα και στη Μεγαλειότητα (Majesty) μιας βασίλισσας. Έτσι, ο συγγραφέας βρίσκει αφορμή να δώσει στον αναγνώστη σκέψεις γύρω από την αξία της ανάγνωσης αλλά και τον τρόπο με τον οποίο μπορεί να αλλάξει πραγματικά τη ζωή-του. Κι όταν λέω πραγματικά, το εννοώ αφού η ανάγνωση μπορεί να σε πείσει να κάνεις πράγματα που παλαιότερα θα θεωρούνταν αδιανόητα, μέχρι και να παραιτηθείς από τον θρόνο…

Διάφορα αποφθέγματα από το μυθιστόρημα μπορούν να δείξουν τη βιβλιακή κοσμοαντίληψή-του:

“Τα βιβλία δεν είναι για να περνάμε την ώρα μας. Είναι για να γνωρίζουμε άλλες ζωές. Άλλους κόσμους.” (σ. 50)

“Όλοι οι αναγνώστες είναι ίσοι, και η ίδια [δηλ. εγώ, η βασίλισσα] δεν αποτελούσε εξαίρεση” (σ. 53)

“Κάθε βιβλίο είναι μηχανισμός ανάφλεξης της φαντασίας” (σ. 59)

Επίσης το σοφότατο:

“Τους συγγραφείς είναι καλύτερο να τους συναντάς στις σελίδες των μυθιστορημάτων τους” (σ. 88)

Και τέλος:

“το διάβασμα είναι ένας μυς τον οποίο πρέπει κανείς να τον γυμνάζει” (σ. 165).

Από την άλλη, όπως προείπα, δεν λείπουν υπαινιγμοί για τη βασιλική εξουσία, τη ζωή στα ανάκτορα, τις συμβάσεις και τις δεσμεύσεις, τα στερεότυπα και τις αγκυλώσεις μιας ζωής που μπορεί να έχει κύρος και μεγαλείο, αλλά ταυτόχρονα είναι (πιστέψτε με) αφόρητα υποκριτική, βαρετή και στατική. Όλα αυτά παρουσιάζονται με λεπτή ειρωνεία, διακριτικό χιούμορ (discrete humor) και υποδόριο φλέγμα (phlegm), τέτοιο που μόνο ένας Άγγλος μπορεί να έχει. Έτσι, ισορροπεί ανάμεσα στον σεβασμό προς τον θεσμό της βασιλείας, όπως κάθε υπήκοός-της οφείλει να πράττει, και στον καυτηριασμό κάθε μικρής συνήθειας που γίνεται βραχνάς, όταν δεν μπορεί να αγνοήσει το πρωτόκολλο και το εθιμικό δίκαιο, τα οποία καθορίζουν τη ζωή-μου.

Έμαθα ότι ο ελληνικός τίτλος του βιβλίου είναι πολύ ευρηματικός και γι’ αυτό αξίζουν συγχαρητήρια στη μεταφράστρια.

Με εκτίμηση για το έργο-σας

Η Αυτής Μεγαλειότητα

Η Βασίλισσα της Αγγλίας

(διά την αντιγραφήν

Πατριάρχης Φώτιος)

Πικρός καφές με παξιμάδι: Τάσος Χατζητάτσης

Πότε πεθαίνει ένας λογοτέχνης; Όταν βιολογικά συμπληρώσει τα χρόνια της επίγειας ζωής-του και επιβιβαστεί για το αιώνιο ταξίδι; Ή όταν τα έργα-του πάψουν, αν πάψουν ποτέ, να διαβάζονται, να συζητιούνται, να σχολιάζονται;

“Ακροτελεύτιοι εσπερινοί”

εκδόσεις Πόλις

2009

Η συλλογή αυτή καθεαυτή δείχνει πώς ο Τάσος Χατζητάτσης (1945-2008), που πέθανε στις 8 Νοεμβρίου 2008, εξακολουθεί να «παράγει», αφού το συρτάρι του έχει αποθηκεύσει πιο πολλά απ’ όσα η ζωή-του πρόλαβε να εκδώσει. Οι περισσότεροι είχαν να πουν καλά λόγια για τον ολιγογράφο Θεσσαλονικιό συγγραφέα, ο οποίος εμφανίστηκε αργά στα γράμματά-μας, κέρδισε ένα βραβείο (του «Διαβάζω» το 2004 για το μυθιστόρημά-του “Σα σπασμένα φτερά”) και έφυγε με πέντε συνολικά έργα στο ενεργητικό-του.

Τι είναι αυτό που τράβηξε την προσοχή στον τρόπο γραφής-του; Εγώ ομολογώ ότι ενώ στο “Σα σπασμένα φτερά” διείδα μια ανανεωτική γραφή και έναν πλάγιο τρόπο να χωνεύονται τα βιώματά-του, να αναπλάθεται η ψυχολογία των προσώπων σε μια αποσπασματική και ασυνεχή γραφή, στα διηγήματά-του δεν είδα τίποτα δημιουργικό. Τα περισσότερα αναφέρονται σε πρόσωπα του παρελθόντος, πραγματικά ή φανταστικά αδιάφορο, τα οποία έρχονται σαν αναμνήσεις από άλλη εποχή. Η Ελ. Κοτζιά αντίθετα στο σημερινό φύλλο της Καθημερινής πιστεύει ότι τα βιώματα αυτά δίνονται με λογοτεχνικές γραμμές και καθαρούς όρους. Εγώ ωστόσο είδα μια προσπάθεια να διευθετηθούν λογαριασμοί με το παρελθόν. Είναι σαν ο συγγραφέας να ανακινεί τα συρτάρια της μνήμης-του εξορύσσοντας πρόσωπα και στιγμιότυπα που μπήκαν κάποια στιγμή στη ζωή-του. Σ’ αυτό το πλαίσιο παρουσιάζονται όλα τόσο φωτογραφικά και τόσο ρεαλιστικά, σαν κομμάτια μιας σκόρπιας αυτοβιογραφίας, που δεν συστήνουν πλοκή, δεν οριοθετούν τον κειμενικό χώρο παρά σαν πεδίο κατάθεσης βιωμάτων.

Ονόματα συγκεκριμένα, γενεαλογίες, χωριά κάπου στην επικράτεια, επαγγέλματα και μικροεμπειρίες, συναισθήματα και μαρτυρίες: αν όλα αυτά συνθέτουν την ατμόσφαιρα και τον χατζητατσικό βίο, πόσο μας ενδιαφέρουν και πόσο αποτελούν κείμενα διηγηματογραφικής διαχρονικότητας; Ο Χατζητάτσης έχτισε το όνομά-του, όλοι πίνουν νερό στ’ όνομά-του, αλλά θα ήθελα να με αγγίζουν περισσότερα όσα έχει γράψει.

*Ο πίνακας είναι του Γιάννη Μόραλη,

τιμή σε έναν "που έμεινε για να κλείσει την πόρτα"

Πατριάρχης Φώτιος

Duplo Pingado: Ζοζέ Σαραμάγκου

Ο Σαραμάγκου κέρδισε το Νόμπελ λογοτεχνίας, έχοντας τελειώσει μόνο το δημοτικό. Συνδυάζει την ιστορική αναζήτηση με την ειρωνεία και τη σύγχρονη προβληματική με τις καίριες παρατηρήσεις-του.

“A viagem do elefante”
2008
“Το ταξίδι του ελέφαντα”
μετ. Α. Ψυλλια
εκδόσεις Καστανιώτη
2009

        Ο Σαραμάγκου είναι όαση στη σοβαρή λογοτεχνία, καθώς γράφει με χάρη και διαβάζεται με κέφι. Τα κείμενά-του, ενώ είναι γραμμένα σε συνεχή λόγο που ενδεχομένως να κούραζαν, είναι δουλεμένα με τη γοητεία που αφήνει πίσω-του ένας πραγματικός μάστορας. Η λεπτή ειρωνεία είναι χάρμα οφθαλμών, ενώ παράλληλα δεν λείπουν οι κριτικές επισημάνσεις. Ο νομπελίστας πορτογάλος συγγραφέας καταφέρνει ακόμα, παρά την ηλικία-του, να γράφει νεανικά και να έλκει την προσοχή με όλο το βάρος της σοφίας-του.

         “Το ταξίδι του ελέφαντα” είναι μια καλή πρόταση γνωριμίας για τα ιστορικά-του έργα, μετά φυσικά το εμβληματικό “Η πολιορκία της Λισαβόνας”. Ο καμβάς της ιστορίας αποδεικνύεται πολύ κατάλληλος για να στήσει τις αναγνωστοπαγίδες-του: παίρνει ένα ασήμαντο γεγονός, τη δωρεά ενός ελέφαντα από τον βασιλιά της Πορτογαλίας στον αρχιδούκα της Αυστρίας, κι έτσι αφηγείται το ταξίδι του ελέφαντα από την Ιβηρική χερσόνησο ως τη Βιέννη. Η μεταφορά με τις δυσκολίες της, η συνάντηση με τον αυστριακό στρατό, η πορεία μέχρι το λιμάνι και έπειτα η φόρτωση του τετράποδου σε πλοίο: όλα αποκτούν γκιουλιβεριανές προεκτάσεις. Το παράδοξο ενός ινδικού ζώου, συνηθισμένου σε τροπικά κλίματα, υπερβολικά ογκώδους για να εκληφθεί ως άλογο και ανοίκεια βαρέος για τα ευρωπαϊκά μέτρα, αξιοποιείται εύστοχα. Μικρές λεπτομέρειες του ταξιδιού τυγχάνουν εξαιρετικής αντιμετώπισης, άνθρωποι και νοοτροπίες διασταυρώνονται πάνω στο συμπαθές παχύδερμο, επιστημονικές εξηγήσεις και αφελείς εκκλησιαστικές απόψεις βρίσκουν στο καινοφανές θηρίο πεδίο δόξης λαμπρό.

        200 σελίδες που διαβάζονται με άνεση (τη σχετική άνεση του Σαραμάγκου). Χαίρεσαι την ανάγνωση, την εποχή, τον τρόπο με τον οποίο ο συγγραφέας ξετυλίγει το κουβάρι-του, απλώνει το απλό σε περισπούδαστο και ειρωνικά καταβαραθρώνει το μεγαλειώδες σε τιποτένιο.

Πατριάρχης Φώτιος

Βασιλόπιτα: Λογοτεχνικά ζώδια 2010

Οι πλανήτες επηρεάζουν τη ζωή όλων, και ειδικά οι συγγραφείς ζουν ως ανήσυχα πνεύματα υπό την επήρεια της τροχιάς των αστερισμών. Η μέρα κατά την οποία γεννήθηκαν και ο ωροσκόπος-τους θα καθορίσει (και τη νέα χρονιά) τη δημιουργική-τους πορεία και την επιτυχία των βιβλίων-τους. Διαβάστε τι προβλέπουν τα ζώδια για το λογοτεχνικό-σας μέλλον. Μην αδρανείτε! Μπορεί η νέα χρονιά να είναι αυτή που θα σας καταξιώσει.

Αιγόκερως (22.12 – 20.01)
Περιφρουρήστε τα οικονομικά-σας γιατί οι άμεσοι συνεργάτες-σας σας κλέβουν. Αφήστε να περάσει αυτή η εποχή και πάρτε το αίμα-σας πίσω αλλάζοντας εκδοτικό οίκο. Η δυσαρμονία του Κρόνου με τον Πλούτωνα εντείνει την οικονομική δυσπραγία και την τεταμένη κατάσταση στα επαγγελματικά-σας. Ζητήστε ξεκάθαρα λόγια και αποδείξεις.
Ευκαιρία της χρονιάς: Τέλος σε μια επαγγελματική σχέση.

Υδροχόος (21.01 – 18.02)
Ο Άρης συνεχίζει να είναι απέναντί-σας κι επομένως πρέπει να διαχειριστείτε καλύτερα την ψυχική-σας ισορροπία. Μπαίνετε στη νέα χρονιά ελαφρώς εξασθενημένοι από το άγχος, το οποίο (όσο δημιουργικό κι αν είναι) σας εμποδίζει να σκεφτείτε ψύχραιμα το επόμενο βιβλίο-σας. Η προσεχής έκλειψη Σελήνης σάς οδηγεί στην ανάγκη να περιορίσετε τις ψυχοφθόρες σκέψεις (λ.χ. μη διαβάζετε βιβλιοκριτικές).
Ευκαιρία της χρονιάς: Να περιορίσετε το άγχος.

Ιχθύες (19.02 – 20.03)
Η Αφροδίτη είναι ευνοϊκή για το ζώδιό-σας και επομένως νέοι ερωτικοί σύντροφοι θα βρεθούν δίπλα-σας. Θαυμαστές ή θαυμάστριες του έργου-σας θα σας πολιορκήσουν. Προσοχή γιατί κάτι τέτοιο θα σας αποπροσανατολίσει έστω και πρόσκαιρα από το γράψιμο, αλλά επιτέλους θα νιώσετε περιζήτητος με το κύρος του συγγραφέα που ξέρει να κατακτάει το κοινό-του.
Ευκαιρία της χρονιάς: Να κάνετε μια νέα σχέση.

Κριός (21.03 - 21.04)
Η έκλειψη Σελήνης σάς επηρεάζει και σας προκαλεί κυκλοθυμική συμπεριφορά. Είστε αναποφάσιστος/-η για το αν θα πρέπει να σκοτώσετε τον πρωταγωνιστή-σας ή να τον αφήσετε να αυτοκτονήσει. Σκέφτεστε γενικά τις κινήσεις-σας, άλλοτε με αισιοδοξία για νέα ανοίγματα (λ.χ. στο διήγημα) κι άλλοτε με απαισιοδοξία για τη μίζερη παραγωγή-σας.
Ευκαιρία της χρονιάς: Προβληματιστείτε πάνω στις δυνατότητές-σας.

Ταύρος (22.04 – 21.05)
Οι αντιξοότητες και μια περίοδος συγγραφικής στειρότητας που περνάτε δεν πρέπει να σας αποθαρρύνουν. Ζυμωθείτε περισσότερο με την καθημερινότητα, βρείτε έμπνευση σ’ αυτήν και αφήστε τα γεγονότα να σας μιλήσουν. Μη βιάζεστε να βρείτε τη μεγάλη ιδέα για το μυθιστόρημά-σας, αλλά αφεθείτε στα μικρά πράγματα της ζωής, τα οποία και θα σας τροφοδοτήσουν με μικρές αλλά γόνιμες ιδέες.
Ευκαιρία της χρονιάς: Αντλείστε δύναμη από τα βιώματά-σας.

Δίδυμοι (22.05 – 21.06)
Βρίσκεστε στην αρχή ενός μεγάλου διλήμματος ανάμεσα στην οικογενειακή ευτυχία με τη συνεπαγόμενη κάμψη της συγγραφικής-σας δουλειάς και την αφοσίωση στο έργο-σας με παραμερισμό των προσώπων που σας ενδιαφέρουν. Εξηγήστε (όποια απόφαση κι αν διαλέξετε) τους σκοπούς-σας στο έτερο ήμισυ και ακολουθείστε την απόφασή-σας με περισσότερο θάρρος.
Ευκαιρία της χρονιάς: Να αφοσιωθείτε σε ό,τι επιλέξετε.

Καρκίνος (22.06 – 22.07)
Ο ανάδρομος Ερμής επηρεάζει τη σχέση-σας με το κοινό-σας. Επειδή το τελευταίο-σας βιβλίο ήταν διαφορετικό από τα προηγούμενα, νιώθετε πως οι αναγνώστες-σας είναι διστακτικοί στο να το αποδεχθούν, ενώ οι πωλήσεις-του δεν πάνε τόσο καλά. Αποδεχτείτε την κατάσταση σαν ένα μεταβατικό στάδιο από την ευπώλητη ως τώρα παραγωγή-σας σε μια νέα φάση επαναπροσανατολισμού με το ανάλογο κόστος.
Ευκαιρία της χρονιάς: Να μην εξαρτάστε από την αποδοχή του κόσμου.

Λέων (23.07 – 23.08)
Πιστεύετε προσωρινά ότι το γράψιμο δεν είναι το παν στη ζωή-σας, αλλά υπάρχουν και άλλοι τομείς στους οποίους είστε καλός, αν όχι καλύτερος. Δείτε λ.χ. τη μετάφραση σαν μία νέα δημιουργική δραστηριότητα, η οποία θα σας αποφέρει και σημαντικά έσοδα. Διαβάστε ξένη λογοτεχνία από το πρωτότυπο και πειραματιστείτε στη μετάφρασή-της, τόσο για προσωπική απόλαυση όσο και για μελλοντική επαγγελματική επιτυχία.
Ευκαιρία της χρονιάς: Νέες πηγές εσόδων.

Παρθένος (24.08 – 23.09)
Η χρονιά θα κυλήσει ομαλά έως μονότονα. Όλα τα έχετε σε πρόγραμμα κι αυτό, όσο κι αν φαίνεται ότι δουλεύει ρολόι, προκαλεί μια ανία, μια βαλτωμένη συμπεριφορά που μεταφράζεται σε μανιέρα από το ένα-σας έργο στο άλλο. Αναζητήστε καινούργιες εμπειρίες, βγείτε έξω από τον εαυτό σας, πάψτε να αυτοβιογραφείστε ασύστολα μέσα στα διηγήματά-σας. Χρειάζεται να ανανεώσετε τον οίστρο-σας και να ζήσετε διαφορετικά για να μπορείτε να εμπνευστείτε.
Ευκαιρία της χρονιάς: Ξανοιχτείτε σε νέες εμπειρίες.

Ζυγός (24.09 – 23.10)
Νιώθετε ότι κάτι δεν πάει καλά, αλλά αναζητάτε την αιτία στους άλλους. Όντως οι δημόσιες σχέσεις-σας δεν αποδίδουν καρπούς. Μιλήστε με πρόσωπα που είναι σε θέσεις-κλειδιά (λ.χ. με δημοσιογράφους ή με εκδότες λογοτεχνικών περιοδικών), προωθείστε την εικόνα-σας σε περιοδικά ποικίλης ύλης, αν είναι δυνατόν και στην τηλεόραση, εκτεθείτε, πουλήστε τη δημόσια εικόνα-σας, φροντίστε για το ίματζ-σας. Τα έργα-σας θα προωθηθούν αν συνεπικουρήσει και η προβολή-σας στο αναγνωστικό κοινό.
Ευκαιρία της χρονιάς: Να εκμεταλλευτείτε τις δημόσιες σχέσεις.

Σκορπιός (24.10 – 22.11)
Διεκδικείτε συνεχώς την συγγραφική-σας καταξίωση και αυτό σας έχει κουράσει. Η πραγματικότητα δεν είναι πάντα έτσι όπως την πιστεύετε και γι’ αυτό πρέπει να πάψετε να είστε τόσο ανταγωνιστικός. Μπορεί και κάποιος άλλος συγγραφέας να είναι καλύτερος, ένα βιβλίο που δεν το γράψατε εσείς μπορεί να πουλήσει πιο πολύ, ένα δικό-σας βιβλίο μπορεί να δεχτεί και αρνητικές κριτικές. Μη δείχνετε αλαζονεία στις συνεντεύξεις-σας.
Ευκαιρία της χρονιάς: Να δείξετε έστω και πλαστή μετριοπάθεια.

Τοξότης (23.11 – 21.12)
Το 2010 είναι η ευκαιρία της ζωής-σας να κερδίσετε ένα βραβείο. Πιστέψτε στον εαυτό-σας, δουλέψτε το έργο-σας με πείσμα, συνεργαστείτε με τον εκδότη-σας για την προώθησή-του, στείλτε το σε πολλούς κριτικούς (μην ξεχάσετε να γράψετε ιδιόχειρη αφιέρωση), μπείτε στα βιβλιοπωλεία και μιλήστε ανώνυμα (σαν τυχαίος αναγνώστης) με καλά λόγια γι’ αυτό. Θα βρεθείτε στη short list, αν αξιοποιήσετε τις συγκυρίες.
Ευκαιρία της χρονιάς: Κυνηγήστε ό,τι σας αξίζει.

Δεν είναι καθόλου δύσκολο να γράψετε κι εσείς ένα ωροσκόπιο.

Πιστέψτε με.

Πατριάρχης Φώτιος

Ευτυχές το 2 0 1 0

Πρωτοχρονιάτικα Κάλαντα Τήνου

Εις αυτό το νέο έτος
Βασιλείου εορτή
ήρθα να σας χαιρετήσω
με την πρέπουσα ευχή.

Πρώτον αρχινώ και λέγω
και θερμώς παρακαλώ
να διέλθητε μ' υγεία
μ' όλο σας τ' αρχοντικό.

Και για τους ξενιτεμένους
έχω να ειπώ πολλά
όπου είναι και βρίσκονται
να' χουν την καλή χρονιά.

Κι άλλα έτερα σας πρέπουν
να ειπώ δεν ημπορώ
σας αφήνω «καληνύχτα»
και του χρόνου με καλό.

To 2010 (εύχομαι) να είναι πιο απλό, πιο ανεπιτήδευτο, πιο ειλικρινές. Να γεμίσει με κάλαντα την ψυχή-μας, γιατί ζούμε όλη τη χρονιά χωρίς Χριστούγεννα, χωρίς Σαρακοστή και εντέλει χωρίς Πάσχα. Το Βιβλιοκαφέ θα είναι ανοιχτό νυχθημερόν, γιατί χρειαζόμαστε μαζί με το βιβλίο-μας και καφεδάκι, γλυκό και συντροφιά. Εύχομαι να δούμε κατάματα κάθε αλήθεια.

*Ο πίνακας είναι του Νικηφόρου Λύτρα

Καλή χρονιά

Πατριάρχης Φώτιος

“Παραμονή της Γέννησης III”

Γέλια και μιλήματα,
φωνές γλυκές παιδιάτικες,
ψιλές φωνές γυναικείες
και βαριές αντρικές.
Ακούν όλοι∙ εκκλησία
τους κλείνει η έκκληση,
καλούν το παιδί
που υπάρχει υπέροχο,
την ασώματη υπερέχουσα ύλη


που το γεννά απείραχτη,
άφθαρτη, αειπάρθενη, διαρκής
παρθένος στους αιώνες των αιώνων.

(Ζωή Καρέλλη, “Πορεία”, 1940)
[η εικόνα της κορυφής προέρχεται από έναν εκπληκτικό ιστότοπο (coffee-art.com), όπου φτιάχνουν πίνακες με καφέ -τους αγόρασα όλους]

     Το Βιβλιοκαφέ θα κλείσει αύριο, τη μέρα των Χριστουγέννων, και θα ξανανοίξει λίγο μετά την Πρωτοχρονιά. Ο ζαχαροπλάστης θέλει άδεια, τα γκαρσόνια μπούχτισαν να σερβίρουν καφέδες και να ακούνε τα μύρια όσα -τι να κάνω κι εγώ που δεν θέλω να τα επιβαρύνω με τις δικές-μου λόξες.

      Θα ήθελα να πω ότι αυτές τις άγιες μέρες ο καθένας θα μπορούσε να βρει χρόνο και διάθεση να ξαναδεί τη ζωή-του. Δεν θα προχωρήσω ωστόσο σε ευχές και προτροπές που θα μπορούσαν να φανούν παλιομοδίτικες. Άλλωστε, σε τόσα φώτα, μουσικές και σόου, πού θα μπορούσε να βρει λίγο χώρο για να γεννηθεί ο Χριστούλης! Ας κρατήσουμε λοιπόν τον χρόνο ως τη δωροεπιταγή την οποία θα αξιοποιήσουμε όπως ο καθείς νιώθει και μπορεί. Μέσα σ' αυτόν, όμως, ας σκεφτούμε όσους μας χρειάζονται κι ας ακουμπήσουμε το βιβλίο δίπλα στο τζάκι ως δώρο στον εαυτό-μας.

     Εγώ, μένοντας στο ήσυχο καφενεδάκι-μου, θα κρατήσω ζεστές τις θέσεις-σας, ώστε να τις ξαναβρείτε όταν με το καλό επιστρέψετε.

     Καλά Χριστούγεννα, πέρα από αυτό που όλοι εννοούν.

Με πατρικές ευχές

Ο Κωνσταντινουπόλεως Φώτιος

Αμερικάνικος χωρίς γάλα: Σώτη Τριανταφύλλου

Η σειρά του Πατάκη με τίτλο «Η κουζίνα του συγγραφέα» έχει να επιδείξει μερικά κείμενα που καταδεικνύουν το παρασκήνιο της συγγραφής μέσω της ζωής κάθε δημιουργού. Ο Πανσέληνος, η Δούκα, ο Μάρκαρης, ο Ξανθούλης, η Μήτσορα, ενδιάμεσα η ιστορικός Κορομηλά, και τώρα η Τριανταφύλλου αποτυπώνουν τη ζωή-τους σε μια αυτοβιογραφική απόπειρα (απ’ όσο ξέρω, δεν έχει μπει ακόμα κείμενο ενός ποιητή).

“Ο Χρόνος πάλι”

εκδόσεις Πατάκη

2009

       Κάθε αυτοβιογραφία είναι ιστορία και μυθοπλασία. Ο δημιουργός γράφει για τη ζωή-του, αλλά ταυτόχρονα αναδημιουργεί τη ζωή-του επιλέγοντας και απορρίπτοντας, κόβοντας και ράβοντας, τονίζοντας και αποσιωπώντας, θέλοντας να αφήσει το δικό-του στίγμα στην πρόσληψή-του. Η αυτοβιογραφία είναι εξ αρχής μια πρόθεση, όχι μια τετελεσμένη πράξη, είναι η αυτοεικόνα του συγγραφέα και όχι η πραγματικότητα, αν η τελευταία βέβαια υπάρχει.

          Η Τριανταφύλλου γεννήθηκε σε οικογένεια αριστερών και προσπάθησε να μείνει ανένταχτη, ξεκίνησε από ένα μικροαστικό σπίτι και επιδίωξε να μην κάνει ποτέ οικογένεια. Το μόνιμο στοιχείο που προβάλλεται στην αυτοβιογραφία-της είναι η επαναστατική-της φύση απέναντι στη θρησκεία, στην παράδοση, στην ελληνική μιζέρια, στον μικροαστισμό… Κάποιοι θα λέγανε ότι έγινε απλώς «επαναστάτρια χωρίς λόγο» κι άλλοι θα τη χαρακτήριζαν «ελεύθερο πνεύμα». Αυτό που διακρίνει κανείς είναι μια συνεχή άρνηση, μια πλήρη απόρριψη της ελληνικής πραγματικότητας, από τα σχολεία της ως τις αντιδράσεις των φοιτητών κι από τον κοινωνικό ιστό ως την ιστορία-της. Όλη η Ελλάδα φαίνεται στα μάτια της Τριανταφύλλου μια μίζερη επαρχία, μακριά από την πρόοδο και την πρωτοπορία της Δύσης.

       Η συγγραφέας είναι πολυμαθής: σπούδασε στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, από Γαλλική Φιλολογία ως Ιστορία του κινηματογράφου κ.ά. Έμαθε πολλές ξένες γλώσσες, ταξίδεψε και έμεινε πολλά χρόνια στο εξωτερικό, διάβασε πάμπολλα βιβλία από λογοτεχνία ως ιστορία και από φιλοσοφία ως τέχνη. Η αυτοβιογραφία-της είναι ένα εκτεταμένο διακείμενο, ένα χαλί διάσπαρτο από χωρία συγγραφέων, αποσπάσματα από βιβλία, τσιτάτα που διάστιξαν τη ζωή-της.

       Ο Χατζηβασιλείου σήμερα (Ελευθεροτυπία, 20.12.2009) το κρίνει σαν μυθιστόρημα και το επαινεί για την πολυμέρειά-του αλλά ταυτόχρονα το αποδοκιμάζει για την παλλίλογη γραφή-του. Το πιο σημαντικό όμως για μένα είναι να δούμε ποια ιδεολογία απορρέει από τη βιωμένη ζωή της Τριανταφύλλου ή από αυτήν που θέλει να παρουσιάσει ως βιωμένη. Μιλήσαμε και προηγουμένως για την μποέμ φύση-της, την αντιδραστικότητα, την ανθελλαδική-της στάση, την κοσμοπολίτική-της διάθεση. Λέει χαρακτηριστικά (σ. 128): «Δεν αναγνωρίζω καμιά πατρίδα… Πατρίδα μου είναι η αγγλική και η ελληνική γλώσσα». Δεν ξέρω αν απόψεις σαν κι αυτές, προοδευτικές και διεθνιστικές, έκαναν τους τραμπούκους της μίας και μόνης άποψης να επιτεθούν στη συγγραφέα, αλλά ό,τι και να πιστεύει ο άλλος, τέτοιες βιαιοπραγίες είναι δείγμα δογματικής αντίληψης και αυταρχικής λογοκρισίας.

        Τέλος, σκόρπια μέσα στην αυτοβιογραφία-της εντίθενται μικρά δοκίμια περί συγγραφής και ύφους. Δεν διαβάζει, όπως δηλώνει, τις απόψεις των κριτικών [άρα μηδέν διάλογος, σημειώνω εγώ] και θεωρεί την κριτική ευνουχισμένη συγγραφή. Κρατώ μερικές σκέψεις-της:

- [αναφερόμενη στα ιστορικά-της μυθιστορήματα] «Ο μυθιστοριογράφος πρέπει να ξεχνά τον ιστορικό, αν αυτό είναι απαραίτητο» (σ. 196) και πολύ σωστά εννοεί ότι ο συγγραφέας δεν είναι δέσμιος της ιστορικής αλήθειας. Και πιο κάτω "Κανείς δεν διηγείται τα πράγματα “όπως έγιναν”. Οι συγγραφείς δεν είναι δημοσιογράφοι. Η “αληθινή” ζωή υπολείπεται της λογοτεχνίας."

- «Ο συγγραφέας πρέπει να φοράει δύο καπέλα: απ’ τη μια είναι ο καλλιτέχνης της γλώσσας… Ο άλλος είναι … ένας μανιακός κριτικός που φοβερίζει τον συγγραφέα μ’ ένα κόκκινο μολύβι» (σ. 231)

- «Οι περισσότεροι … πιστεύουν ότι ο καθένας από εμάς που γράφει βιβλία έχει ένα “δικό του”, χαρακτηριστικό ύφος∙ όχι: ο συγγραφέας έχει πολλά ύφη∙ παίζει μ’ αυτά, τα εναλλάσσει» (σ. 252)

Πατριάρχης Φώτιος

Καφές φίλτρου: Τζίλιαν Φλιν

Ψυχολογικά και κοινωνιολογικά έργα σε συσκευασία αστυνομικού μυθιστορήματος. Γραφή που στέκεται στις λεπτομέρειες αλλά δεν ατονεί όταν στήνει τον ιστό της πλοκής. Το πρώτο βιβλίο ήρθε ως δώρο, το δεύτερο το αγόρασα, επειδή θέλχτηκα από το άλλο και θέλησα να ξαναδιαβάσω τη συγγραφέα.

“Sharp Objects”

2006

μετφ. Γ. Αρβανίτη

εκδόσεις Μεταίχμιο

2008

         Ένα βιβλίο που σου το κάνουν δώρο και δεν έχεις δει τίποτα γι’ αυτό πριν. Γραμμένο από μια συγγραφέα που τυχαίνει να είναι και τηλεκριτικός (άρα μέλος του ευρύτερου κυκλώματος) και επομένως τα δύο βραβεία που απέσπασε στην Αμερική και οι διθυραμβικές κριτικές τίθενται ήδη υπό αμφισβήτηση. Όταν δεν κοιμάσαι αμέσως τα βράδια, η λύση είναι ένα καλό αστυνομικό και γι’ αυτό αποφάσισα να το διαβάσω…

         Όλοι όμως οι φόβοι-μου ευτυχώς δεν ισχύουν!!!

        Κατά βάση αστυνομικό μυθιστόρημα αλλά στην ουσία ένα ευφυές ψυχολογικό θρίλερ, που αναπλάθει την ψυχολογία του «ντετέκτιβ», από τη στιγμή μάλιστα που αυτός συνδέεται έμμεσα με τα γεγονότα, την ψυχολογία του «θύτη1», πριν αποκαλυφθεί η δράση-του και την ψυχολογία του «θύτη2», σε συνδυασμό με τον θύτη1.

         Η ανακάλυψη του δράστη δεν έχει αυτή καθεαυτή σημασία. Πιο πολύ μετράει η επίδραση της ψυχολογίας των χαρακτήρων στις πράξεις-τους, πολλές φορές ακραίες, τόσο στην καθημερινότητά-τους, όπου τα ναρκωτικά, το αυτοχαράκωμα, το αλκοόλ κ.ο.κ. είναι στην ημερήσια διάταξη, όσο και σε βάθος χρόνου, όπου τρείς φόνοι με αφαίρεση των δοντιών είναι το αποτέλεσμα υποσυνείδητης ζήλιας και τάσης για υπεροχή.

        Σ’ αυτό το πλαίσιο σκιαγραφούνται οι σχέσεις μητέρας-κόρης και αδελφών, ειδικά όταν την οικογένεια βαραίνει ένα ιστορικό καταπίεσης, υπερπροστατευτισμού και αρρωστημένης φροντίδας. Παράλληλα, το κοινωνικό υπόβαθρο μιας πολίχνης της Αμερικής, με την επαρχιώτικη νοοτροπία και το νοσηρό κλίμα στις ανθρώπινες σχέσεις, δίνεται έξοχα, ώστε να αναδυθεί η ψυχοσύνθεση των κατοίκων και φυσικά και των δραστών. Όπως τα περιέγραψα ίσως δίνεται η εντύπωση ότι ο αναγνώστης θα βυθιστεί στην κατάθλιψη και τη μελαγχολία: όχι, γιατί η Τζίλιαν Φλιν δεν σοκάρει με το μίζερο, αρρωστημένο κλίμα, αλλά εισάγει στα μύχια πολλών τραυματικών/τραυματισμένων μορφών ψυχολογίας, μία εκ των οποίων είναι ικανή να φτάσει στον φόνο, και μια άλλη να τον αποκαλύψει.

“Dark Places”

2009

μετφ. Γ. Αρβανίτη

εκδόσεις Μεταίχμιο

2009

        Η Τζίλιαν Φλιν έχει βάλει τις ράγες και συνεχίζει με επιτυχία την πορεία-της στο αστυνομικό μυθιστόρημα που εμπεριέχει μεγάλες δόσεις ωμής ψυχολογίας και κοινωνιολογίας της αμερικανικής υπαίθρου, ειδικά μέσα στο πλαίσιο των ενδοοικογενειακών σχέσεων.

       Η αρχή του νέου-της έργου είναι μια από τις πιο έξυπνες που έχω διαβάσει: η Λίμπι Ντέι, τριακοντούτις πλέον, έρχεται κατά μέτωπο με τον προ εικοσιπενταετίας φόνο της μητέρας-της και των δύο αδελφών-της από τον μεγαλύτερο (καταδικασθέντα γι’ αυτές τις δολοφονίες) αδελφό-της Μπεν. Η ίδια μάλιστα ήταν αυτή που, επτά χρονών τότε, κατέθεσε εναντίον-του. Τώρα όμως πολλά στοιχεία αναθεωρούνται στο μυαλό-της κι η ίδια τείνει να πιστέψει ότι δεν ήταν τελικά αυτός ο ένοχος. Ποιος ήταν όμως;

        Η αφήγηση κινείται βάσει της τωρινής οπτικής γωνίας της Λίμπι, όπως αναμοχλεύει την υπόθεση, και βάσει των οπτικών γωνιών της μητέρας-της Πάτι και του αδελφού-της Μπεν εκείνη τη μέρα λίγο πριν από το συμβάν. Έτσι, παράλληλα με την αφήγηση της έρευνας ξετυλίγεται και το ώρα με την ώρα πλησίασμα της στιγμής του φόνου. Η Φλιν δείχνει ότι ξέρει πολύ καλά να ελέγχει τη γλώσσα και την ατμόσφαιρα, να αναπλάθει ψυχολογίες και κίνητρα, να στοχεύει εύστοχα στο κλίμα και στα συμφραζόμενα κάθε εποχής, ειδικά με τη σατανομαχία της δεκαετίας του ’80, τα συντηρητικά ήθη της Αμερικής ακόμα και σήμερα, με τις ετερόκλητες εικόνες μιας αντιφατικής κοινωνίας, τόσο προχωρημένης τεχνολογικά μα τόσο οπισθοδρομικής κοινωνικά και ηθικά.

       Αν επιχειρήσω μια μικρή σύγκριση των δύο έργων, θα έγερνα την πλάστιγγα ελαφρά υπέρ του πρώτου, κυρίως επειδή διαθέτει τη σπιρτάδα η οποία μετασχηματίστηκε στο δεύτερο σε ώριμο τέμπο. Έτσι, ο «Σκοτεινός Τόπος» πλέει μέσα σε λεπτομέρειες που ξεφεύγουν από την υπόθεση και συχνά γίνονται το λίπος μέσα στο οποίο πνίγεται ο όλος οργανισμός.

Πατριάρχης Φώτιος

Γερμανικός καφές φίλτρου: Νίκος Δαββέτας

Ποια η εικόνα του Εβραίου στην ελληνική λογοτεχνία; Μέχρι τον Β’ παγκόσμιο πόλεμο οι Εβραίοι είχαν εν πολλοίς ταυτιστεί με τον Ιούδα και τους σταυρωτές του Χριστού, ενώ πάντα υπήρχε το στερεότυπο του φιλάργυρου και του ιδιοτελούς. Μετά τον πόλεμο και το Ολοκαύτωμα, θεωρήθηκαν τα άδικα θύματα της ναζιστικής ιδεολογίας και κατ’ επέκταση πήραν τη θέση του κατατρεγμένου και του απάτριδος.

“Η εβραία νύφη”

εκδόσεις Κέδρος

2009

        Ο πίνακας του Rembrandt με τίτλο “Het Joodse bruidje” (Η εβραία νύφη) βρίσκεται στο Rijksmuseum στο Άμστερνταμ. Απεικονίζει σε μαύρο-καφέ φόντο ένα ζευγάρι μεταξύ των οποίων είναι η ομώνυμη εβραία νύφη. Όσο για τον άνδρα που την αγκαλιάζει διακριτικά, άλλοι λένε ότι πρόκειται για τον συμβίο-της κι άλλοι για τον πατέρα-της που την ετοιμάζει για τον γάμο. Αν ισχύει το πρώτο, οι ερμηνείες είτε μιλάνε για σύγχρονους του ζωγράφου νεόνυμφους ή για μοτίβο από την Παλαιά Διαθήκη, όπως ο Ισαάκ και η Ρεβέκκα. Αν μάλιστα υποθέσουμε ότι η νύφη είναι και έγκυος, τότε συνεχίζονται για πολύ οι εικασίες…

        Ο Δαββέτας στήνει το δικό-του ζευγάρι στο σήμερα: ο αφηγητής και η Νίκη, ανορεξική κοπέλα, που αναζητεί ίχνη του πατέρα-της, για τον οποίο έχει την αίσθηση ότι ήταν υπεύθυνος για τις διώξεις των Εβραίων στην κατοχική Ελλάδα. Παρακολουθούμε επομένως μία σειρά από κεφάλαια δοσμένα από διαφορετική οπτική γωνία, όχι μόνο του πρωταγωνιστικού ζεύγους, αλλά και άλλων που καταθέτουν τη μικρή-τους ιστορία, μέσα στην οποία εμπλέκονται πρόσωπα του παρελθόντος,

η Κατοχή, ο Εμφύλιος, η Δικτατορία και η μεταπολεμική Ελλάδα. Όλη αυτή η πολυσυζητημένη εποχή (τόνοι σελίδων έχουν γραφεί γι’ αυτήν) φωτίζεται από ποικίλες πτυχές, όχι πολύ διαφορετικές μεταξύ-τους, που ανασυνθέτουν σε ένα μωσαϊκό ίδιων αποχρώσεων το ελληνικό μονόπρακτο.

      Έχουμε στην ουσία τρία επίπεδα πλοκής: αφενός, ο πίνακας του Ρέμπραντ, ο οποίος αποτέλεσε την αφορμή με το ζεύγος του εικοστού πρώτου αιώνα, αφετέρου η Ελλάδα (και η Γερμανία) του 1940-1945 αλλά και ύστερα, όταν οι εβραϊκές περιουσίες αλλάζουν ύπουλα χέρια, και τρίτος όροφος στο οικοδόμημα του Δαββέτα το σήμερα με τα ψυχοσωματικά συμπτώματα μιας κληρονομικής ασθένειας, αυτής του αντισημιτισμού ο ιός της οποίας χτύπησε και Έλληνες του παρελθόντος.

         Δυο τρία σημεία μένουν αναπάντητα, οι απαντήσεις των οποίων θα μου δώσουν και την τελική ώθηση για να αποδεχθώ την αξία του βιβλίου. Καταρχάς, δεν κατάλαβα την αντιστοιχία του ζεύγους στον πίνακα με το σημερινό ζεύγος. Ίσως έχασα ένα σημείο όπου υπάρχει το κλειδί, εκτός κι αν είναι κάτι αμελητέο που δεν έχει βαρύνουσα σημασία. Δευτερευόντως ποια η σχέση της πυρκαγιάς στην Πελοπόννησο με την όλη ιστορία, εκτός κι αν πάλι ένα μικρό περιστατικό στα καμμένα δικαιώνει την εμβολή-της; Γενικά, νιώθω ότι ένθετες ιστορίες που προσπαθούν να συνθέσουν το μεταπολεμικό σύμπαν δεν εφαρμόζουν ολοκληρωτικά με τα άλλα κομμάτια του παζλ κι έτσι μένουν μετέωρες ψηφίδες σε έναν αενάως επεκτεινόμενο καμβά. Το ίδιο γράφει ως ένσταση και η Κοτζιά στο σημερινό δημοσίευμά-της (Καθημερινή, 13.12.2009), αφού η χαλαρή δομή υπονομεύει τη συνθετικότητα του μυθιστορήματος.

      Ένα τελευταίο ερώτημα που τίθεται γενικευτικά: αρκεί το θέμα, πρωτότυπο, φλέγον, καίριο, διαχρονικό, να άρει το έργο αν δεν συνοδεύεται από υψηλού επιπέδου αφηγηματική τεχνική; Αν όχι, όπως πιστεύω, τότε να μην εκστασιαζόμαστε με κείμενα που ακουμπούν τον τύπο των ήλων, αλλά δεν θεραπεύουν αισθητικά τις πληγές-τους.

Πατριάρχης Φώτιος

Πολωνικός καφές: Ιωάννα Τόμπρου

Η καταφυγή στη λαογραφία κατά τις αστυνομικές έρευνες είναι όντως κάτι πρωτότυπο. Το ξαναείδα στον Ίαν Ράνκιν και πιο συγκεκριμένα στο έργο-του «Καταρράκτες».

“Καμίκο”

Εκδόσεις Εστία

2009

        Υπόθεση: ένα πτώμα αλλοδαπής εικοσιτριάχρονης κινητοποιεί τον ιατροδικαστή Μάριο Χαλκιόπουλο να αρχίσει έρευνες γύρω από μια κούκλα που ανευρέθηκε στα πράγματά-της και μια παρτιτούρα με τα αρχικά της μητέρας-του. Στην έρευνα εμπλέκονται ο προϊστάμενός-του Στέφανος Πετρίδης, η ανθρωπολόγος Φένια Ηλιάδη και διάφορα άλλα δευτερεύοντα πρόσωπα.

       Δράση: αστυνομικό μυθιστόρημα με ψυχολογικούς τόνους βασισμένο στις αναμνήσεις του παρελθόντος και στις αναδρομές που συμπληρώνουν σιγά-σιγά την αφήγηση. Το τέλος δεν είναι αιφνιδιαστικό κι ούτε στιγματίζεται ο ένοχος, αλλά πιο πολύ αποκαλύπτεται ένα κοινωνικό φαινόμενο (η μετανάστευση και η εκμετάλλευσή-της) και οι ψυχολογικές μεταβλητές που εξηγούν κινήσεις και στάσεις.

         Απογοήτευση: αν η λογοτεχνία μας είναι φλύαρη και οι συγγραφείς-μας χάνουν συχνά το μέτρο γεμίζοντας το κείμενό-τους με περιθωριακά στοιχεία, η Τόμπρου αυτό το ανάγει σε μείζονα ανασταλτικό παράγοντα της ποιότητας της γραφής-της. Οι 300 σελίδες του βιβλίου κάλλιστα θα μπορούσαν να είναι 100, οι πολλές παρεκβάσεις θα μπορούσαν να μειωθούν, η πλοκή να είναι πιο σφιχτή και πιο μετρημένη. Αποτέλεσμα αυτού του ξεχειλώματος είναι να αδιαφορούμε πολλάκις για στοιχεία, παραγράφους ή και σελίδες που δεν έχουν τίποτα να προσφέρουν. Κι αυτό θα συμβεί όχι μόνο σ’ όποιον αρέσει η ταχεία δράση και οι απανωτές εναλλαγές, αλλά και σ’ όποιον η ψυχολογική προσέγγιση του φόνου μέσα στο μυθιστόρημα είναι πλέον οικεία. Οι κοιλιές και οι εκτροπές που θα συναντήσει στο βιβλίο θα τον κουράσουν αφάνταστα.

Πατριάρχης Φώτιος

Χυμός κεράσι: ιστορικό μυθιστόρημα και αλήθεια

       Το τελευταίο βιβλίο του Βασίλη Γκουρογιάννη για την Κύπρο του '74 («Κόκκινο στην πράσινη γραμμή») κατηγορείται μήνες τώρα ότι προβάλλει τους ελλαδίτες μαχητές ως βάρβαρους και άλλα ανάλογα. Δέχτηκε μάλιστα ο ίδιος επιθέσεις από κουκουλοφόρους, ενώ ο «Στόχος» επιτέθηκε πολλάκις εναντίον του βιβλίου.

        Τέτοια βιβλία που θίγουν πολιτικά ή ιστορικά θέματα και προσπαθούν να προβάλουν μια διαφορετική αλήθεια από την παγιωμένη έχουν πολλές φορές δεχτεί επιθέσεις ή απλώς αρνητικές κριτικές. Τίθεται λοιπόν ένα ζήτημα περί της συμβολής του ιστορικού μυθιστορήματος στην αναδίφηση της πραγματικότητας. Τι απαντάνε οι συνήγοροί-του;

       -Μια πρώτη γραμμή, φύσει μεταμοντέρνα, δέχεται τη λογοτεχνία ως εναλλακτική ματιά στην ιστορία και επομένως νομιμοποιεί την όποια παρέκκλιση από την επίσημη ιστορία. Ο συγγραφέας επιλέγει να τονίσει μυθιστορηματικά πτυχές που δεν είναι γνωστές, να διερευνήσει εκδοχές που έχουν απορριφθεί, να δείξει ότι υπάρχει και η άλλη άποψη που αξίζει κανείς να τη δει, πριν την αρνηθεί. Προσπαθεί δηλαδή με τα όπλα της λογοτεχνίας να προβληματίσει με πιθανά ή αληθοφανή σενάρια, τα οποία στηρίζονται σε ένα είδος έρευνας, και να πείσει για τις αποσιωπημένες αλήθειες.

        -Μια δεύτερη γραμμή λόγου αμύνεται στις επιθέσεις περί διαστρέβλωσης της ιστορικής αλήθειας με το επιχείρημα ότι όλα αυτά είναι μυθοπλασία και επομένως κανείς λογοτέχνης δεν επιχειρεί να αντικαταστήσει τους ιστορικούς στο έργο-τους. Συνεπώς, η όποια παρέκκλιση προβάλλεται ως παράλληλη πραγματικότητα, όχι αυτή που έχει συντελεστεί, αλλά αυτή που θα μπορούσε να γίνει και έτσι κανείς δεν μπορεί να κατηγορήσει τον δημιουργό για προκλητικότητα ή ασέβεια.

         Οι δύο αυτές τάσεις συγκρούονται και αντιφάσκουν. Γιατί είτε το ιστορικό μυθιστόρημα στη νέα του εκδοχή μπορεί να ξαναδεί την ιστορία και το παρελθόν, είτε είναι μια φαντασιακή προβολή που δεν σχετίζεται με την όποια πραγματικότητα. Τελικά τι ισχύει; Πώς εγώ ως αναγνώστης θα στέκομαι πάνω από ένα τέτοιο έργο; Ως φιλοπερίεργος και αντικομφορμιστής νους που δεν αποδέχεται τα ιδεολογήματα των ιστορικών, γιατί είναι γραμμένα με συγκεκριμένο, σκόπιμα παραμορφωτικό τρόπο, και θα βρίσκω τη λογοτεχνία ως την πιο γνήσια και τολμηρή πηγή της αλήθειας; Ή ως φιλαναγνώστης θα απολαμβάνω το ανάγνωσμα, θα προβληματίζομαι για μια πιθανή αλλά εκ προοιμίου πλαστή πραγματικότητα, αλλά δεν θα θεωρώ θεμιτό να την νομιμοποιήσω;

Πατριάρχης Φώτιος

Baltimore coffee: Ανδρέας Μήτσου

Διηγήματα μνήμες, διηγήματα βιώματα, διηγήματα στάσεις ζωής. Μπορεί το διήγημα να ξεφύγει από το προσωπικό στιγμιότυπο και να αναχθεί σε μια αντιπροσωπευτική θέαση μικρών στιγμών της ζωής;

“Η ελεημοσύνη των γυναικών”

εκδόσεις Καστανιώτη

2009

             Είναι ενδιαφέρουσα η ζωή-μου; Για μένα μπορεί να είναι, μπορεί και όχι; σίγουρα όλοι έχουμε ζήσει ακραίες στιγμές, κωμικές ή τραγικές, πρωτότυπες, συναρπαστικές, συγκινητικές κ.ο.κ. Τι κάνει ένας συγγραφέας που θέλει να αξιοποιήσει τα βιώματά-του; συλλαμβάνει αυτές τις ιδιαίτερες καταστάσεις, που άφησαν το μικρό και το μεγάλο στίγμα-τους στο μυαλό-του, και τις αποδίδει με το ταλέντο-του, εξαίροντας το ιδιαίτερο και φωτίζοντας το μικρό αλλά όχι ασήμαντο ίχνος-τους.

         Ο Μήτσου δεν κρύβει τον αυτοβιογραφικό χαρακτήρα των διηγημάτων-του. Μικρό παιδί στην Αμφιλοχία κι έπειτα καθηγητής σε σχολεία της Ελλάδας. Μνήμες από παιδικά βιώματα και στιγμές προβληματισμού από την δασκαλική-του πείρα, από τις συναντήσεις με παράδοξους ανθρώπους που ξεφεύγουν από το μέσο όρο, από στιγμιότυπα μιας ενδιαφέρουσας πορείας.

         Τι δεν κάνει; Δεν πετυχαίνει να μεταδώσει την αίσθηση ότι κάτι σπουδαίο συνέβη σ’ αυτά, όχι σπουδαίο με την έννοια του κοσμοϊστορικού ή του ιστορικά σημαντικού, αλλά με την έννοια του άξιου λόγου, του μικρού που αξίζει να κοινοποιηθεί και στους άλλους. Διηγήματα που ξεκίνησαν με συγκεκριμένες αφορμές, αλλά που δεν κατάφεραν να πείσουν για την καθολικότητα, τον προβληματισμό, τη συγκίνηση, τη ματιά που βλέπει τα πράγματα και εξάγει συμπεράσματα… Δυο μόνο διηγήματα με άγγιξαν, η “Ελεημοσύνη των γυναικών”, που αναδεικνύει πόσο η γυναικεία παρουσία δίνει ένα άλλο είδος ζωής σε ξεχασμένα σώματα και το “Κρυφό σχολειό”, που αποτυπώνει το δράμα του πατέρα που δεν μπορεί να δει την κόρη-του.

          Έχω βαρεθεί να διαβάζω αυτοβιογραφικές ιστορίες, τελείως αδιάφορες σε μένα και στον καθένα, καρπό μόνο των προσωπικών βιωμάτων του συγγραφέα, ο οποίος θεώρησε ότι η αξία-τους είναι μεγαλύτερη και δεν πρέπει να ξεχαστούν. Ζούμε στην εποχή της ατομικής ανάδειξης που καταντά ώρες ώρες εφηβική εμμονή ότι είμαστε το κέντρο της γης.

Πατριάρχης Φώτιος