“Ο μαιτρ της Δευτέρας Παρουσίας” του Leo Perutz

Ένα εξαιρετικό βιβλίο, απλώς διαβάστε-το. Αναφέρεται στο υποσυνείδητο και στις αναθυμιάσεις-του που μελετήθηκε από τον Freud και αξιοποιήθηκε πολλάκις από τη λογοτεχνία και τον κινηματογράφο.

Βιεννέζικος καφές με σαντιγί:

Leo Perutz

“Der Meister des Jüngsten Tages”

Albert Langen

Μόναχο 1923

“Ο μαιτρ της Δευτέρας Παρουσίας”

μετ. Ρ. Ιωαννίδου

εκδόσεις Κίχλη

2011  

            Στην έπαυλη του ηθοποιού Ευγένιου Μπίσοφ παρευρίσκονται, εκτός από τον ίδιο, η γυναίκα-του Ντίνα, η γαμπρός-του Φέλιξ, ο μηχανικός Σόλγκρουπ, ο δόκτορ Γκόρσκι και ο βαρόνος φον Γιος, ο οποίος αναλαμβάνει και την αφήγηση που θα “αποδείξει” την αθωότητά-του, καθώς ο Μπίσοφ αυτοκτόνησε υπό αδιευκρίνιστες συνθήκες και όλοι υποψιάζονται ότι κάποιος ήταν η ηθικός αυτουργός. Επειδή κάτι ανάλογο είχε γίνει και σε έναν αξιωματικό, ιστορία που τη συζητούσε η παρέα εκείνο το βράδυ, επειδή κάτι ανάλογο συνέβη λίγες μέρες αργότερα στη νεαρή φαρμακοποιό και ζωγράφο Λεοπολντίνε, που γνώριζε τον Μπίσοφ, αναζητείται ποιος ήταν αυτός που μπόρεσε να ασκήσει τέτοια επίδραση στα θύματα ώστε να οδηγηθούν στον εθελούσιο θάνατο.

            Δεν πρόκειται μόνο για ένα αστυνομικής υφής έργο. Είναι πρώτιστα ένα υπαρξιακό θρίλερ όπου ένας ζωγράφος του 16ου αιώνα ονόματι Giovansimone Chigi, γνωστός και ως “ο μαιτρ της Δευτέρας Παρουσίας”, φαίνεται να κρύβεται πίσω από όλα αυτά. Μόνο και μόνο το άκουσμα της Δευτέρας Παρουσίας κλονίζει το ρεαλιστικό πλαίσιο του κειμένου και εισάγει μια μεταφυσική αύρα που μετατίθεται συνεχώς προς τα πίσω όσο προχωρά η ανάγνωση. Αυτό το κλίμα αποδίδεται με μια ελισσόμενη αφήγηση, με παρελκυστικούς διαλόγους, με μεταφορά υποψιών και με εικασίες, εύλογες και άλογες, που δεν αφήνουν τον αναγνώστη να σταθεί σε μια και μόνη πορεία σκέψης. Κάποια στιγμή που πεθαίνει από ανακοπή και ο Σόλγκρουπ, είμαστε σίγουροι ότι μια άλλη δύναμη έρχεται στο παρόν και τρομάζει μέχρι θανάτου όσους τη συνάντησαν…

            Από την άλλη, εν αμφιβόλω τίθεται η αξιοπιστία του αφηγητή που προσπαθεί να αποσείσει τις κατηγορίες που ανοικτά τον βαραίνουν και να εξηγήσει τα γεγονότα σε μια αλληλουχία που να απομακρύνουν τις υπόνοιες από πάνω-του. Η αναξιοπιστία του αφηγητή είναι ένα δύσκολο αλλά αποδοτικότατο τέχνασμα στη λογοτεχνία, αφού συμβατικά ο αναγνώστης πιστεύει ότι όσα λέγονται είναι και αληθινά. Όμως αυτή η παγίδευση συχνά δεν τον αφήνει να καταλάβει όχι μόνο την υποκειμενικότητα του αφηγητή, αλλά και τη σκόπιμη ψευδομαρτυρία-του, που διαμορφώνει το πρίσμα θέασης όπως τον συμφέρει. Το ζητούμενο πάντα είναι σ’ αυτές τις περιπτώσεις να διακρίνουμε αν όσα μαθαίνουμε είναι τα γεγονότα αυτά καθαυτά ή οι αποχρώσεις-τους όπως διαθλώνται από την αφηγούμενη συνείδηση. Έτσι, διαβάζουμε μια αληθοφανή μαρτυρία χωρίς να μπορούμε να ανακαλύψουμε πού βρίσκεται η απάτη, πώς διαστρεβλώνονται τα γεγονότα και κυρίως η ερμηνεία-τους, πώς εντέλει συνδέονται άσχετα μεταξύ-τους πράγματα, για να οδηγηθεί η υπόθεση σε λανθασμένους δρόμους. Ο αφηγητής γράφει μυθιστόρημα εν μυθιστορήματι…

            Όσο προχωράει η ιστορία, τόσο όχι μόνο εντείνονται οι ενδείξεις για μια κάποια λύση, αλλά και αναμένουμε την ανατροπή που θα δώσει την κατάλληλη έξοδο στο δράμα. Και όντως πρόκειται για θεατρικότητα τόσο με τους διαλόγους και τις σκηνές, όσο και με τα πρόσωπα που δεν αποδίδονται πλήρως αλλά ως φιγούρες μέσα σε “δεινές καταστάσεις όπου το κάθε πρόσωπο οφείλει να ανασυντάξει το εγώ του”, όπως εξηγεί και ο Κ. Παπαγιώργης στη εξαιρετική κριτική-του στη Lifo.

Η τελική εξήγηση δεν είναι καθόλου μεταφυσική αν και κινείται στα όρια της επιστημονικής φαντασίας με απόλυτες δόσεις αληθοφάνειας. Το κείμενο εν τέλει γίνεται ψυχαναλυτικής έμπνευσης αριστούργημα, ψυχανάλυση που ξεκίνησε από τον Φρόιντ στη Βιέννη, τα χρόνια που ζούσε ο Λέο Πέρουτς εκεί. Και είναι κρίμα που δεν είδαν οι κριτικοί ότι ο πυρήνας του έργου είναι οι ενοχές του καθενός, οι τύψεις που ξυπνάνε και ταλανίζουν τον καθένα, οι Ερινύες που έρχονται απρόσκλητες ή και προσκεκλημένες να οδηγήσουν σε αυτοκτονία τον άνθρωπο. Θυμάμαι μια ταινία, μάλλον μικρής καλλιτεχνικής αξίας αλλά πολύ δυνατή σε συνταρακτικότητα, που λεγόταν Flatliners (Ταξιδιώτες σε άλλη ζωή) του Joel Schumacher, όπου καθένας από τους πέντε ήρωες βιώνει τη μεγαλύτερη ενοχή του και αποφασίζει να την αντιμετωπίσει. Το ίδιο και ο Πέρουτς δείχνει πολύ ατμοσφαιρικά και διαυγώς ότι η Ημέρα της Κρίσεως είναι για τον καθένα η δική-του συνείδηση που τον τύπτει μέχρι εξαντλήσεως.    

Θα ήθελα να μιλήσω κλείνοντας για την ίδια την έκδοση που έφερε στα ελληνικά αυτό το εξαιρετικό βιβλίο. Οι εκδόσεις «Κίχλη» φρόντισαν να κυκλοφορήσουν την άρτια μετάφραση της Ρόζα Ιωαννίδου σε πολυτονικό σύστημα, που τονίζει την απόσταση από την πρώτη-του γερμανόφωνη έκδοση και γι’ αυτό και τη διαχρονική-του αξία. Το κείμενο συνοδεύεται από επίμετρο του Hans-Harald Μüller που ερμηνεύει κριτικά το έργο, αλλά και από ένα μικρό βιογραφικό λεύκωμα που δίνει το κλίμα της εποχής και της ζωής του Περούτς. Όλα αυτά σε επιμέλεια Έμης Βαϊκούση και Γιώτας Κριτσέλη. Η «Κίχλη» αποφάσισε να εκδίδει όχι μόνο καλά έργα, αλλά και βιβλία με σκληρό φύλλο, βαρύ, στιβαρό, ικανό να αντέξει στον χρόνο, ενώ έντυσε το όλο εγχείρημα με ένα ζεστό πορτοκαλί εξώφυλλο, στο οποίο το μάτι χαζεύει, καθώς συναντά τον πίνακα του Carlo Carrà “Οι ιππείς της Αποκάλυψης” (1908).

Φυσικά ευχαριστώ και πάλι την Γιώτα Κριτσέλη που διείδε στο Βιβλιοκαφέ-μου ένα μικρό βήμα βιβλιοδιαλόγου και μου έστειλε το βιβλίο για να το απολαύσω.

[πρωτοδημοσιεύτηκε στον ιστότοπο In2life στις 30/3/2012]

Πατριάρχης Φώτιος

“Η έρευνα” του Philippe Claudel

Μια κοινωνία-εφιάλτης, μια μυστηριώδης έρευνα, ένας κόσμος που παραμορφώνεται σαν τον δικό-μας. “Υπάρχει ένας άνθρωπος, ένας άνθρωπος όπως αυτός, που τον είχαν τσακίσει, τον είχαν κακομεταχειριστεί, τον είχαν αφήσει να ελπίζει, τον είχαν κάνει να πιστέψει ότι είχε μιαν αποστολή να εκπληρώσει, ένα ρόλο να παίξει, ένα μέρος να υπάρξει, τον είχαν καταντήσει ηλίθιο, τον είχαν ταπεινώσει, υποτιμήσει, του είχαν δείξει πόσο εύθραυστη ήταν η κατάστασή-του, οι αναμνήσεις και οι βεβαιότητές-του” (σελ. 199): σ’ αυτά τα λόγια αποτυπώνεται πώς η απρόσωπη και γραφειοκρατική κοινωνία ισοπεδώνει τα μέλη-της και τα επεξεργάζεται σαν πιόνια ενός αδυσώπητου παιχνιδιού.

Café au lait:

Philippe Claudel

“L’ Enquête”

Éditions Stock

2010

“Η έρευνα”

μετ. Β. Κοκκίνου

εκδόσεις Ψυχογιός

2011 

            Ποιος δεν έχει διαβάσει Κάφκα; Ποιοι είναι αυτοί που προσπάθησαν να μιμηθούν το καφκικό κλίμα και ποιοι επηρεάστηκαν από αυτό είτε συνειδητά είτε υποσυνείδητα; Στα καθ’ ημάς οφείλω να υπενθυμίσω τον Δημήτρη Σωτάκη (εδώ και εδώ), όπως είχα ξαναγράψει παλιότερα, ενώ ένας πολύ φρέσκος γάλλος συγγραφέας, λίγο μεγαλύτερος του έλληνα ομοτέχνου-του, εκδίδει ένα βιβλίο με φαρδιά πλατιά τη στάμπα του τσέχου συγγραφέα.

            Θεωρώ την «Έρευνα» καφκική γιατί απουσιάζουν τα ονόματα των προσώπων, τα οποία παρατίθενται με την ιδιότητά-τους, γραμμένη με κεφαλαίο το αρχικό-του γράμμα, όπως π.χ. ο Ερευνητής, ο Φύλακας, ο Αστυνόμος. Αφετέρου, η αποστολή του Ερευνητή να διαλευκάνει τις αυτοκτονίες σε μια Επιχείρηση-τέρας κάνει την έρευνα υπηρεσιακή αλλά μαζί και εφιαλτική καθώς συναντά τον απίστευτο λαβύρινθο της γραφειοκρατίας, της εξειδίκευσης αλλά και της αποφυγής ευθυνών, της ανόητης πορείας διαδικασιών και βημάτων, της ακατανόητης επαφής με τον κυκεώνα της απρόσωπης οργάνωσης που τελικά φαίνεται σαν μια μεγάλη φούσκα. Ο ίδιος ο Ερευνητής, που από τη θέση-του θα έπρεπε να εμπνέει κύρος και δέος, είναι ένα ανθρωπάκι καταπλακωμένο από την αποστολή-του και ανίκανο να αντεπεξέλθει στις απαιτήσεις-της, όχι κατ’ ανάγκη από ανικανότητα αλλά εξαιτίας του μηχανισμού που καταπνίγει κάθε προσωπικότητα και κάθε ιδιαίτερη στάση.

            Ο Ερευνητής μπαίνει σε μια διαδικασία αυτοαναίρεσης, βρίσκει να φάσκει και να αντιφάσκει σε μια πορεία διαρκών διαψεύσεων, ενώ η όλη εμπειρία αλλοιώνει την ψυχολογία-του, αφού ενδεικτικά φέρεται βίαια στα αντικείμενα, αυτός ένας φιλήσυχος άνθρωπος.

            Αυτή η ουτοπική πραγματικότητα που φτιάχνει ο Claudel είναι φυσικά μια αλληγορία, πιθανότατα της σημερινής γραφειοκρατικής κοινωνίας που είναι απρόσωπη, χαοτική, λαβυρινθώδης, με αυστηρές δομές που δεν είναι καθόλου λειτουργικές, με ρόλους που εξυπηρετούν το σύστημα και όχι τον άνθρωπο, με διαδικασίες χαζές, μέσω των οποίων επιρρίπτονται εντέλει ευθύνες, με μηχανιστική αντιμετώπιση των πάντων… Είναι η σημερινή απ-ανθρωποποιημένη πραγματικότητα που εγκλωβίζει το άτομο και το συνθλίβει σε ανούσια ερωτήματα, με λευκά χαρτιά χωρίς αντίκρυσμα, με παράδοξα που δεν εξηγούνται και με ένα συνεχές σκοτσέζικο ντους μεταξύ της συμπάθειας της κοινωνίας για τα προβλήματα του ανθρώπου και ταυτόχρονα ή διαδοχικά με τη στυγνή επιβολή των νόμων και των κανόνων.

            Η υπόθεση φυσικά σε ένα σημείο κουράζει αφού η απουσία αφηγηματικής προόδου λειτουργεί ανασχετικά. Αλλά πέρα από το ότι αυτό το σημείο είναι μικρό και αμέσως ξανακερδίζει το ενδιαφέρον του αναγνώστη, η όλη σύλληψη είναι αν όχι έξυπνη (αφού έχει ξαναγίνει κάτι ανάλογο) αλλά τουλάχιστον καλοπλεγμένη και εμφανής ως αλληγορία μιας εφιαλτικής πραγματικότητας.

[Πρωτοδημοσιεύτηκε στο In2life]

Πατριάρχης Φώτιος

“Τα τέσσερα χρώματα του καλοκαιριού” του Τεύκρου Μιχαηλίδη

Ο έρωτας συναντά τα μαθηματικά και η αλήθεια των δεύτερων κατακρημνίζει τον ρομαντισμό του πρώτου. Έτσι, το μυθιστόρημα παρακολουθεί τη διελκυστίνδα-τους και προσπαθεί να κρατήσει τις ισορροπίες.

Αραβικός καφές:

Τεύκρος Μιχαηλίδης

“Τα τέσσερα χρώματα του καλοκαιριού”

εκδόσεις Πόλις

2011 

            Ο Μιχαηλίδης όσο γράφει τόσο περισσότερο εκλογοτεχνίζει τη γραφή-του και προχωρά σε ωριμότερες προσεγγίσεις του λογοτεχνικού φαινομένου. Κι αυτό το λέω γιατί όσο η σκέψη-του έμενε προσηλωμένη στα μαθηματικά και στη μυθιστορηματοποίησή-τους, τόσο η αισθητική γινόταν ancilla mathematicorum και περνούσε σε δεύτερη μοίρα. Έτσι, τα “Πυθαγόρεια εγκλήματα” έδωσαν τη θέση-τους στον “Αχμές” και τώρα στα “Τέσσερα χρώματα του καλοκαιριού”, όπου το μαθηματικό πρόβλημα χωνεύεται τόσο καλά μέσα στο λυρικό και αφηγηματικό περίβλημά-του που μόνο δευτερευόντως θυμίζει μαθηματική λογοτεχνία. Στην αρχή μάλιστα πίστεψα ότι ο συγγραφέας εγκατάλειψε μια και καλή το υπόβαθρο των αριθμών, αλλά εντέλει είδα την παρουσία-τους, παρόλο που, όπως προείπα, ενσωματώνονται έντεχνα στη μυθοπλαστική ατμόσφαιρα.

            Το νέο-του μυθιστόρημα χτίζεται σε τρεις έρωτες, διαφορετικών γενεών, που συνδέονται σε μια ευτυχή σύνδεση παρόντος και παρελθόντος. Ο πρωταγωνιστής-αφηγητής πηγαίνει στη Σέριφο όπου ερωτεύεται την Ερνεστίν. Η γιαγιά-της η Μαριγώ ερωτεύθηκε και παντρεύτηκε έναν Γάλλο την περίοδο των πρώτων απεργιών στα ορυχεία του νησιού και της κατάπνιξής-τους στο αίμα. Φεύγει για τη Γαλλία, όπου γεννά την κόρη-της Δανάη, ενώ ο άνδρας-της πεθαίνει στα χαρακώματα του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Η Δανάη μεγαλώνει στο Παρίσι και σαν ξεκινά ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος ερωτεύεται τον μαθηματικό Ερνστ Ντύπερματ, αξιωματικό του γερμανικού στρατού που επέταξε το σπίτι-τους. Καρπός του έρωτά-τους είναι η Ερνεστίν, η οποία αναγκάστηκε να ξαναγυρίσει στο μητρικό νησί της Σερίφου, όπου διατηρούσε καφενείο. Στα 1970 ο αφηγητής βιώνει τον έρωτα μαζί-της και ανακαλύπτει την ιστορία της οικογένειάς-της συνυφασμένη με τα γεγονότα του 20ού αιώνα σε Ελλάδα και Ευρώπη, ενώ παράλληλα καλείται ως μαθηματικός και ο ίδιος να ελέγξει αν το τετράδιο του «πεθερού»-του περιέχει όντως την απόδειξη της εικασίας των τεσσάρων χρωμάτων. Το αποτέλεσμα θα είναι καταστροφικό για τον έρωτά-του με την Ερνεστίν.

            Ο Μιχαηλίδης, όπως προείπα, αναπτύσσει το μαθηματικό πρόβλημα μόνο όσο χρειάζεται για να στηρίξει πάνω σ’ αυτό την τραγικότητα της ζωής όσων ανθρώπων συνδέθηκαν άμεσα ή έμμεσα με τον μαθηματικό που επιχείρησε να το λύσει. Σ’ αυτόν τον άξονα βλέπουμε την Ευρώπη του 20ού αιώνα να ενώνει και να χωρίζει τα έθνη-της, να παντρεύει Ελληνίδα με Γάλλο, ο οποίος πεθαίνει από τους Γερμανούς, ενώ η κόρη-του να συνδέεται με τον κατακτητή Γερμανό είκοσι χρόνια μετά. Έτσι, οι αγώνες για καλύτερες συνθήκες εργασίας διαπλέκονται με τα δεινά της γαλλογερμανικής σύρραξης στο Δυτικό μέτωπο, ενώ η γερμανική κατοχή του Παρισιού περνάει παράλληλα με ένα πρόβλημα μαθηματικών που θα λυθεί τη δεκαετία του ’70 με τη βοήθεια των υπολογιστών.

Η ιστορία εντέλει παίζει παράξενα παιχνίδια στους ανθρώπους, ανακατεύει έθνη και καρδιές, κινητοποιεί εργάτες και σκοτώνει διανοούμενους, παρ’ ολίγον λύνει μαθηματικούς γρίφους αλλά και χωρίζει για πολλά χρόνια ερωτευμένους νέους. Και στην κορυφή όλων αυτών των ανθρώπινων τραγωδιών έρχεται το άψυχο μηχάνημα να λύσει το πρόβλημα και να κάνει τους ανθρώπους να αναθεωρήσουν την έννοια της μαθηματικής απόδειξης, που δεν είναι πλέον μόνο αποτέλεσμα του ανθρώπινου νου. Από τα ορυχεία της Σερίφου ώς τα πανεπιστήμια της μεσοπολεμικής Γερμανίας κι από τα καφενεία του Παρισιού στις αίθουσες των υπολογιστών η ανθρωπότητα προχωρά αντιμετωπίζοντας τα εργασιακά, διακρατικά και επιστημονικά-της προβλήματα με τον πέρασμα των δεκαετιών και την ωρίμαση των συνθηκών.

Ο συγγραφέας δεν κινητοποιεί τον αναγνώστη θέτοντας εξ αρχής, όπως συνέβαινε μέχρι τώρα στην ιστορία της μαθηματικής λογοτεχνίας, την εικασία και στήνοντας πάνω σ’ αυτήν ολόκληρη την πλοκή. Αντίθετα, το θεώρημα των τεσσάρων χρωμάτων είναι μεν η αιχμή του δόρατος, χωρίς να απορροφά όλα τα άλλα στο δικό-της ρυθμό. Περισσότερο, ο αναγνώστης απολαμβάνει μια σφριγηλή ιστορία που διακλαδίζεται σε τρεις έρωτες, σε τρεις εποχές, σε κοινωνικούς και ατομικούς στροβίλους, σε ειρηνικές και πολεμικές περιόδους. Με έντεχνο χειρισμό των αφηγηματικών τεχνικών, με εναλλαγή των χρονικών επιπέδων, ώστε να μεταβαίνουμε από το ένα στο άλλο χωρίς μονταζιακά κενά, με ποικιλία λόγων όπως αφήγηση, επιστολές και ημερολόγιο, ο Μιχαηλίδης καταφέρνει να γράψει ένα μυθιστόρημα αξιώσεων. Αν μάλιστα επέμενε περισσότερο στην τραγικότητα των ιστορικών στιγμών ή αν τόνιζε με μεγαλύτερη έμφαση τον προβληματισμό γύρω από το αν οι λύσεις των υπολογιστών πρέπει ή όχι να θεωρούνται “αποδείξεις”, θα έδινε και το απαιτούμενο βάθος για να μείνει ο αναγνώστης όχι μόνο με την αίσθηση της ιστορίας και του έρωτα αλλά και με τον γόνιμο προβληματισμό των αλλαγών που επιφέρει η τεχνολογία.

[Ο πίνακας κορυφής: Céline Marie Tabary, Terrase de café]

[Πρωτοδημοσιεύτηκε στο In2life] 

Πατριάρχης Φώτιος

“Χούντα δεν θυμάμαι, μα ούτε ελευθερία”

Η Δημοκρατία αποδεικνύεται καθημερινά. Κι ένα τραγούδι των Φατμέ, που άκουγα τις προάλλες, φωτογράφισε μια μερίδα της σημερινής μεταπολιτευτικής-μας κοινωνίας.

Υπάρχει λόγος σοβαρός

Πίσω μου άθλια παρτάκια, κορίτσια ντροπαλά, φοβισμένα φρικιά,

Ολύμπιανς και Doors και Vermouth με παγάκια, τα ξέρεις όλα αυτά
σ’ είχα δει και σένα σαν τ’ άλλα φοιτητάκια
αντάρτες της πορδής με τα λεφτά του μπαμπά
μίζερα όλα και λειψά, γι’ αυτό σου λέω

Πίσω μου άθλια σχολεία, κοπάνες και πορνό, αποβολές για μαλλιά,

γκόμενες και κόμμα, ραντεβού στην πλατεία, τα ξέρεις όλα αυτά
Χούντα δεν θυμάμαι, μα ούτε ελευθερία,
της μεταπολίτευσης καημένη γενιά
άχρωμα όλα και λειψά, γι’ αυτό σου λέω, γι’ αυτό σου λέω

Υπάρχει λόγος σοβαρός που ήμουν νέος χλιαρός

Αυτά μου τύχαν δυστυχώς, μα δεν τα κρύβω ευτυχώς
και να ένας λόγος σοβαρός
Που είμαι ωραίος, που είμαι ωραίος

Τώρα τα τραγούδια μας τους πέφτουνε λίγα

και κάτω απ’ τα μουστάκια τους γελάν οι παλιοί
έχουν βλέπεις πίσω τους την λάμψη του εξήντα, καθάρισαν αυτοί
μα τίποτα δεν έδωσε σε μας η ιστορία
αυτό το τίποτα να εκφράσεις και να εκφραστείς
είναι η μόνη ευκαιρία που ‘χω εγώ και συ
γι' αυτό σου λέω, γι' αυτό σου λέω

Υπάρχει λόγος σοβαρός...

(Φατμέ  /   Μουσική/Στίχοι: Πορτοκάλογλου Νίκος)

Οι εκλογές χθες έβγαλαν ένα πολύσημο αποτέλεσμα σαν τον τραγούδι του Πορτοκάλογλου. Δεν θα μιλήσω πολιτικά-κομματικά. Πολλές γαρ οι ερμηνείες. . . Ωστόσο τα “ωραίοι” και “χλιαροί” εναλλάσσονται (είμαστε και ήμασταν), κατά τους στίχους των Φατμέ… Ωραίοι κυριολεκτικά; ή ωραίοι ειρωνικά που δεν γνωρίσαμε χούντα και βάλαμε τον ολοκληρωτισμό μέσα στη Βουλή;

Τουλάχιστον, τώρα και καιρό τώρα, έχουμε πια να λέμε ότι … Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΑΤΙ ΕΔΩΣΕ ΚΑΙ ΣΕ ΜΑΣ, αφού ζούμε την οικονομική ύφεση και σ’ αυτήν δείξαμε (χθες) και δείχνουμε τις διαθέσεις-μας απέναντι στην ιστορία, που γράφουμε.

Πατριάρχης Φώτιος

“Πασαδόροι και βαστάζοι” της Αθηνάς Κακούρη

Μια διακοπή ρεύματος διαρκείας μπορεί να ξαναφέρει στο προσκήνιο τη χαμένη γοητεία της αφήγησης, σαν από εποχές όπου ο παραμυθάς ή ο αοιδός ήταν ο ψυχαγωγός, ο δημοσιογράφος, ο σόουμαν μιας άλλης εποχής.  

Πατρινός καφές:

Αθηνά Κακούρη

“Πασαδόροι και βαστάζοι”

εκδόσεις Καστανιώτης

2011 

Μυθιστόρημα ανακύκλωσης 

            Το βρήκα εξαιρετική ιδέα. Και μάλιστα από μια ογδοντατετράχρονη συγγραφέα που, υποτίθεται, δεν έχει τόσο φρέσκες ιδέες. Ένα μυθιστόρημα συντεθειμένο από «ανακυκλώσιμα» υλικά, όχι με τον    δ ι α κ ε ι μ ε ν ι κ ό    τρόπο άλλων αλλά με τον πρωτότυπο    α ν α κ υ κ λ ω τ ι κ ό   τρόπο της Κακούρη. Η συγγραφέας, που λέτε, πήρε παλιά διηγήματά-της, που είχαν δημοσιευτεί σε διάφορα περιοδικά και εφημερίδες από τη δεκαετία του ΄70 έως σήμερα, και τα ξαναέχυσε στο καλούπι ενός μυθιστορήματος. Ένα κολλάζ διηγημάτων που συρράφτηκαν σε μια μυθιστορηματική ιδέα, μέσα στην οποία αυτά διατηρούν εν μέρει την αυτονομία-τους αλλά ταυτόχρονα συσσωματώνονται στην λογική της παρέας που λέει ιστορίες σε μια Αθήνα που έχει διαρκή διακοπή ρεύματος και οι κάτοικοί-της αποκομμένοι από την τηλεόραση και άλλες ηλεκτροεθιστικές εξαρτήσεις ανακαλύπτουν ξανά τη χαρά της προσωπικής διήγησης σε ένα ακροατήριο που αντιδρά live (!) και μετατρέπεται διαδοχικά από ακροατής σε αφηγητή και τανάπαλιν. Αυτήν την ιδέα την χρησιμοποίησε και ο Βαγγέλης Αυδίκος στο βιβλίο-του “Η κίτρινη ομπρέλα”.

            Η ιδέα της Κακούρη είναι, απ’ όσο ξέρω, μοναδική! Αντί να εκδώσει τα αθησαύριστα διηγήματά-της σε έναν ενιαίο τόμο, αποφάσισε να τα ρετουσάρει και να τα χρησιμοποιήσει ως καμβά του νέου-της μυθιστορήματος. Ανακύκλωση ιστοριών που ξαναχρησιμοποιούνται, με την παλαιική-τους γλώσσα, με την αύρα της εποχής στην οποία γράφτηκαν, με την αστυνομική-τους δράση ή με την αισθηματική-τους εσάνς, με το σύντομο ή εκτενή κείμενό-τους, με την σφραγίδα της αλλοτινής-τους ζωής. Και τώρα, μια καλή κοπτοραπτού που ξέρει να αφηγείται και ξέρει να ελίσσεται έρχεται να πάρει τα “ρετάλια”, που χάθηκαν σε έντυπα εδώ κι εκεί, και να τους ξαναδώσει ζωή.

            Ως ιδέα το «μυθιστόρημα ανακύκλωσης» μπορεί να γίνει μόδα!

            Ως εκτέλεση μπορούμε να είμαστε πιο συγκρατημένοι. Τα διηγήματα της συγγραφέως διακρίνονται από μια υποβλητική ατμόσφαιρα και από αφηγηματική άνεση. Φυσικά υπάρχουν και αντιρρήσεις. Βρήκα εξαιρετική γραφή αλλά όχι πάντα την κορύφωση που ζητούσα, συνάντησα ατμόσφαιρα και κλίμα αλλά όχι πάντα το συγκινησιακό φορτίο που θα με ερεθίσει, είδα ζωντανές σκηνές αλλά όχι πάντα το επίκαιρο πλαίσιο που θα έκαναν διαχρονικά όσα διάβαζα. Ωστόσο, μπορεί κανείς να δει ένα φιλοσοφικό, ή καλύτερα ένα στοχαστικό υπόστρωμα, καθώς σε πολλά ένα δίλημμα, μια υπαρξιακή αναζήτηση, μια αμφιβολία για το ποια άποψη έχει δίκιο δίνει στο κείμενο μια βαθύτητα που ξεπερνά την υπόθεση, η οποία λειτουργεί πιο πολύ σαν υποπόδιο.

            Από την άλλη, στο όλο δέσιμο, παρόλο που η Κακούρη έχει δείξει εξαιρετική μαεστρία στις μεταβάσεις, αφήνει το όλο εγχείρημα στο επίπεδο ενός σπονδυλωτού μυθιστορήματος. Κι αν δεν ξέραμε ότι είναι μια συρραφή διηγημάτων, μπορεί να το βλέπαμε με άλλο μάτι, αλλά τώρα καρφώνουμε τη ματιά-μας στις ραφές και μας κακοφαίνεται.

            Το συνολικό αποτέλεσμα ωστόσο είναι πολύ θετικό, γιατί διαβάζουμε μερικά καλά διηγήματα που αποπνέουν παλαιικότητα αλλά όχι μούχλα, στρωτή γραφή και ταυτόχρονα σύγχρονους προβληματισμούς, όπως η ταυτότητα, ο ρόλος της γυναίκας κ.ο.κ., και συνάμα κοιτάζουμε την ανακύκλωση να αποβαίνει ένα πολύ γόνιμο πείραμα.
[Πρωτοδημοσιεύτηκε στο In2life]

Πατριάρχης Φώτιος

“Ο ΖΗΤΙΑΝΟΣ” του Ανδρέα Καρκαβίτσα

Θα μπορούσε να μοιάζει ο Έλληνας με τον «Ζητιάνο» του 19^ου αιώνα; Κάποιοι θα έβλεπαν τον Νεοέλληνα ως τον κουτοπόνηρο που προσπαθεί άκοπα να επιβιώσει κι άλλοι ως αυτόν που αναγκάζεται να φερθεί ατομικιστικά, γιατί η κοινωνία δεν του δίνει τα μέσα για να ανελιχθεί. 

Χαλβάς Φαρσάλων:

Κώστας Καρκαβίτσας

“Ο ζητιάνος”

1896 

            Όταν πρωτοδιάβασα το έργο, έμεινα στην ιστορία και στην ατμόσφαιρα, με αποτέλεσμα να αποκομίσω φτωχές εντυπώσεις. Έμεινα με τη γεύση μιας ηθογραφικής απόδοσης των χωριών της Ελλάδας (πιο συγκεκριμένα της Θεσσαλίας), της εξέλιξης της ιστορίας που δεν κερδίζει κινηματογραφικά Όσκαρ, του απλού μορφικά ξεδιπλώματος του κειμένου. Η αγροτική κοινωνία του 19^ου αιώνα στην πιο αφελή-της φάση, όπου η πονηρή επιτηδειότητα καταφέρνει να επιβιώνει. Το μυθιστόρημα με άφησε ψιλοαδιάφορο, αφού δεν είδα τις φιλοδοξίες-του και τις ικανότητές-του, δεν είδα τίποτα περισσότερο από χωριάτικη αναίδεια και κουτοπονηριά.

            Ένας ζητιάνος, ο Τζιριτόκωστας, μεγαλωμένος και γαλουχημένος με τις πρακτικές της επαιτείας, φτάνει στο χωριό ανθρώπων οι οποίοι ούτως ή άλλως είναι φτωχοί και άκληροι. Παρ’ όλ’ αυτά καταφέρνει να εκμεταλλευτεί την απαιδευσία-τους και να αποκομίσει κάτι από τα λιγοστά-τους αγαθά, δείχνοντας πως ο καπάτσος άνθρωπος (Έλληνας;) κατορθώνει να ζει παρασιτικά (λέτε να είναι επίκαιρο;). Η αντίθεση ζητιάνου και χωριού μετατρέπεται σε σύγκρουση του ζητιάνου με τον τελωνιακό Βλαχάβα, ο οποίος εντέλει υφίσταται τις συνέπειες της ρήξης-του με τον πρωταγωνιστή*.

            Αυτή η πρώτη εντύπωση που σχημάτισα, άλλαξε όχι μόνο λόγω της ωριμότητας της ηλικίας αλλά και χάρη σε διαβάσματα που έδειξαν στο άγουρο μυαλό-μου ότι ο Τζιριτόκωστας είναι κάτι παραπάνω από δείγμα της επαρχιακής αμορφωσιάς. Έτσι, όσα θα πω δεν είναι πρωτογενείς δικές-μου ιδέες αλλά στρώματα από σταδιακές προσχώσεις άλλων ποταμών που άφησαν τη ζωογόνο λάσπη-τους στα χωράφια-μου.

            Μια βασική παράμετρος είναι αυτό που δίνει δύναμη στον κεντρικό χαρακτήρα να επιβάλλεται. Αυτός απορρέει από την δαρβινικής εμπνεύσεως αντίληψη ότι η φύση ευνοεί με πλείστα όπλα μερικούς οργανισμούς, οι οποίοι εκμεταλλεύονται τις συνθήκες για να επιβιώσουν. Σε ένα ανθρώπινο οικοσύστημα, ο καταφερτζής, ο ελισσόμενος, αυτός που συμβιβάζεται, προσαρμόζεται και αφομοιώνεται ομαλά στο περιβάλλον, επιπλέει και δεν καταποντίζεται. Η ίδια η φύση δεν είναι αντίπαλος του Τζιριτόκωστα αλλά αυτή που τον προικίζει με τα εφόδια εκείνα τα οποία θα του χρειαστούν για να πατήσει επί των πιο αδύναμων όντων και να επικρατήσει (άποψη Τζίνας Πολίτη).

            Η ηθογραφία δίνει στον Καρκαβίτσα τη δυνατότητα να αναλύσει τα ήθη της επαρχίας με ζοφερά χρώματα, να άρει την όποια ειδυλλιακή-της εικόνα και να εξηγήσει πόσο το ελλαδικό κοινωνιοσύστημα έπασχε όχι μόνο από την απαιδευσία των αμόρφωτων χωριατών αλλά και από την κρατική αβελτηρία και διαφθορά. Έτσι, ο συγγραφέας αφορμώμενος από την επαιτεία κάνει μια βαθύτερη κοινωνική ανάλυση της σήψης που κατέτρωγε τον πληθυσμό αφήνοντάς-τον σε μια νοοτροπία, υπάρχουσας ακόμα και σήμερα, κουτοπονηριάς, ημίμετρων, ατομικισμού, βολέματος, αφέλειας, ευπιστίας, μεσσιανισμού κ.ο.κ.

            Το ερώτημα για μένα είναι: ο Τζιριτόκωστας είναι μεμπτός και καταδικαστέος; ή ανήθικος μεν, αλλά προβαλλόμενος από τον Καρκαβίτσα ως ο άνθρωπος που μπορεί να επιβιώσει και γι’ αυτό αξίζει να προσεχθεί; Με άλλα λόγια, ο συγγραφέας έγραψε το έργο για να καυτηριάσει την δύναμη της εξαπάτησης ως αντικοινωνικό στοιχείο; ή να δείξει πόσο η παραπλάνηση επικρατεί (και μπράβο-της) όσο η κοινωνία παραμένει αφελής και άβουλη;    

*Μπαίνω συνεχώς στον πειρασμό να παραλληλίσω τον ζητιάνο με τον μάντη των Ουντερζό – Γκοσινί, στη γνωστή σειρά κόμιξ Αστερίξ!

Εύχομαι καλό μήνα

και να φτιάξετε ένα όμορφο πολύχρωμο στεφάνι.

Πατριάρχης Φώτιος

Τσιμπολογώντας τον τύπο

Η κριτική απαξιώνει μόνη-της τον εαυτό-της. Ή, καλύτερα, τα μέσα ενημέρωσης χρησιμοποιούν την κριτική για να εξυπηρετήσουν τα πολιτικά-τους συμφέροντα και “επιβάλλουν” στα ένθετα του βιβλίου εξωλογοτεχνικές επιλογές. Αν λ.χ. ένας δημοσιογράφος του πολιτικού ρεπορτάζ (έστω κι αν έχει γράψει δυο τρία πολιτικά μυθιστορήματα) εμφανίζεται στο βιβλιολογικό ένθετο γνωστής σαββατιάτικης εφημερίδας, τι θα έπρεπε ο εφημεριδοαναγνώστης να σκεφτεί; Ας πούμε σε πρώτη φάση ότι όλοι έχουν δικαίωμα να ασχοληθούν με το βιβλίο, και πότε πότε, ακόμα και μη ειδικοί, ενδέχεται να θελήσουν να γράψουν τη γνώμη-τους για ένα βιβλίο (πολύ καλοπροαίρετη εκτίμηση, η οποία και πάλι προσφέρει άλλοθι στους υπεύθυνους να αφήνουν τον ΟΠΟΙΟΔΗΠΟΤΕ να γράφει για τη λογοτεχνία).

Αν τώρα το βιβλίο για το οποίο γράφει είναι γνωστού έλληνα πολιτικού, πολύ γνωστού, πάρα πολύ γνωστού, που ανήκει σε μεγάλο κόμμα, φιλικό της εν λόγω εφημερίδας, τότε τι πρέπει κανείς να σκεφτεί; . . . (συμπληρώστε μόνοι-σας το κενό). Σημειώνω, για να είμαι καλυμμένος, ότι ο δημοσιογράφος για τον οποίο μιλάω έχει γράψει κατά καιρούς (σύμφωνα με τη biblionet) μια δράκα κριτικές για πολιτικά βιβλία.

Το πρόβλημα δεν είναι μόνο που μιλάει ένας από άλλο χώρο για το βιβλίο. Ούτε ότι κρίνεται λογοτεχνικό βιβλίο πολιτικού (νομίζω ότι ο εν λόγω πρώην υπουργός δεν κατεβαίνει στις εκλογές, αν και το κόμμα-του δεν παύει να έχει τις δικές-του αξιώσεις). Το πρόβλημα δεν είναι μόνο ότι η εφημερίδα και κάθε μέσο κάνει τη δική-της προπαγάνδα, προεκλογικοί καιροί γαρ. Το πρόβλημα είναι ότι η κριτική υπονομεύει τον εαυτό-της, καθώς μετατρέπεται σε όχημα εξωλογοτεχνικών επιδιώξεων. Ποιος είναι αρμόδιος να γράφει επίσημα κριτική βιβλίου; Πώς βαπτίζεται ένα βιβλιοπαρουσιαστικό κείμενο «λογοτεχνική ανάλυση» (ρεπορτάζ επιτιτλίζεται και ο δημοσιογράφος εξηγεί ότι πίσω από τις αράδες κρύβεται ένα πολιτικό κείμενο!*); Όταν γράφει λ.χ. «ότι ο λόγος αναπτύσσεται σε τρίτο πρόσωπο, επιβεβαιώνοντας την εντύπωση πως ο συγγραφέας δεν τα φαντάζεται εντελώς αυτά που γράφει - τα θυμάται»; !!! (Δηλαδή αν η αφήγηση γινόταν σε πρώτο πρόσωπο, τότε τι θα επιβεβαίωνε;)!!! Ποιος άνθρωπος με βήμα μπορεί να μιλήσει κριτικά για τη λογοτεχνία; [θυμίζω ότι μεγάλη μερίδα αναγνωστών δεν βλέπει το όνομα του κριτικού, αλλά βλέπει απλώς μια βιβλιοκριτική σε μεγάλη εφημερίδα και επηρεάζεται υποσυνείδητα για το βιβλίο, τον συγγραφέα, τον πολιτικοϊδεολογικό χώρο…]. Τα βιβλιολογικά ένθετα ποντάρουν τελικά όχι στη λογοτεχνία αλλά στην επίδραση που ασκεί το όνομα του συγγραφέα.

Δεν με νοιάζει αυτή καθεαυτή η προπαγάνδα και οι τρόποι-της. Με νοιάζει σε πόση υπόληψη έχουν την κριτική βιβλίου που την περιφέρουν από εδώ κι από κει χωρίς να τους ενδιαφέρει ούτε η κριτική ούτε το βιβλίο._

Για ιστορικούς λόγους το δημοσίευμα των Νέων φέρει την υπογραφή του Γιώργου Λακόπουλου και αναφέρεται στη συλλογή διηγημάτων του Θεόδωρου Πάγκαλου «Οι Χαμένοι» , το οποίο μπορεί και να είναι πολύ καλό έργο (έτερον εκάτερον).

*Αν δηλαδή το μυθιστόρημα αναφερόταν στα δρώμενα σε νοσοκομείο, θα έπρεπε να το αναλάβει ο συντάκτης του ρεπορτάζ υγείας, αν σε σχολείο, ο επί του εκπαιδευτικού ρεπορτάζ, αν στην αλλοδαπή ο επί των διεθνών και πάει λέγοντας; Οι κριτικοί τι λένε;

Πατριάρχης Φώτιος

“Εύκολη λεία” του John Harvey

Το λαϊκό περιθώριο της Βρετανίας σε μια αστυνομική εξέλιξη: η ταξική κοινωνία της Βρετανίας δεν ενοχλεί κανέναν γιατί αφενός οι κατώτερες τάξεις δεν μπορούν να προβάλλουν το πρόβλημα και οι ανώτερες το σκεπάζουν, αφού τις βολεύει. Όλα σύμφωνα με το παλιό αριστοκρατικό σύστημα...

Στιγμιαίος καφές με γάλα:

John Harvey

“Easy Meat”

UK

1996

“Εύκολη λεία”

μετ. Μ. Λαλιώτης

εκδόσεις Πόλις

2011 

            Η Βρετανία πέρα από το γνωστό πολιτισμικό επίπεδο που εξάγεται προς τα έξω έχει και μια κατώτερη κοινωνική τάξη, κατάλοιπο μιας κοινωνίας με ελιτίστικους διαχωρισμούς, η οποία χαμοζεί βουτηγμένη στην απαιδευσία, στην ανεργία, την εξαθλίωση, το αλκοόλ, την πορνεία και το εύκολο σεξ, την εγκληματικότητα κ.ο.κ. Τέτοιες πόλεις είναι το Σέφιλντ (βλ. και την ταινία “Άνδρες έτοιμοι για όλα”, 1997) και το Νότινγκαμ στο οποίο διαδραματίζεται η υπόθεση του ανά χείρας βιβλίου. 

            Έτσι, το αστυνομικό μυστήριο ξεκινάει με το πρώτο θύμα ζωντανό, ένα δεκαπεντάχρονο παιδί το οποίο ζει με μικροαπάτες και τραυματίζει ένα ηλικιωμένο ζευγάρι, όταν μπήκε στο σπίτι-τους για να κλέψει. Όμως στο αναμορφωτήριο βρίσκεται εντέλει απαγχονισμένος, γεγονός που θεωρείται αυτοκτονία. Ο αστυνόμος που αναλαμβάνει την εξιχνίαση βρίσκεται κι αυτός λίγο μετά νεκρός, μια νύχτα που έβγαλε τα σκυλιά-του βόλτα. Βασικός πρωταγωνιστής στη συνέχεια των ερευνών είναι ο Τσάρλι Ρέζνικ, ο οποίος είναι γνωστός ήρωας των αστυνομικών έργων του Βρετανού συγγραφέα.

            Το σημαντικότερο σημείο του έργου δεν είναι φυσικά (φυσικά, για ένα αστυνομικό που έχει ξεπεράσει τις παιδικές εμμονές στην πλοκή, χωρίς να την αγνοεί κιόλας) η πλοκή. Πιο ποιοτικά, ενταγμένα βέβαια στο σασπένς, είναι η κοινωνική και η ψυχολογική σκευή που ποτίζουν τη γραφή με σημεία και κλίματα.

            Καταρχάς, όπως προείπα, αποτυπώνεται όλη η εξαθλίωση των κοινωνικών συνθηκών αλλά και της ηθικής, που διαμορφώνει παιδιά με έφεση στην παραβατικότητα και στην πορνεία. Βασικός στόχος τους είναι να εξοικονομήσουν χρήματα και να ζήσουν στις παρέες-τους, αποκομμένοι από την οικογένειά-τους, μπλεγμένοι στα ναρκωτικά και στο αλκοόλ, έτοιμοι για καυγά που τους μπλέκουν με την αστυνομία κ.ο.κ. Η τοιχογραφία μιας κοινωνίας που μεγαλώνει συχνά χωρίς ελπίδα για αλλαγή της ζωής-της αποδίδεται με χαρακτηριστικές σκηνές της νύχτας, σκηνοθετημένες στα μπαρ και στα στέκια του σεξ, χωρίς ωμές περιγραφές αλλά με δεξιοτεχνία που αφήνει στον αναγνώστη έντονα τα σημάδια-της.

            Από την άλλη, η ψυχογράφηση τόσο των βασικών χαρακτήρων, όπως ο Ρέζνικ και η μοναχική, ιδιόρρυθμη ιδιοσυγκρασία-του, όσο και των δευτερευόντων, που αποδίδονται με συγκεκριμένες χαρακτηριστικές πινελιές, διαμορφώνει αξιομνημόνευτες φιγούρες αλλά και στάσεις. Αυτό πετυχαίνεται όχι μόνο με την αφήγηση πράξεων και την αποκάλυψη σκέψεων ή με την αναδρομή σε μικρές φάσεις της ζωής-τους. Αυτό πετυχαίνεται και με τους άψογους διαλόγους, χωρίς αφύσικα περιττά στοιχεία, χωρίς στημένες ατάκες αλλά με ροή, αποκαλυπτική επιλογή λέξεων, με κοφτό ύφος όπου χρειάζεται, με μικρές σιωπές και πάμπολλες αποσιωπήσεις…

            Διαβάζει κανείς ένα μυθιστόρημα, που ναι κάνει κοιλιά μεταξύ του θανάτου του εφήβου και της δολοφονίας του αστυνόμου. Αλλά το κόψιμο της ταχύτητας οφείλεται εν μέρει στην ανάγκη να απλωθεί όλος ο χάρτης των κοινωνικών συνθηκών αλλά και των ψυχολογικών αποδόσεων των πλείστων δευτερευόντων χαρακτήρων, ανάμεσα στους οποίους θα προκύψει στο τέλος και η λύση. Από εκεί και πέρα παρακολουθούμε τη γοργή διεξαγωγή των ερευνών με όλο το αστυνομικό σώμα της περιοχής να ενσκήπτει πάνω στο θέμα και να συντονίζει τις ενέργειές-του.

[Πρωτοδημοσιεύτηκε στο In2life στις 13/3/2012]

   Πατριάρχης Φώτιος

Συμπεράσματα, σκέψεις και μερικές ερωτήσεις

Τα ερωτήματα στη ΔΗΜΟΣΚΟΠΗΣΗ θα μπορούσαν να είναι διπλάσια. Θα μπορούσαν να αναφέρονται και σε άλλες πτυχές της φιλαναγνωσίας-μας, αλλά περιορίστηκα σε μερικά που δείχνουν τη σχέση των θαμώνων του Βιβλιοκαφέ με τη λογοτεχνία και τους περί την λογοτεχνία. Στις 25 Οκτωβρίου 2008 είχα διεξαγάγει μια ανάλογη έρευνα με άλλα ερωτήματα, που έδωσαν το στίγμα της βιβλιοφιλίας σε ένα (μικρό) δείγμα των βιβλιολατρών (οι φίλοι που απάντησαν τότε ήταν σε ποσοστό 80 και % διαφορετικοί από τους σημερινούς! Η σύγκριση λοιπόν είναι αποκαλυπτική).

Τι συνειδητοποιούμε λοιπόν;

1.Ζούμε στην εποχή της πεζογραφίας σε μια χώρα που έχει αναδείξει μέγιστους ποιητές. Το 83% διαβάζει πεζά, ανάμεσα στα οποία προβάδισμα έχει το μυθιστόρημα. Γιατί η μεγάλη αφήγηση κερδίζει το ευρύ κοινό; Επειδή μπορεί ίσως να συμπεριλαμβάνει στον  ίδιο τόμο μια μεγάλη τοιχογραφία προσώπων και σκηνών. Επειδή συνάμα εισάγει τον αναγνώστη σε μια ενιαία ατμόσφαιρα και τον συνοδεύει επί μακρόν μέσα στο ίδιο, γνώριμο από σελίδα σε σελίδα, κλίμα. Επειδή τέλος μπορεί και αποτυπώνει την πολύπλευρη πραγματικότητα στις ποικίλες διαστάσεις-της.

2.Μέσα στο είδος του μυθιστορήματος τώρα προτιμάται γενικά αυτό που θα ονομάζαμε «κοινωνικό» (ανθρώπινες σχέσεις, οικογένεια, σχέσεις φύλων, προβλήματα καθημερινότητας κλπ.). Από κοντά βρίσκονται το ιστορικό μυθιστόρημα (κλασική αξία, τόσο για την ταξιδιάρικη φύση-του, όσο και για την προσπάθεια να ξαναδιαβάσουμε την ιστορία-μας, άρα και την ταυτότητά-μας) και το αστυνομικό (με τη γοργή-του δράση και την κοινωνική-του εστίαση). Δεν ξέρω αν παραξενεύει αλλά το πολιτικό μυθιστόρημα κερδίζει έδαφος, τόσο από τους συγγραφείς που το χρησιμοποιούν σε μια πολιτικοποιημένη φάση της ιστορίας-μας όσο και από τους αναγνώστες που το αναζητούν για να κατανοήσουν το παρόν-μας.

3.Πώς προκαθορίζουμε το βιβλίο που θα πάρουμε; Τελικά, ο συγγραφέας (ο παλιός, ο καθιερωμένος, ο γνωστός από προηγούμενα έργα-του) παίζει τον πιο σημαντικό ρόλο. Από την άλλη, μας επηρεάζει το ίδιο το βιβλίο (εξώφυλλο, οπισθόφυλλο, λοιπές ενδείξεις από την άμεση επαφή μαζί-του) αλλά και το βιβλιοπωλείο που θα το αναδείξει. Οι κριτικές μένουν τρίτες με πολύ κοντά τις γνώμες των φίλων. Τα ιστολόγια τελευταία: ακόμα ζούμε στην εποχή της προ-ψηφιακής επιρροής; είναι αναξιόπιστα; δεν έχουν ακόμα εγκαθιδρυθεί στη συνείδησή-μας;

4.Ο παραδοσιακός τύπος (όχι με υποτιμητική έννοια) είναι το 50% των επιλογών-μας σε ό,τι αφορά το βιβλίο, ενώ και οι free press, που κυκλοφορούν ευρέως και δωρεάν, μπαίνουν όλο και περισσότερο στη ζωή-μας. Ιδιαίτερα με εξέπληξε θετικά ότι τα περιοδικά (26% δεν είναι λίγο) αγοράζονται και διαβάζονται, και ακόμα περισσότερο τα ηλεκτρονικά έντυπα εισδύουν σιγά σιγά στην αναγνωστική-μας καθημερινότητα.

6. Τι σημαίνει καλό βιβλίο; Η μονοσήμαντη απάντηση είναι αδύνατη, αφού ένα σύνολο παραγόντων, συγκλινόντων και συνεργαζόμενων, καθορίζει αυτό που ενστικτωδώς ονομάζουμε «καλό». Διψήφιο ποσοστό συγκέντρωσαν η πλοκή (18,1%) και οι χαρακτήρες (13,2%), η γλώσσα (12,5%) και η κοινωνική εμβάθυνση (10,5%). Άρα ένα υφολογικά καλογραμμένο βιβλίο που να μην έχει πρόβλημα στη σύνδεση των γεγονότων, με πολύπλευρους χαρακτήρες και αναφορά σε ένα κοινωνικό θέμα θα ήταν μια καλή συνταγή.

7 και 10. Το τι σημαίνει ένα βιβλίο εξαρτάται πλέον, απ’ ό,τι φαίνεται, από τη σχέση μεταξύ των κειμενικών πληροφοριών και του αναγνώστη-υποκειμένου της ερμηνείας. Όσο για τα μπεστ-σέλερ κινούνται μεταξύ ανοχής και ενσωμάτωσης στα υπόλοιπα αναγνώσματά-μας. Σπάμε ταμπού ή κατεβαίνουμε σε εύκολα αναγνώσματα;

9.Ενδιαφέρουσα η παρατήρηση της Ελ.Ελ: οι αναγνώστες δεν αναγνωρίζουν κριτικούς. Ίσως διαβάζουν δεξιά και αριστερά κριτικές αλλά δεν συγκρατούν ονόματα και …διευθύνσεις. Γιατί άραγε; Ο κριτικός δεν είναι η αυθεντία του παρελθόντος; Δεν είναι ο πνευματικός άνθρωπος του οποίου η γνώμη θα βαρύνει; Δεν ενδιαφέρει η επώνυμη και σε διάρκεια έκφραση γνώμης αλλά η τακτική της μέλισσας;

Πατριάρχης Φώτιος

Α ν α γ ν ω σ τ ι κ έ ς τ ά σ ε ι ς : αποτελέσματα δημοσκόπησης

Την Κυριακή τελείωσε η πασχαλινή δημοσκόπηση για τις αναγνωστικές μας επιλογές. Χθες δημοσίευσα τα αποτελέσματα, αλλά παραδόξως το σύστημα δεν αναγνωρίζει την προηγούμενη ανάρτηση.

Σε δέκα πίνακες μπορεί κανείς να δει τι απαντήσανε φίλοι του Βιβλιοκαφέ σε ερωτήματα σχετικά με τα είδη βιβλίου που προτιμάνε, τις πηγές ενημέρωσής-τους, τον τρόπο με τον οποίο πλησιάζουν ένα βιβλίο και πώς το αξιολογούν.

Τελικά οι βιβλιόφιλοι είμαστε ό,τι διαβάζουμε;

Πατριάρχης Φώτιος