Ολιστική ή σταδιακή ανάγνωση;

ή πώς ο αναγνώστης

διαμορφώνει όλο και πιο απόλυτα

τις θέσεις-του

        Βλέπω συχνά τον εαυτό-μου αλλά και τους άλλους να σχηματίζουν μια εντύπωση για το δείνα βιβλίο, η οποία εδραιώνεται μέσα-τους και δεν αλλάζει ούτε μπορεί να ανατραπεί με τον διάλογο ή την ανάγνωση κριτικών. Ας δούμε όμως πρώτα πώς σχηματίζεται αυτή η αναγνωστική εντύπωση:

        Καθένας κουβαλά τη δική-του αναγνωστική ιδιοσυγκρασία, που αποτελεί κομμάτι της γενικότερης παιδείας-του. Σ’ αυτήν συναρμόζονται επίπεδα γνώσης, επιστημονικές εξειδικεύσεις, άλλα ενδιαφέροντα, στοιχεία ιδεολογίας και κοσμοθεωρίας, θρησκευτικές, πολιτικές, κοινωνικές νοοτροπίες, καλλιτεχνικές απηχήσεις, διακειμενικά στρώματα κ.ο.κ. Με βάση όλα αυτά διαβάζω σημαίνει βουτάω ένα μάρμαρο, σμιλεμένο από μια γράφουσα συνείδηση, μέσα στο μίγμα των χρωμάτων-μου, με αποτέλεσμα, όταν το βγάλω, να είναι βαμμένο με τη δική-μου μπογιά. Έτσι, σχηματίζεται η ξεχωριστή αναγνωστική στάση του καθενός που εξαίρει τον χαρακτήρα, την πλοκή, την ατμόσφαιρα, τα πρόσωπα, την αφηγηματική τέχνη κ.ο.κ. προσέχοντας το ένα ή το άλλο, δοκιμάζοντας το ιδεολογικό πλαίσιο, τεστάροντας τη γλώσσα…, ανάλογα με το δικό-του πρίσμα.

        Συχνά η εντύπωση σχηματίζεται από τις πρώτες σελίδες του έργου, με αποτέλεσμα ο αναγνώστης να είναι δέσμιος στη συνέχεια της ανάγνωσης της δικής-του προκατασκευασμένης “προκατάληψης”. Γι’ αυτό ενίοτε η αρχή του βιβλίου καθορίζει και την προδιάθεση του αποδέκτη-του και δεν ανατρέπεται όσο κι αν εκ των υστέρων συμβούν μικρές ή μεγάλες ανατροπές. Πιο συχνός βέβαια είναι ο σχηματισμός της εντύπωσης στη διάρκεια του διαβάσματος και δη στο τέλος της αναγνωστικής πορείας, με συνέπεια το κλείσιμο του βιβλίου να σημάνει και τον πλήρη καθορισμό των αξιολογικών συμπερασμάτων-μας.

        Μιλάω σκόπιμα για «εντύπωση», αν και ξέρω πως είναι λέξη παρεξηγήσιμη, αφού παραπέμπει σε μια φευγαλέα σύλληψη εκ μέρους του αναγνώστη και όχι σε μια μεθοδευμένη και βασανιστική κρίση. Χρησιμοποιώ όμως τον όρο αυτόν γιατί πιστεύω ότι, όσο κι αν ο αναγνώστης αναζητεί το βαθύτερο νόημα, περνάει το κείμενο από τη βάσανο των σκέψεών-του και τη βαφή της παιδείας-του, η εικόνα για την αξία-του ή το μήνυμά-του είναι μια εμπειρική πρόσληψη. Στηρίζεται στο βάθος και στο εύρος των αναγνωστικών-του ικανοτήτων αλλά όλα αυτά χωνεμένα εκβάλλουν σε μια φωτεινή σύλληψη του λογοτεχνικού αποτελέσματος. Σε αντίθεση με τις θετικές επιστήμες, όπου τα πορίσματα στηρίζονται σε ποσοτικά δεδομένα, η ανάγνωση και γενικά η επαφή με την τέχνη είναι μια φωτογραφία με ασπρόμαυρη μηχανή, νύχτα, με αστραπές όταν το φως και οι σκιές εναλλάσσονται διαμορφώνοντας και ένα αυξομειούμενο από άποψης φωτεινότητας τοπίο.

        Γι’ αυτό υπάρχουν τόσο διαφορετικής φύσης εκτιμήσεις για ένα μυθιστόρημα. Γι’ αυτό ο διάλογος συχνά είναι ασύμβατος επειδή ο καθένας έχει προδιαμορφώσει ένα άλλο επίπεδο πρόσληψης. Γι’ αυτό εντέλει δύσκολα αλλάζουμε άποψη για ένα βιβλίο, ακόμα κι αν ακούσουμε 50 κριτικούς και 100 ιστολόγους να υποστηρίζουν την αντίθετη από εμάς άποψη (εκτός βέβαια αν είμαστε σε ένα μετριοπαθές, ήπιο αναγνωστικό πλαίσιο υποδοχής). Όλα αυτά δεν μπορούν να αγγίξουν το βαθύτερο υπόστρωμα της αναγνωστικής ανταπόκρισης.

        Το μόνο που θα μπορούσε να σώσει την κατάσταση, τρόπος του λέγειν, είναι να διαβάζουμε και να συζητάμε ταυτόχρονα. Να διαβάζουμε το έργο και συνάμα να βλέπουμε τι λένε οι κριτικές ή τι λέει ο σύντροφός-μας, ο φίλος-μας, ο αδελφός-μας. Μα τότε, θα πει κανείς, θα επηρεαστούμε αναπόδραστα από τη δική-τους σκέψη και θα εγκλωβιστούμε στις δικές-του θέσεις. Όχι, αν διαβάζουμε το έργο και το συζητάμε παράλληλα, αμοιβαία, αλληλεπιδρώντας με τους άλλους, με κάποιον από τον κύκλο-μας ή τον κυβερνοχώρο. Μια άλλη λύση είναι να ξαναδιαβάσει κανείς το έργο, έχοντας ακούσει τις γνώμες των άλλων, και έτσι να συν-σταθμίσει τη δική-του πρώτη εντύπωση με όσα κράτησε από τις εκτιμήσεις των άλλων. Ποιος το κάνει όμως αυτό και για ποια έργα; Για τα παλαιότερα και πιο κλασικά, ναι. Για τα άλλα;

        Τελικά, πόσο δέσμιοι είμαστε των αναγνωστικών-μας αγκυρών και πόσο ανοικτοί στα ξένα λιμάνια;

Πατριάρχης Φώτιος 

“Εγώ κι εσύ” του Νικολό Αμανίτι

Η εφηβική ψυχολογία δεν είναι παίξε γέλασε, αφού συχνά κρύβει μεγάλες δυνάμεις κάτω από φανερές αδυναμίες και βαθιά κόμπλεξ κάτω από την ευπρέπεια και τη συμβατική συμπεριφορά. 

Cappuccino με μπράντι:

Nicoló Ammaniti

“Io e tu”

2010

Νικολό Αμανίτι

“Εγώ κι εσύ”

μετ. Α. Χρυσοστομίδης

εκδόσεις Καστανιώτη

2011

Διαφημίζεται σαν το μεγάλο αστέρι της γενιάς των σαράντα-κάτι της Ιταλίας και ένα όνομα που μεταφράζεται και ακούγεται στα καθ’ ημάς με τις μεταφράσεις που κάνουν γνωστό το έργο-του. Και όντως, αν κρίνει κανείς απ’ αυτό το λιπόσαρκο μυθιστόρημα, η γραφή-του προσελκύει τον αναγνώστη, χωρίς να είναι ρηχή ή πιασάρικη.

Ο μικρός Λορέντσο δείχνει μια αντικοινωνική συμπεριφορά, μια αγοραφοβική αντίδραση στους άλλους, που αγγίζει τα όρια της ψυχοπαθολογίας. Στο σχολείο δεν έχει κατ’ ουσία παρέα και όποτε νιώθει πίεση ξεσπά με αψυχολόγητες εξάρσεις. Αυτό δεν τον εμποδίζει να γίνει ο αφηγητής και να μάθουμε τι συμβαίνει από το πρίσμα της δικής-του ψυχολογίας. Όταν λοιπόν έρχεται η Λευκή Εβδομάδα, για να μην φανεί ότι δεν έχει παρέες, αποφασίζει να πει ένα αθώο ψέμα: η συμμαθήτριά-του η Αλέσια τον κάλεσε να πάει μαζί με την οικογένειά-της εκδρομή στα χιόνια κι αυτός δέχεται. Όταν η μητέρα-του τον ετοιμάζει χαρούμενη που είναι κοινωνικός, αυτός αντί για την υποτιθέμενη εκδρομή κλείνεται στην αποθήκη με τα παλιά έπιπλα. Εκεί θα καταφύγει η ετεροθαλής αδελφή-του Ολίβια, η οποία συνταράσσεται από τη στέρηση ναρκωτικών που την πλήττει και ο μικρός Λορέντσο θα βιώσει μέσα στο «δωμάτιό»-του τι σημαίνει κρίση τοξικομανίας.

Ο Αμανίτι φτιάχνει με απλά υλικά αλλά και με εύστροφες καμπές ένα μικρό αριστούργημα. Πρώτα απ’ όλα ο λόγος του αφηγητή δείχνει τα εσωτερικά-του ταμπού και τις βαθύτερες ανεπάρκειές-του, αλλά συνάμα πόσο μπορεί κανείς να ορθώσει ψυχικές δυνάμεις και να αντιμετωπίσει την εφηβεία και την ενηλικίωση. Από την άλλη, οι σπασμοί της τοξικομανούς, ο πόνος και η απόγνωση, η προσπάθεια να γλιτώσει και η ανέλπιστη συμμαχία σε έναν χαμένο αδελφό πλαισιώνουν άρτια την εφηβική ψυχοσύνθεση.

Έτσι, ο αναγνώστης καταρχάς θέλγεται από την ευφυΐα της πλοκής και το χτίσιμο με απλά υλικά μιας στερεής κατασκευής, ενώ συνάμα βυθίζεται στον διαυγή, ολόπλευρο και συγκροτημένο προβληματισμό γύρω από θέματα κοινωνικής αποδοχής και συμβίωσης, οικογενειακής ισορροπίας, εφηβικής ανασυγκρότησης, εσωτερικής διαπάλης για την αποτοξίνωση κ.ο.κ. Το τέλος δεν θλίβει παρά την απουσία happy end, αφού το κέρδος είναι η αδελφική σύγκλιση και ο προσωπικός αυτοπροσδιορισμός.

Πολύ πολύ καλό.

{Δημοσιεύτηκε στο In2life στις 10/2/2012}

Πατριάρχης Φώτιος

Η ηθική της συγγένειας

          Η «Φανταστική περιπέτεια» (1985) του Αλέξανδρου Κοτζιά είναι ένα εξαιρετικό μυθιστόρημα που εν μέσω σοσιαλιστικής ευφορίας της δεκαετίας του ’80 καταδεικνύει την πνευματική-μας μετριότητα (για να μην πω, μυωπία), τον καλλιτεχνικό-μας αρριβισμό, τη χρήση των κρατικών μέσων για άνοδο, την απουσία αυτογνωσίας από τον Νεοέλληνα που αδυνατεί να δει το πραγματικό ανάστημά-του. Είναι όντως ένα ευστοχότατο και αρτιότατο από πλευράς τεχνικής κείμενο, για το οποίο μάλιστα, με αφορμή και την επανέκδοσή-του από τον Κέδρο, είχα αποφασίσει να μιλήσω (στις τακτικές αναδρομές του Βιβλιοκαφέ σε κλασικά-μας λογοτεχνήματα) την 1^η Απριλίου.

          Κι εκεί που εκδίδεται πάλι το έργο του Αλέξανδρου Κοτζιά, η κόρη-του, Ελισάβετ Κοτζιά, έγκριτη και καθιερωμένη κριτικός της Καθημερινής, δημοσιοποιεί χθες στη στήλη-της «Διακρίνοντας» μια παρουσίαση του έργου αναδεικνύοντας τα βασικά ιδεολογικά-του στοιχεία. Το ερώτημα που σκαρφάλωσε αμέσως στον φλοιό του εγκεφάλου-μου είναι αν ήταν δέον να μιλήσει για το έργο του πατέρα-της ή όχι.

          Ας υποθέσουμε ότι η ίδια το σκέφτηκε, όπως και πολλοί άλλοι που τέθηκαν αντιμέτωποι με το δίλημμα να επαινέσουν συγγενή-τους ή όχι. Κι αφού το σκέφτηκε, ας φανταστούμε με τη σειρά-μας τι ήταν αυτό που τελικά την έκανε να γράψει μια τέτοια βιβλιοκρισία.

I.            Το έργο καταξιωμένων ανθρώπων δεν περιορίζεται, και όλοι, ακόμα και οι συγγενείς-τους, μπορούν να καταφεύγουν σ’ αυτό για να το αναδείξουν.

II.          Ένας κριτικός (μία κριτικός εν προκειμένω) δεν μπορεί να αποκλείει από τη στήλη-της έργα που έχουν καταξιωθεί και η έκδοσή-τους είναι γεγονός το οποίο δεν μπορεί να προσπεράσει.

III.        Αν ήταν νέο μυθιστόρημα, τότε πιθανόν αυτό να λειτουργούσε ανασταλτικά, αλλά μετά το πέρασμα μιας εικοσιπενταετίας τέτοια κωλύματα μπορούν να υποχωρήσουν.

Τι θα πει όμως ο μέσος αναγνώστης που ξέρει τη συγγένεια;

Θράσος! Ύβρις! Μέσα σε μια κοινωνία ευνοιοκρατίας και συγγενοκρατίας, από την πολιτική ως τη μουσική κι από το θέατρο ως την εργασία, σε μια κοινωνία προσωποπαγούς αλληλοϋποστήριξης (συντεχνιακής, πολιτικής, τοπικιστικής κ.λπ.), έρχεται και η κριτική με τη δύναμη του δημόσιου βήματος που διαθέτει να μεροληπτήσει (αν όχι να διαφημίσει) το έργο συγγενούς και να γράψει γι’ αυτό με ορατή -έστω και διακριτική- την πρόθεση να το προωθήσει ως σημαντικό.

Προσωπικά δεν θα το έλεγα «θράσος», παρόλο που διαφωνώ με την απόφαση της Κοτζιά, πιο πολύ για την τακτική αυτή και λιγότερο για την ίδια την πράξη.

Το πρώτιστο είναι ότι, επειδή ακριβώς ο καθένας θα μπει στον πειρασμό να επιφυλαχθεί για την καθαρότητα της πρόθεσης, η κριτικός θα έπρεπε να αποφύγει την πράξη. Μια γνωστή ρήση, αν και κοινότοπη, είναι χρήσιμη εδώ: «Η γυναίκα του Καίσαρα όχι μόνο πρέπει να είναι τίμια, αλλά να φαίνεται κιόλας». Ακόμα κι αν ισχύουν όλα τα Ι, ΙΙ, ΙΙΙ κ.ο.κ., δεν θα έπρεπε η Κοτζιά να διαφυλάξει την καθαρότητα του ονόματός-της και να μην αφεθεί έκθετη στην καχυποψία του κοινού;

Μα να μη μιλήσει ποτέ για το έργο του πατέρα-της, ο οποίος σημειωτέον είναι ένας από τους σημαντικότερους μεταπολεμικούς πεζογράφους-μας; Ασφαλώς ναι. Αλλά όχι μεμονωμένα, όχι η “Ελισάβετ” να γράψει για τον “Αλέξανδρο” (εννοώ τα υπαρκτά πρόσωπα), αλλά η Κοτζιά (η κριτικός και ο θεσμός που εκπροσωπεί) να μιλήσει γενικά λ.χ. για την πεζογραφία της αμφισβήτησης και να περιλάβει και τον Κοτζιά, να γράψει κάτι ευρύτερο για την Ελλάδα που κυοφορούσε δεκαετίες τώρα την κρίση-της και να μιλήσει φυσικά και για τη «Φανταστική περιπέτεια», να δημοσιεύσει κείμενό-της για ευρύτερα χαρακτηριστικά της λογοτεχνίας και να παραδειγματίσει και με έργα του πατέρα-της.

Από την άλλη, κανείς δεν είναι ες αεί καταξιωμένος και ενταγμένος για πάντα στον Κανόνα, ώστε να δικαιολογεί κανείς μια αμερόληπτη και εκ των πραγμάτων αιτιολογημένη αναφορά στο έργο-του, κανείς κριτικός δεν είναι αντικειμενικός κριτής ώστε να μπορεί να στέκει έξω από την εθνική-μας κουλτούρα και να μιλά ουδέτερα και ερμηνευτικά, κανείς δεν πρέπει να λειτουργεί με τη λογική των ακαδημαϊκών καθηγητών, που όταν τους ρώτησαν γιατί τέτοια οικογενειοκρατία στις πανεπιστημιακές σχολές, απάντησαν: «Μα μπορούμε να αποκλείσουμε τους γιους και τις κόρες-μας, αν έχουν τα προσόντα;». Τελικά στην Ιατρική λ.χ. “μόνο” οι κατιόντες συγγενείς των καθηγητών είχαν τα προσόντα!

Αυτή η φανερή σύνδεση κριτή και κρινόμενου στο ορατό πλαίσιο της συγγενικής σχέσης, αφήνει κερκόπορτες για υποψίες που δεν θέλω να παραδεχτώ, για τις άδηλες δηλαδή σχέσεις γενικά της κριτικής και των συγγραφέων στο πλαίσιο άλλων διαπροσωπικών σχέσεων και την εύνοια του κριτικού απέναντι στο πρόσωπο του συγγραφέα και όχι στο έργο-του.

Με όλο τον θαυμασμό για το έργο του Αλέξανδρου Κοτζιά, με όλο τον σεβασμό για την κριτική πέννα της Ελισάβετ Κοτζιά, νομίζω ότι ήταν άτοπο.

Πατριάρχης Φώτιος

“Τα παιδιά του Κάιν” του Νίκου Παναγιωτόπουλου

Η μεταπολίτευση ξεκίνησε με τον ενθουσιασμό και την αθωότητα της νεολαίας της δεκαετίας του ’70 και συνεχίστηκε έως σήμερα με την βολεματική στάση των εκπροσώπων-της που έθαψαν τον παλιό-τους εαυτό και προτίμησαν την ατομικιστική-τους στροφή.  

Εσπρεσσίνο κάραμελ:

Νίκος Παναγιωτόπουλος

“Τα παιδιά του Κάιν”

εκδόσεις Μεταίχμιο

2011 

            Ο Παναγιωτόπουλος μοιράζει τα συγγραφικά-του ενδιαφέροντα μεταξύ κινηματογράφου και πεζογραφίας. Και με τα δύο προηγούμενα μυθιστορήματά-του άφησε το λογοτεχνικό-του στίγμα, αφού τόσο “Το γονίδιο της αμφιβολίας” (1999) όσο και η “Αγιογραφία” (2003) είναι έργα που έδειξαν ποιότητα σκέψης, πρωτοτυπία, ικανό χειρισμό γλώσσας, σχέδιο στη γραφή, ομαλότητα στην εξέλιξη της υπόθεσης και γενικά άρτιο αποτέλεσμα που δεν μένει στα τετριμμένα αλλά καινοτομεί χωρίς ακροβατισμούς και άλλα εφέ.

             Περίμενα λοιπόν πώς και πώς το νέο-του έργο, προσδοκώντας μια νέα ιδέα (αφού τα άλλα δύο κινούνταν σε τελείως διαφορετικό άξονα), προσδοκώντας να στοχεύσει σε ένα θέμα αιχμής το οποίο θα κυλούσε με την αφηγηματική και θεματική επιτυχία που με είχε συνηθίσει.

            “Τα παιδιά του Κάιν” τραμπαλίζονται ανάμεσα στο 1979 και στο σήμερα, ανάμεσα σε μια εποχή νεανικών αναζητήσεων, όταν μια χούφτα εφήβων καταφεύγει στην παραλία Μύλος σε ένα νησί της Ελλάδας, και σε μια εποχή ωριμότητας και απαιτήσεων, όταν οι άλλοτε έφηβοι και νυν πενηντάρηδες επιστρέφουν στο χωριό Καινούργιο, όπου τυχαίνει να διοργανώνεται κι ένα σεμινάριο κινηματογράφου. Το πηγαινέλα της ιστορίας δείχνει τις δύο περιόδους, αποκαλύπτει στοιχεία για κάθε πρόσωπο συνεπικουρούμενο από βιογραφικές αναδρομές, σπέρνει συχνές αναφορές στον κινηματογράφο και στις τεχνικές-του, συντάσσει τον χάρτη της παρέας και τις μεταξύ των μελών-της σχέσεις… Παράλληλα, μέσα στις πολλές φυγόκεντρες ιστορίες-του, ο συγγραφέας δίνει την ιστορία του ονόματος του χωριού, από το οποίο με τραγελαφικές συντμήσεις προέκυψε το όνομα Κάιν, αλλά και τις επαρχιακές ζωές ορισμένων κατοίκων-του, που πλαισιώνουν τον πυρήνα των χαρακτήρων με τις λαϊκές-τους περιπέτειες.

            Στη σελίδα 135 ο πρωτεργάτης της εκδήλωσης Πέτρος πηγαίνει στο Καινούργιο τη σύντροφό-του και εκεί αποκαλύπτεται για πρώτη σαφή φορά το χάσμα μεταξύ των αναμνήσεων του Πέτρου και της τωρινής κατάστασης, μεταξύ ενός γραφικού χωριού με ηθογραφική απλότητα και της εκ των έξω μαρτυρίας για τους αγροίκους και αδιάφορους έως ενοχλητικούς κατοίκους, μεταξύ της αθώας ζωής σε μια ημιαστική Ελλάδα και στη σημερινές απαιτήσεις για σικ νησιά και χλιδάτο περιβάλλον.

            Ένας θάνατος ενός από τους χαρακτήρες, ή καλύτερα η πτώση-του στον γκρεμό χωρίς να έχει βρεθεί το πτώμα, και οι αναζητήσεις της αστυνομίας ξαναπροσελκύει το ενδιαφέρον, όχι ως δόλωμα αστυνομικής πλοκής, αλλά ως δίοδος για να ξαναγυρίσουμε στα γεγονότα του 1979 και να διερευνήσουμε πώς αυτά καθόρισαν τις σχέσεις της παρέας και εξακολουθούν υπόγεια να προκαλούν σπινθήρες στο σήμερα. Ποιος ο ρόλος της εκπάγλου καλλονής Αντιγόνης; Ποιος είναι ο Χρήστος και τι ρόλο έπαιξε στην αναδιάταξη των πέντε; Ποια η σχέση του Πέτρου με το νησί του Ιονίου όλο αυτό το διάστημα κατά το οποίο οι υπόλοιποι δεν είχαν διατηρήσει επαφές μαζί-του; Μα πιο σημαντικό είναι να καταλάβουμε πόσο αλλοιώθηκαν οι συνειδήσεις-τους και πώς ο ιδεαλισμός και η αθωότητα της μεταπολιτευτικής νιότης έδωσαν τη θέση-τους στην ιδιοτέλεια και τον αριβισμό της ώριμης ηλικίας.

            Υπάρχουν όμως μερικές σοβαρές επιφυλάξεις που, όσο κι αν δεν τις βλέπουν οι επαγγελματίες του χώρου (θαμπωμένοι από το θέμα;), αδυνατίζουν την όλη προσπάθεια.

            Καταρχάς, η χαλαρή πλοκή με πολλές φυγόκεντρες αφηγήσεις που ξεχειλώνουν το αποτέλεσμα δείχνει ότι θα μπορούσε να είναι διαφορετικά τα πράγματα, αν ο συγγραφέας επέλεγε να ελαφρώσει το έργο από ποικίλα στολίδια και παρακάμψεις. Τα πολλά συσσωρευμένα δεδομένα που απλώνονται γύρω γύρω και βαραίνουν την αφήγηση χωρίς να τη δένουν σφιχτά λειτουργούν αποπροσανατολιστικά και αραιώνουν τον εύγεστο ζωμό της βασικής ιδέας. Στο ίδιο πλαίσιο ο αναγνώστης έρχεται αντιμέτωπος με πολύ telling και λιγότερο showing, με άξονες θεωρίας για τις συνθήκες που επικρατούν στην Ελλάδα του 21^ου αιώνα και λιγότερο με τα συμπεράσματα μέσα από τα ίδια τα γεγονότα και τις πράξεις/αντιδράσεις των προσώπων.

Ο Βαγγέλης Χατζηβασιλείου σε κριτική-του στο Βήμα (16/10/2011) παρατηρεί σε ένα σημείο ότι “Το μυθιστόρηµα του Παναγιωτόπουλου αποτελεί µια πυκνή ανατοµία της κρίσης χωρίς να την κατονοµάζει ούτε µία φορά”, ενώ πιο κάτω παραδέχεται ότι “Στα Παιδιά του Κάιν ο συγγραφέας στήνει μια φαινομενικά χαλαρή αφήγηση, με πολυπρόσωπους διαλόγους και έντονη προφορικότητα, αλλά πίσω από τις κουίντες οργανώνει ένα περίπλοκο λογοτεχνικό παιχνίδι” [η υπογράμμιση δική-μου]. Αυτή η αντίφαση, που ίσως εξηγείται από το επίρρημα «φαινομενικά», δείχνει ότι η «πυκνή ανατομία» δεν είναι πυκνή, αφού η «χαλαρή αφήγηση» κάνει το δυνατό κρασί νερωμένο και εν μέρει άγευστο.

Αντίθετα, η Ελισάβετ Κοτζιά (4/12/2011) βλέπει δυνατότητες που καταπλακώνονται όμως από μια χαλαρή πειθαρχία στην προσπάθεια του συγγραφέα να ισορροπήσει ανάμεσα στο κοινό και στο υψηλό.

[Η φωτογραφία κορυφής είναι πίνακας του William Bouguereau (1888)]

Πρωτοδημοσιεύτηκε στο In2life στις 2.2.2012.

Πατριάρχης Φώτιος

“ΤΟ ΝΟΥΜΕΡΟ 31328” του Ηλία Βενέζη

Όταν ο άνθρωπος βγαίνει ζωντανός από τη μανία του πολέμου, συνήθως πιστεύει σε όσα έζησε και γαλβανισμένος από τη φρίκη νιώθει την ανάγκη να τα αποτυπώσει. 

Γλυκό περγαμόντο:

Ηλίας Βενέζης

“Το νούμερο 31328”

εφ. Καμπάνα Μυτιλήνης

1924

Βιβλιοπωλείον της Εστίας

1931 

          Μετά το σοκ του Α΄ παγκοσμίου πολέμου (και κυρίως στην Ελλάδα της Μικρασιατικής καταστροφής) δημοσιεύονται μια σειρά αντιπολεμικών έργων σε όλη την Ευρώπη, το πιο γνωστό ίσως εκ των οποίων είναι το «Ουδέν νεώτερον από το δυτικό μέτωπο» του Ρίλκε. Στα καθ’ ημάς, θυμίζω την «Ιστορία ενός αιχμαλώτου» του Στρατή Δούκα, τη «Ζωή εν τάφω» του Στράτη Μυριβήλη και τα «Ματωμένα χώματα» της Διδώς Σωτηρίου.

“Το νούμερο 31328” του Ηλία Βενέζη είναι νομίζω το πιο αντιπροσωπευτικό της φρίκης όχι μόνο του πολέμου αλλά και της μετέπειτα αιχμαλωσίας. Πρόκειται για τα βιώματα του ίδιου του συγγραφέα στα «Αμελέ ταμπουρού», τα περιβόητα τάγματα εργασίας στα οποία οδηγούνταν οι έλληνες όμηροι των Τούρκων μετά την ήττα στο μικρασιατικό μέτωπο. Το νούμερο αυτό ήταν ο αριθμός της στολής του Βενέζη και το μυθιστόρημα αποτελεί πιο πολύ μια πρωτοπρόσωπη αφήγηση βιωματικού τύπου που ξεκινά από την αιχμαλωσία-του και φτάνει μέχρι την απελευθέρωσή-του.

Η πείνα, η δίψα, οι κακουχίες, ο φόβος, η ανθρώπινη εξαθλίωση και όλα τα άλλα που συνοδεύουν τη μοίρα του αιχμαλώτου περνάνε και στον αναγνώστη, που μέσω της έντονης φόρτισης συμ-πάσχει με τον ήρωα. Παράλληλα, η ελληνοτουρκική διαμάχη σε επίπεδο εθνικιστικής έξαρσης, η βίωση της ιστορίας εκ των ένδον, αλλά και η αλληλοκατανόηση των ανθρώπων, ακόμα και εχθρικών παρατάξεων, εντείνει τη μαρτυρία και θυμίζει δεινά αλλά και ανθρώπινα πάθη μέσα στη δίνη του πολέμου.

Γενικά θα μπορούσε κανείς να αμφισβητήσει τη λογοτεχνική αξία του έργου, εφόσον η ωμή πραγματικότητα δεν αφήνει περιθώρια για συγγραφικές επεμβάσεις και αισθητικές αναλύσεις. Πρόκειται ίσως για μια αυτοβιογραφία που δεν ανάγεται σε λογοτεχνικό γεγονός, καθώς η πιστότητά της εμποδίζει τον αναγνώστη να δει με ανοίκειο τρόπο την πραγματικότητα. Η αφήγηση μένει στα γεγονότα, ιδωμένα από την οπτική γωνία του αφηγητή, η γλώσσα αποτυπώνει το σύμπαν των Ελλήνων της Μικράς Ασίας, η ατμόσφαιρα φωτογραφίζει το αίμα που χτυπά στις φλέβες των ζωντανών και χύνεται από τις πληγές των νεκρών. Ωστόσο, η ίδια η υφή της ιστορίας και ο τρόπος με τον οποίο αποδίδεται χαρακτηρίζεται από δραματικότητα, ενώ θα μπορούσε κανείς να διακρίνει και το τραγωδιακό στοιχείο που δεν λείπει από τη μοίρα κάθε ανθρώπου, είτε είναι νικητής είτε ηττημένος.

Το βιβλίο αποκτά έτσι οικουμενικό χαρακτήρα, εφόσον δεν αναφέρεται μονόπλευρα στους Έλληνες, ούτε μόνο στον συγκεκριμένο πόλεμο. Γίνεται μαρτυρία καθολικής φύσης που διαβάζεται σε κάθε εποχή κι ίσως από κάθε λαό, γιατί μέσα-του αντικατοπτρίζει την αγριότητα του πολέμου. Η βία, είτε είναι σωματική είτε κυρίως ψυχολογική, αφορά τον καθένα κι ο Βενέζης φροντίζει να μη μας τη δώσει με μια τεχνική σπλας, αλλά με την πειστικότητα της βιωμένης εμπειρίας. Η βία βιώνεται ως ψυχολογική μέγγενη και όχι ως θέαμα του αίματος και θρίλερ της ανθρώπινης κτηνωδίας.

Το ζητούμενο πάντα σε τέτοια βιβλία είναι κατά πόσον διαβάζονται έξω από την ιστορικότητά-τους, πόσο δηλαδή μπορούν να διαβαστούν με λογοτεχνικές αξιώσεις σε άλλη εποχή από μια γενιά που δεν έζησε αυτόν τον πόλεμο. Κι ακόμα περισσότερο αν μπορούν να διαβαστούν από έναν άλλο λαό και να περάσει διά της συγκίνησης «την των τοιούτων παθημάτων κάθαρσιν». Γιατί, αν θεωρήσουμε ότι έχει ενταχθεί στον Νεοελληνικό Κανόνα, επειδή συνθέτει τη μεγάλη αφήγηση του Ελληνισμού, αν δηλαδή εκφράζει την ιδεολογία των χαμένων πατρίδων και δεν αποτελεί λογοτεχνική αξία, τότε έχει ιστορική και εθνική σημασία. Αν όμως μπορεί και αποτυπώνει τον ανθρώπινο πόνο της αιχμαλωσίας, τότε είναι από μόνο-του ενταγμένο στο πανανθρώπινο δράμα.

Καλό μήνα

Πατριάρχης Φώτιος

“Ιστορίες του Χαλ” του Γιώργου Μητά

Μπορεί ο αναγνώστης να μπει “κυριολεκτικά” στο κείμενο και να βρεθεί νοητά σε άλλους τόπους; Ναι, αν η γραφή έχει τη δύναμη να απλώσει γύρω γύρω την ατμόσφαιρα των κειμένων και να ζωντανέψει το κλίμα των ιστοριών-της. Συχνά, όταν το διήγημα έχει μεγάλες δόσεις βιωματικότητας γιατί αρδεύεται από τη στιγμή που γεννά την έμπνευση, αυτό το κλίμα είναι πιο έντονο, αρκεί να μην καταντήσει εξομολόγηση και αποτύχει να σταθεί αυτόνομα από τη ζωή του συγγραφέα. Εδώ, ο Μητάς δεν κρύβει το βρετανικό-του παρελθόν που επώασε τα αυγά της φαντασίας-του με εμπειρίες και γεγονότα της εκεί παραμονής-του, αλλά καταφέρνει να στήσει τα σκηνικά-του έτσι ώστε να μη φαίνεται καθόλου το συγγραφικό εγώ. 

Στιγμιαίος καφές με κονιάκ:

Γιώργος Μητάς

“Ιστορίες του Χαλ”

Κίχλη

2011

            Ένας έλληνας βιολόγος φεύγει στη Βρετανία να κάνει μεταπτυχιακά κι εκεί η μεσογειακή ματιά και η πρωτόγνωρη ζωή στα campus και στις μπιραρίες του Χαλ τον οδηγεί στο να παρατηρεί, να στοχάζεται και να ντύνει με ελληνικές λέξεις τις ιστορίες που ζει ή φαντάζεται.

            Κάπως έτσι ο σαρανταπένταχρονος συγγραφέας προσέκρουσε στα ερεθίσματα που τον παρακίνησαν να γράψει, βρήκε τη μοναξιά μήτρα και τροφό της αυτοσυγκέντρωσης, βρήκε το υλικό που έμελλε να το φωτίσει με τον δικό-του προβολέα. Τα τρία εκτενή διηγήματα στηρίζονται δεδηλωμένα στα βιώματα του Μητά στο Kingston upon Hull, στο παγωμένο κλίμα μιας παραθαλάσσιας πολιτείας που κλείνει τους ανθρώπους στα σπίτια και αδειάζει τους δρόμους, όταν το σκοτάδι έρχεται νωρίς και το χιόνι στοιβάζεται γύρω γύρω.

            Η πρώτη ιστορία αναφέρεται στη γηραιά χήρα κα. Ρότζερς η οποία χάρηκε πολύ όταν ο νεαρός Ισπανός που ερχόταν στην Κινηματογραφική Λέσχη δέχτηκε την πρόσκλησή-της για τσάι. Η μοναξιά της βρήκε συνομιλητή. Το ύφος του διηγήματος, το νιώθεις, είναι ζεσταμένο από τη θέρμη του κλειστού χώρου, με τζάκι ή άλλη θέρμανση, από τη θαλπωρή που αγκαλιάζει τις παραγράφους με τις άνετες περιγραφές, ενώ έξω το χειμωνιάτικο βράδυ κάνει ακόμα πιο θελκτικό το ζεστό δωμάτιο. Αυτό το κλίμα με την αντίθεση ζεστού μέσα και ψυχρού έξω κάνει πιο διακριτή την αντίθεση κρύα και μοναχικά γηρατειά vs. ζεστά και ζωντανά νιάτα. Και παράλληλα, η βρετανική ευπρέπεια συναντά την ισπανική εξωστρέφεια και κάνει την επικοινωνία αναγκαία παγοθραυστική συνθήκη της ζωής. Οι δυο ζυγοί της ζυγαριάς θέτουν τους όρους της ιστορίας, κάνοντάς-την να αναγάγει την ανθρώπινη επαφή σε πρώτη προτεραιότητα.

            Στη δεύτερη ιστορία ο τυφλός συμφοιτητής Ντόναλντ του έλληνα αφηγητή πέφτει θύμα του έρωτα κι όλοι αναρωτιόμαστε πόσες ελπίδες έχει να ζήσει κι αυτός τουλάχιστον το φιλί που επιδιώκει. Τόσο ο αφηγητής όσο και ο σκωτσέζος τυφλός φίλος-του βρίσκουν δυσκολίες εγκλιματισμού και γι’ αυτό η προσέγγιση, έστω και αραιά και πού, είναι λογική. Κι οι δυο σε μια ξένη πόλη ξέρουν καλά ότι η φοιτητική ζωή και το νέο περιβάλλον είναι πιο κρύα, αν δεν σε τρέφουν ζεστές ελπίδες για συντροφιά και έρωτα. Τελικά μπορεί να γίνει η τύφλωση εμπόδιο στον έρωτα και το αναμενόμενο φιλί να καλύψει το κενό; Ο Μητάς χειρίζεται τη γλώσσα με άνεση, με άνεση που κρύβει δουλειά, με περιγραφική επάρκεια, με αφηγηματική ζέση. Η γραφή-του σε τυλίγει, σε παρασέρνει στη σκοτεινή και παγερή Βρετανία, σε μυεί στην ατμόσφαιρα του Χαλ και του Χάμπορ, των δρόμων και των συνθηκών-του. Χωρίς η ιστορία να καλπάζει, έχει αυτό που χρειάζεται κάθε σωστό διήγημα, τον ρυθμό και την εσωτερικότητα να αφήσει εντυπώσεις και ίχνη.

Η τρίτη και τελευταία ιστορία αφορά στη συγκατοίκηση ενός Τούρκου φοιτητή, του Αζίζ, με τον βρετανό σπιτονοικοκύρη-του, τον Στηβ, που έχει να καυχάται για το πολυταξιδεμένο παρελθόν-του. Γενικότερα η πολυτάραχη ζωή-του έρχεται σε αντίθεση με τον μετρημένο Αζίζ και το κέρασμα μπίρας με το οποίο τον δελεάζει δεν έρχεται ποτέ. Τελικά ο αινιγματικός Στηβ (που φέρνει στον Λάζαρο της “Μαύρης μπίρας” του Βασίλη Δανέλη) κρύβει έναν ολόκληρο μυστικό κόσμο πίσω από τα αληθοφανή άλλοθι, ενώ ο ίδιος βασανίζεται από το νυχτερινό-του κρυφτό. Πώς μπορεί κανείς να καταλάβει ποιοι καημοί ελλοχεύουν πίσω από το ανέμελο πρόσωπο και τον εξωστρεφή χαρακτήρα κάποιου;

Ο Μητάς διυλίζει το αγγλικό τοπίο με το ελληνικό πρίσμα θέασης του κόσμου. Μάλιστα σε κάθε ιστορία-του θηλυκώνει έναν μεσόγειο, με νοοτροπία ζεστή και εκδηλωτική αλλά διστακτική όσο κινείται σε άξενο τόπο, με έναν βρετανό, που δείχνει επηρεασμένος από την ομίχλη, το κρύο και την επίδραση της μπίρας ή του τσαγιού, αλλά στην ουσία είναι το ίδιο μόνος, ανασφαλής και κλονισμένος με τον αλλοεθνή πόλο του ζεύγους. Τα διηγήματά-του διαβάζονται μονορούφι όχι επειδή τρέχουν την υπόθεσή-τους με κινηματογραφική ταχύτητα, αλλά επειδή στήνουν ένα θεατρικό σκηνικό, τόσο εξωτερικό όσο και εσωτερικό, και τραβούν μέσα-τους τον αναγνώστη και τις προσδοκίες-του. Ο κόσμος δεν έχει να αντιμετωπίσει τόσο το παγερό τοπίο όσο την παγωνιά της ψυχής, αν δεν βρεθεί κανείς να κεράσει μια κούπα τσάι, ένα φιλί ή μια ζεστή χειραψία. Ο καθένας στην απλή καθημερινότητά-του έχει βαθύτερους καημούς, που αναταράσσουν τον βυθό της ύπαρξής-του με δυσέφικτες επιθυμίες ή ανομολόγητα βάρη.

[Δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στον ιστότοπο In2life στις 19.1.2012]

Πατριάρχης Φώτιος

Υ.Γ. Θα τολμούσα να πω ότι είναι το καλύτερο βιβλίο πρωτοεμφανιζόμενου για το 2011 και θα χαιρόμουν πολύ να το δω να βραβεύεται στη σχετική κατηγορία βραβείων. Οψόμεθα όμως τους ειδικούς…

“Καιρός σκεπτικός” της Ιωάννας Καρυστιάνη

Καιρός μοναχικός, σκυθρωπός, ηλικιωμένος, καιρός χωρίς χειραψίες, χωρίς φώτα, χωρίς φύλλα στα δέντρα, ο καιρός των Χριστουγέννων χωρίς όλα αυτά είναι η ψυχή χωρίς αγάπη.

Καφές βιενουά:

Ιωάννα Καρυστιάνη

“Καιρός σκεπτικός”

εκδόσεις Καστανιώτη

2011 

            Αν τα περυσινά Χριστούγεννα ήταν τα πρώτα στα οποία η κρίση είχε περάσει στο πετσί του Νεοέλληνα, τότε τα φετινά είναι ακόμα χειρότερα, γιατί η κρίση έχει μπει στην τσέπη-του και στην ψυχή-του. Κι αν τις υπόλοιπες περιόδους μπορεί κανείς να ασχοληθεί με τα οικονομικά-του και να στριμώξει τη ρουτίνα στο ασφυκτικό πλαίσιο της ύφεσης, τα Χριστούγεννα, ως εορταστική περίοδος, ως αρχή μιας νέας χρονιάς που θα έπρεπε εμπνέει μια κάποια αισιοδοξία, που τοποθετεί στο προσκήνιο τα παιδιά και τα χαμόγελα, τα φώτα και τις ευχές, είναι δύσκολο όλα αυτά να καταφέρουν να υπερκεράσουν τη φετινή κατήφεια και τη σκεπτική διάθεση.

            Η Καρυστιάνη επώασε τα διηγήματα του παρόντος τομιδίου πέρυσι και τα άφησε να ξεμυτίσουν από το τσόφλι φέτος. Από τη χριστουγεννιάτικη ατμόσφαιρα του περσινού περιβάλλοντός-της στο χριστουγεννιάτικο κλίμα των χαρακτήρων-της και από εκεί στο σπίτι του αναγνώστη που θα τον συντροφεύσουν τα φετινά Χριστούγεννα:

            Οι ασχολίες των πλούσιων συνεχίζονται μέσα στην κρίση, ενώ δίπλα-τους ένας Αλβανός αυτοκτονεί, καθώς κρεμιέται, σαν μπάλα στο δέντρο, από ερωτικό μαρασμό. Η γυρολόγος Σούλα είναι ευχαριστημένη που μπορεί και γυρίζει τα χωριά δίνοντας τον καλύτερο εαυτό-της στη δουλειά-της. Η ποδοσφαιρική ορολογία μπλέκεται με τη ζωή του ποδοσφαιρόφιλου πρωταγωνιστή. Η γηραιά Αρτεμισία, χήρα και μόνη, θεωρεί έστω και μια ασήμαντη ανθρώπινη επαφή ζωογόνο ελπίδα στην έρημη ζωή της. Ο γιος του κεντρικού χαρακτήρα είναι σαλεμένος και αυτό καθορίζει τη ζωή των γύρω-του. Η απιστία του γερο-Αργύρη κάνει τη γυναίκα-του να τον πετάξει νυχτιάτικα, παραμονή Χριστουγέννων, στον δρόμο ημίγυμνος μέχρι το πρωί που θα τον βρουν εμπύρετο στο κατώφλι της εκκλησίας. Η Βούλα και ο Μάκης προσπαθούν να συντηρήσουν τη φλόγα μιας συζήτησης. Μια ηλικιωμένη γυναίκα προσπαθεί να συντηρήσει το σουβλατζίδικο ενός Πόντιου με αλλόκοτες ενέργειες αλλά με πολύ ανθρωπισμό. Δυο ομοφυλόφιλοι ηλικιωμένοι έχουν αποσυρθεί στην Κινέτα μετά χρόνια κοινωνικής κατακραυγής.

            Οι υποθέσεις των διηγημάτων της Καρυστιάνη δεν έχουν αυτές καθαυτές αξία. Πιο πολύ ενδιαφέρει το κλίμα το οποίο, αν και είναι γιορτινό, δείχνει απίστευτη μοναξιά. Οι ήρωές-της είναι συνήθως ηλικιωμένοι και προσπαθούν να διατηρήσουν άσβεστη τη φωτιά της ζωής και της ψυχής-τους. Ενώ οι άλλοι ζουν μέσα στο ανθρώπινο περιβάλλον-τους, αυτοί τριγυρίζουν τη νύχτα μονάχοι, προσπαθούν να βρουν κάποιον άλλον στον οποίο θα διοχετεύσουν την αγάπη-τους, μαζεύονται δυο δυο για να μην …κρυώνουν, αναζητούν την επαφή και τη θαλπωρή ενός λόγου ή μιας χειρονομίας. Η στάση-τους δεν αποπνέει θλίψη αλλά μια αξιοπρέπεια, έστω κι αν οι πράξεις-τους είναι αλλόκοσμες ή μάταιες, σπασμωδικές ή απέλπιδες. Τα γηρατειά δεν χαράζονται μόνο από τις ρυτίδες αλλά κι από την περιθωριοποίηση που κάνει τη ζωή εξορία και γι’ αυτό ο ανθρωπισμός με τον οποίο αλατίζουν οι ήρωες τον βίο-τους γίνεται το όπλο για να πάρουν οι γιορτές λίγο από το χαμένο-τους νόημα.

            Η ματιά της Καρυστιάνη δεν παύει να είναι ούτε εδώ διεισδυτική και παρατηρητική. Ξέρει να συγκεντρώνει πολλές απλές στιγμές, να συναθροίζει καθημερινές εμπειρίες και κοινωνικά επίκαιρα, να κάνει ντάνες τα βιώματα όλων-μας χωρίς αυτή η πληθωρικότητα να φαίνεται ξένη στη βασική ιστορία και στον άξονα που στηρίζει κάθε διήγημα.

[Δημοσιεύτηκε στο in2life στις 10/1/2012 ]

-Η φωτογραφία της κορυφής είναι από το www.dannyst.com.

            Πατριάρχης Φώτιος

“Περιπολών περί πολλών τυρβάζω” του Γιώργου Σκαμπαρδώνη

Τα απλά είναι τα μεγάλα, κι «αυτός ο κόσμος ο μικρός ο μέγας», τα καθημερινά γεννάνε εκλάμψεις, άλλοτε τσιμπάνε κι άλλοτε προκαλούν χαμόγελο. Μια σκηνογραφία που ξεκινά από τη ζωή του Σκαμπαρδώνη στη Θεσσαλονίκη και απλώνεται σε κάθε κοινωνία που τραμπαλίζεται μεταξύ του τώρα και του άλλοτε. 

Mocca:

Γιώργος Σκαμπαρδώνης

“Περιπολών περί πολλών τυρβάζω”

εκδόσεις Πατάκη

2011 

            Καταρχάς, δεν μου άρεσε ο τίτλος. Το ίδιο κακή βρήκα την επιλογή του διηγηματογράφου στο «Επί ψύλλου κρεμάμενος», μια α-νόητη για μένα έμπνευση. Γενικότερα, βέβαια, ο συγγραφέας είναι γνωστό πως παίζει με τους τίτλους, πρέπει να τους ψάχνει επί τούτου, αναζητεί το λογοπαίγνιο, την ομοηχία, τη σημασιολογική εκτροπή. Ας πούμε το «Μεταξύ σφύρας και Αλιάκμονος», που παρωδεί το «μεταξύ σφύρας και άκμονος», το βρήκα πιο έξυπνο. Πάλι όμως αναρωτιέμαι τι ακριβώς σημαίνει αυτός ο τίτλος στο εξώφυλλο, πέρα από το να προσδώσει στα διηγήματά-του τη λοξή ματιά με την οποία κοιτάζει ο Σκαμπαρδώνης την πραγματικότητα, και έτσι να δελεαστεί –καλοπροαίρετα- ο αναγνώστης. Ή ακόμα το πιο ευφυές, και συνάμα πετυχημένο γιατί αντανακλά το περιεχόμενο του μυθιστορήματος, «Όλα βαίνουν καλώς εναντίον μας» και αυτόν του βιβλίου «Γερνάω επιτυχώς», με την σημειωτόν αναστροφή που αιφνιδιάζει.

            Αφήνουμε το εξώφυλλο, μπαίνουμε στις εσωτερικές σελίδες. Διαβάζουμε για τη Θεσσαλονίκη και τις αναμνήσεις του συγγραφέα, το παρελθόν που λυγίζει τις μνήμες-του πάνω από το παρόν, τους παλιούς και σοφούς οι οποίοι αφήνουν μικρές εμπειρίες σαν πολύτιμη σταγόνα που μαζεύεται σε λάκκο στον βράχο. Το ποτ πουρί σκηνών και προσώπων που παρελαύνουν, από τον μοναχό στον Άγιο Όρος που παίζει πιάνο, μέχρι τον γέρο που ήθελε να γίνει ποιητής καταγράφει έναν κόσμο που κινείται εν μέρει αντίθετα με τα κελεύσματα των καιρών, χωρίς να κάνει τη μεγάλη επανάσταση αλλά με μικρές αβαρίες ξαναβάζει τη ροή των πραγμάτων σε μια άλλη σειρά.

            Οι περισσότεροι ήρωες θυμίζουν μια παλιά Θεσσαλονίκη. Ο Σκαμπαρδώνης, 59 χρονών σήμερα, αναπλάθει παιδικές, εφηβικές, νεανικές μνήμες, σε ένα καμβά χαλαρότητας –νιώθεις ότι δεν γράφει με σφρίγος, αλλά με νηφαλιότητα-, όπου η ίδια η ζωή ξαναγράφει το μυθιστόρημά-της. Πολλοί έχουν μικρούς στόχους που τους επιδιώκουν με ζήλο, άλλοι κρυμμένα μυστικά που δειλά δειλά τα αποκαλύπτουν, άλλοι όνειρα που εντέλει πραγματοποιούνται, ανέλπιστα, σαν τους δυο φίλους που κατασκεύασαν μια ολόκληρη βάρκα μέσα στο διαμέρισμά-τους, μια βάρκα εκ του μηδενός με αγορασμένα ξύλα και με προσωπικό διάβασμα ναυπηγικής, βάρκα η οποία τελικά έπλευσε και ταξίδεψε. Ο αναγνώστης χαίρεται μαζί με τους ήρωες το δημιούργημα καθώς αυτό γεννιέται σταδιακά μπροστά στα μάτια του, αλλά και ψηλαφεί την ψυχολογία των νεαρών που παθιάστηκαν με μια αντι-αστική ιδέα.

            Ο Γ. Μπασκόζος έγραψε στο Βήμα : «Σε δύο βάρκες πατάει και η αφήγηση, καθώς είναι ταυτόχρονα µοντέρνα και παλιά, ρεαλιστική και αφαιρετική, επαρχιακή και αστική, σοβαρή και ειρωνική». Με αυτήν την κατεύθυνση βλέπεις μια κλασσικότροπη αφήγηση, μια απλή ιστορία να εκτυλίσσεται με ρεαλιστική ορμή, και σε μια γωνιά της ιστορίας, όχι κατ’ ανάγκη στην τελευταία, ανακαλύπτεις ένα κλείσιμο ματιού, μια σκανδαλιά, μια καμπή που αιφνιδιάζει, άλλοτε θετικά κι άλλοτε αρνητικά. Κι ακριβώς γι’ αυτό σκαλίζοντας βλέπει κανείς τον ανθρωπιστική διάθεση για τα ζώα, αλλά και τη ρεαλιστική κατάδειξη της ζωής των απλών ανθρώπων, διακρίνει πιο κει μια ρομαντική ακτίνα αναπόλησης και μετά πάλι την ειρωνεία ή μια δόση μοντερνιστικής παρασπονδίας.

            Δεν ξέρω αν ο Σκαμπαρδώνης κάνει κοινωνική ανάλυση, ή έστω θεσσαλονικιώτικη χαρτογράφηση. Μάλλον περιπολεί, ή περιπλανιέται, συλλέγοντας εμπειρίες, τις ξαναβουτά στη φαιά ουσία του εγκεφάλου-του, τις αναβαπτίζει δηλαδή λογοτεχνικά, και τις απλώνει στο χαρτί με το μελάνι της σοφίας, της ευαισθησίας, της αφηγηματικής άνεσης.

Η φωτογραφία κορυφής είναι του Γιώργου Σκαμπαρδώνη

να πίνει τον καφέ-του στο Βιβλιοκαφέ!

Πατριάρχης Φώτιος