Τηλέμαχος Κώτσιας, “Σινική μελάνη”

Ο θάνατος του Βορειοηπειρώτη Κωνσταντίνου Κατσίφα έφερε πάλι στο προσκήνιο την ελληνική κοινότητα της Αλβανίας. Και ποιος είναι ο καταλληλότερος να μας μιλήσει γι’ αυτήν απ' τον Τηλέμαχο Κώτσια; Τριάντα χρόνια μετά την έλευσή του στην Ελλάδα ο Βορειοηπειρώτης συγγραφέας αποφασίζει να καταγράψει και να κοινοποιήσει όσα έζησαν οι Έλληνες στην Αλβανία του Enver Hoxha.

Τηλέμαχος Κώτσιας “Σινική μελάνη” εκδόσεις Πατάκη  -2018

Όλη η ζωή του ένας παραπονιάρης μύθος τυλιγμένος / στου νου του την ανέμη και στου ονείρου την απόχη / κι αυτός στ’ άλογο με τα όπλα του στο στήθος φορτωμένος / περνάει κι όλοι γιουχάρουν "Δον Κιχώτη" (Sadahzinia):

Ο θάνατος του Κατσίφα με οδήγησε να διαβάσω για την ελληνική μειονότητα στη Βόρεια Ήπειρο.

Αυτό ζητάει η καρδιά του ν’ αλαφρώσει. / Να φέρει ανάσκελα το κόσμο από τη βάση (Sadahzinia):

Θα μπορούσαν να λείπουν τα τρία πρώτα από τα είκοσι κεφάλαια και το μυθιστόρημα να ξεκινούσε από το τέταρτο. Έτσι θα βλέπαμε τους ασφαλίτες της Αλβανίας του 1974 να έχουν θορυβηθεί από τις αντικαθεστωτικές προκηρύξεις που ρίχτηκαν στην ελληνόφωνη Δερβιτσάνη της Βόρειας Ηπείρου. Και μετά από μια μεθοδική έρευνα ανακαλύπτουν δύο καταρχάς κι έπειτα έναν τρίτο μαθητή, κι οι τρεις Έλληνες: ο Αριστοτέλης Σκεύης, ο Σωτήρης Ζώτος κι ο Φώτης Οικονόμου αποφάσισαν να αφυπνίσουν τον πληθυσμό και να δείξουν την αντίδρασή τους στον ολοκληρωτισμό του Κόμματος.

Ο Κώτσιας, παρόλο που θέτει συχνά ως άξονα την πατρίδα του, την Ήπειρο και την κουλτούρα της, διαθέτει ένα μεγάλο εύρος θεμάτων και τρόπων προσέγγισής τους: από την ψυχαναλυτική ηθογραφία στο “Ο χορός της νύφης” και τον “Κώδικα τιμής”  μέχρι τις αλληγορικές νουβέλες “Οι δεινόσαυροι των Αθηνών – Ταξίδι σε λάθος χώρα”. Τριάντα χρόνια τώρα, από τότε δηλαδή που έφτασε στην Ελλάδα, έχει γράψει πολλά πεζογραφήματα και έχει μεταφράσει άλλα τόσα.

Οι αρχές βασανίζουν τους δυο πρώτους φίλους κι, αφού δεν καταφέρνουν να τους εξαγοράσουν, τους στέλνουν στη φυλακή, ενώ ο Φώτης τρελαίνεται από τo ξύλο. Έτσι, ο Αριστοτέλης κι ο Σωτήρης καταλήγουν στα Τίρανα, όπου έχουν καταδικαστεί σε καταναγκαστικά έργα σ' ένα άθλιο ορυχείο. Ο Αριστοτέλης αρνείται να συμβιβαστεί, ενώ ο Σωτήρης μετά από βάσανα και χρόνια απελευθερώνεται.

Το βασικό πρόβλημα του έργου είναι ότι αμφιταλαντεύεται ανάμεσα στο μυθιστόρημα και στην πολιτική Ιστορία. Η πλοκή σε μερικά σημεία είναι μυθιστορηματική, αφού υπάρχουν διάλογοι και σκηνές όπου οι χαρακτήρες αποκτούν ιδιαίτερα χαρακτηριστικά. Στο μεγαλύτερο όμως μέρος οι δύο ήρωες και ως το τέλος ο ένας δεν είναι εξατομικευμένοι, αλλά τύποι, που αντιπροσωπεύουν όλους τους αντιφρονούντες και μη που δοκιμάστηκαν από το αλβανικό καθεστώς. Και στα περισσότερα σημεία η χρήση του παρατατικού, η παρακολούθηση της τύχης πολλών άλλων χαρακτήρων, οι γενικευτικές κρίσεις και οι αφηγήσεις που ισχύουν για όλους ρίχνουν το βάρος στην ιστορική-κοινωνική αποτύπωση, σαν μια καταγγελία του καθεστώτος κατά πρόσωπο και όχι μέσω της προσωπικής ζωής του Σωτήρη Ζώτου. Ο Κώτσιας θα έπρεπε να λειτουργήσει επαγωγικά, αποδίνοντας μια ζωή και όσα συνέβησαν στην εμβέλειά της και μέσω αυτής να αναγάγει τον αναγνώστη στο ευρύτερο πλαίσιο του αλβανικού ολοκληρωτισμού.

Η γη το παραμύθι λέει του ταξιδιώτη / (που `χε αγάπη την ωραία, την πριγκιπέσσα την κρυφή τη Δουλτσινέα) (Sadahzinia):

Η επιδίωξη του συγγραφέα ν’ αναδείξει τα βιώματά του και να καταδικάσει στη συνείδησή μας τον αλβανικό σοσιαλισμό που έγινε γρήγορα η δικτατορία του κόμματος και του Enver Hoxha δεν ευοδώθηκε στις λογοτεχνικές του πλευρές. 

> Ο Τηλέμαχος Κώτσιας γεννήθηκε το 1951 στο χωριό Βρυσερά της Δρόπολης, στη Βόρεια Ήπειρο. Μαθητής του Λυκείου Αργυροκάστρου, διακρίθηκε για την κλίση του στα γράμματα. Φοιτητής στο Ανώτατο Γεωπονικό Ινστιτούτο διώχθηκε για πολιτικούς λόγους. Με την αλλαγή του καθεστώτος άρχισε να δημοσιεύει ξανά στο Λογοτεχνικό Λαϊκό Βήμα, όργανο της Ελληνικής Μειονότητας στην Αλβανία. Ζει στην Αθήνα από το 1990. Εργάζεται ως μεταφραστής στη μεταφραστική υπηρεσία του Υπουργείου Εξωτερικών. Μέλος της Ένωσης Ελλήνων Συγγραφέων.Έχει δημοσιεύσει διηγήματα σε εφημερίδες και περιοδικά. Έχει εκδώσει συλλογές διηγημάτων, νουβέλες και μυθιστορήματα. Το μυθιστόρημά του "Στην απέναντι όχθη" ήταν υποψήφιο για το Κρατικό Βραβείο Λογοτεχνίας, το Βραβείο του περιοδικού Διαβάζω και του περιοδικού (Δε)κατα. Έχει μεταφράσει πλήθος αλβανικών έργων στα ελληνικά και αντίστροφα.

Πάπισσα Ιωάννα

Λάζα Λαζάρεβιτς, “Στις όχθες του Σάβου”

Για να γνωρίσεις έναν πολιτισμό, λέει ο Βλάντα Τζόρτζεβιτς, δεν αρκεί να μάθεις τα δεδομένα του, αλλά νάρθεις σε επαφή με τα γράμματα και την παράδοσή του. Και διαβάζοντας έναν Σέρβο του 19ου αιώνα, αντιλαμβάνεσαι ότι τα Βαλκάνια της οθωμανικής και μετα-οθωμανικής εποχής έχουν πολλά κοινά στοιχεία, παρά τις διαφορές λαών και θρησκειών.

Laza Lazarević “На обалама Саве” 19ος αιώνας Λάζα Λαζάρεβιτς “Στις όχθες του Σάβου” μετ. Β. Τζόρτζεβιτς εκδόσεις Ενύπνιο -2018

Όλη η ζωή του ένας παραπονιάρης μύθος τυλιγμένος / στου νου του την ανέμη και στου ονείρου την απόχη / κι αυτός στ’ άλογο με τα όπλα του στο στήθος φορτωμένος / περνάει κι όλοι γιουχάρουν "Δον Κιχώτη" (Sadahzinia):

Μια φίλη Σέρβα μού σύστησε το βιβλιαράκι, λέγοντας ότι ο Lazarević ήταν μορφή της σερβικής λογοτεχνίας τον 19o αιώνα, κάτι σαν τον δικό μας Βιζυηνό. Από Σέρβους ίσως ξέρω μόνο τον Pavić (ψάχνω να βρω άλλον που να έχω διαβάσει) κι έτσι οι σεβαστοί μας γείτονες δεν έχουν καταφέρει να φτάσουν σε μας.

Αυτό ζητάει η καρδιά του ν’ αλαφρώσει. / Να φέρει ανάσκελα το κόσμο από τη βάση (Sadahzinia):

Τρία διηγήματα. Λιτά, στρωτά, προσιτά. Χωρίς τις καινοτομίες της μετέπειτα λογοτεχνίας, χωρίς άλματα και κενά. Τρία διηγήματα απ’ την καρδιά των Βαλκανίων. Γραμμένα με μια σταδιακή κορύφωση και συγκινητική δραματικότητα.

1.      “Στις όχθες του Σάβου” βρίσκονται μια ομάδα ανθρώπων που περιμένουν το ποταμόπλοιο να φτάσει. Σε καιρό πολέμου με τους Τούρκους, ο λοχαγός Elićić περιμένει τη γυναίκα και το παιδί του κι ο χαλκωματάς Μπλάγογε τον γιο του, που, απ’ ό,τι πληροφορήθηκε, είναι λίγο τραυματίας. Μετά από αναμονή, το πλοίο έρχεται με ένα αίσιο κι ένα οδυνηρό μαντάτο: ο λοχαγός συναντά ευτυχής την οικογένειά του, σώα και αβλαβή, ενώ ο χαλκωματάς βρίσκει τον γιο του ανάπηρο από το ένα πόδι, να στηρίζεται σε δεκανίκια. Ο πόλεμος δρομολογεί το μέλλον των ανθρώπων… κι οι αναγνώστες διαβάζουν με συγκίνηση πόσο εύκολα ξεχνιούνται οι ήρωες πολέμου. Διακρίνω την αίσθηση της ματαιότητας, καθώς ο ένας συνέχισε να ζει με όλη την οικογένειά του, ενώ ο άλλος, παρόλο που εμπιστεύθηκε την άμεση βοήθεια των γύρω του για τον ανάπηρο γιο του, γρήγορα εγκαταλείφθηκε.

2.      Στην “Πρώτη φορά με τον πατέρα στον όρθρο” ο αφηγητής θυμάται την παιδική του ηλικία, όταν ο πατέρας του άρχισε να χαρτοπαίζει, έχανε και κέρδιζε, προκαλώντας ανασφάλεια και συγκρούσεις μέσα στο σπίτι. Η γυναίκα του προσπάθησε να τον αποθαρρύνει, αλλά αυτός εξαρτημένος δεν μπορούσε να σταματήσει. Έτσι, κάποια στιγμή που έχασε τα πάντα, ήταν έτοιμος να αυτοκτονήσει, αλλά πάλι η γυναίκα του του έδωσε θάρρος, υποδεικνύοντάς του ότι ο ίδιος μπορεί ξανά να δημιουργήσει ό,τι έχασε και να ανορθώσει την οικογένειά του.

3.      “Στο πηγάδι” μια οικογένεια ογδόντα και νοματαίων βρίσκεται υπό τη σοφή καθοδήγηση

του pater familias γέρο-Μανθαίου. Ώσπου ο ένας εγγονός παντρεύεται την κακομαθημένη από το σπίτι της Annoka κι αυτή αρνείται να μπει στον ζυγό της ευρείας οικογένειας. Όλοι βλέπουν το πρόβλημα κι ο εγγονός αναγκάζεται να απευθυνθεί στον παππού, ο οποίος παραδόξως ζητά από όλους να υπηρετούν την Annoka. Κι αυτή, ενώ της αρέσει, συνειδητοποιεί ότι κάτι τέτοιο ισοδυναμεί με τη μέγιστη απομόνωση, καθώς ξεχωρίζει απ’ τους άλλους και μένει σε μια γυάλα, ανώτερη αλλά και αλλοτριωμένη.

Στην αρχή με πείραξε ως γυναίκα, γιατί το διάβασα ως το αρχέτυπο της υποταγής του γυναικείου φύλου στον οικογενειακό ζυγό. Όμως μερικές λεπτομέρειες μ’ έκαναν να το ξαναδώ με άλλο μάτι. Είμαστε στον 19ο αιώνα. Σε μια βαλκανική κοινωνία. Ο pater familias δεν φαίνεται καταπιεστικός κι εξάλλου βασικό ρόλο στις αποφάσεις του παίζει η γυναίκα του αδελφού του. Κι αν κάτι τέτοιο το έκανε ένας γιος ή ένας εγγονός, θα φερόταν αντίστοιχα ο παππούς Μανθαίος; Μάλλον ναι. Επομένως, το διήγημα αυτό εστιάζει στην ανάγκη τέτοιων κοινωνιών να βάζουν το συλλογικό συμφέρον πάνω από το ατομικό, να λειτουργούν συλλογικά, να μην εξαίρουν το εγώ, θέτοντας σε κίνδυνο το εμείς.

Η γη το παραμύθι λέει του ταξιδιώτη / (που `χε αγάπη την ωραία, την πριγκιπέσσα την κρυφή τη Δουλτσινέα) (Sadahzinia):

Γενικά παλιομοδίτικο. Βγαλμένο από έναν κόσμο που έχει πια πεθάνει. Που ο διαχρονικές του αξίες είναι στενά συνυφασμένες με την εποχή, την προνεωτερική εποχή των Βαλκανίων. Όμως η συγκίνηση που αναδίδεται σαν άρωμα από τα κείμενα έχει τη δική της αξία.

> Ο Λάζα Λαζάρεβιτς (Laza Lazarevic, Σάμπατς 1851 – Βελιγράδι 1890) ήταν Σέρβος διηγηματογράφος. Ξεκίνησε να σπουδάζει ιατρική στο Βερολίνο με κρατική υποτροφία και, όταν ολοκλήρωσε τις σπουδές του, επέστρεψε στη Σερβία, όπου διορίστηκε διευθυντής του νοσοκομείου του Βελιγραδίου (1881). Το 1889 διορίστηκε γιατρός της βασιλικής Αυλής, φέροντας τον βαθμό του συνταγματάρχη. Ο Λ. παρουσίασε σε πολύ νεαρή ηλικία κλίση στη φιλολογία και στη συγγραφή διηγημάτων. Μετά το τέλος των σπουδών του επιδόθηκε συστηματικά στη διηγηματογραφία, περιγράφοντας με ζωηρά χρώματα και ρεαλισμό τη ζωή των λαϊκών τάξεων της χώρας του. Με αυτά τα κείμενα σύντομα καθιερώθηκε ως ένας από τους κυριότερους εκπροσώπους της νεότερης λογοτεχνίας στη Σερβία. Το δίτομο έργο Άπαντα, στο οποίο περιλαμβάνονταν τα περισσότερα διηγήματά του, εκδόθηκε στο Βελιγράδι μετά τον θάνατό του. Κάποια διηγήματά του έχουν μεταφραστεί και στην ελληνική γλώσσα από τον συμπατριώτη του ελληνιστή Βλάδα Γεώργεβιτς.

Πάπισσα Ιωάννα

Dirk Kurbjuweit, “Φόβος”

Στις σύγχρονες κοινωνίες των πολλαπλών επαφών και σχέσεων, καραδοκεί το stalking -στη ζωντανή ή στην ψηφιακή διεπαφή- ενός ατόμου που παρενοχλεί, παρεμβαίνει επίμονα, σκιάζει με την παρουσία του τη φιλήσυχη ζωή των άλλων.

Στις σύγχρονες κοινωνίες των πολλαπλών επαφών και σχέσεων, καραδοκεί το stalking -στη ζωντανή ή στην ψηφιακή διεπαφή- ενός ατόμου που παρενοχλεί, παρεμβαίνει επίμονα, σκιάζει με την παρουσία του τη φιλήσυχη ζωή των άλλων.

Dirk Kurbjuweit “Angst” 2013 “Φόβος” μετ. Κ. Λάμψα, Π. Δηράνη εκδόσεις Ποταμός -2018

Όλη η ζωή του ένας παραπονιάρης μύθος τυλιγμένος / στου νου του την ανέμη και στου ονείρου την απόχη / κι αυτός στ’ άλογο με τα όπλα του στο στήθος φορτωμένος / περνάει κι όλοι γιουχάρουν "Δον Κιχώτη" (Sadahzinia):

Το βιβλίο μάς το έφερε η Bookworm, επειδή έμαθε ότι σχετίζεται με το θέμα της διατριβής της που είναι το stalking.

Αυτό ζητάει η καρδιά του ν’ αλαφρώσει. / Να φέρει ανάσκελα το κόσμο από τη βάση (Sadahzinia):

Το μυθιστόρημα ξεκινά με ήρεμα συγκλονιστικό τρόπο! Ο 45χρονος αφηγητής, ο αρχιτέκτονας Randolph Tiefentalher, επισκέπτεται τον 78χρονο πατέρα του στη φυλακή, όπου κλείστηκε μετά τη δολοφονία του κατοίκου του ισογείου, του κύριου Tiberius. Η εξιστόρηση του φόνου δείχνει πως έγινε απόλυτα προγραμματισμένα, και μάλιστα με τη σύμφωνη γνώμη του γιου. Επομένως, η υπόλοιπη ιστορία αποσκοπεί στο να μας δείξει το γιατί.

Η τετραμελής οικογένεια του Randolph ζει τη φυσιολογική της ζωή, όταν ο Tiberius αφήνει ραβασάκια έρωτα στη γυναίκα του Rebecca και συνάμα αρχίζει να τους κατηγορεί ότι κακοποιούν σεξουαλικά τα παιδιά τους. Κινείται ανάμεσα στο νομικά κολάσιμο και στο απλώς ενοχλητικό κι αυτό είναι η βαθύτερη ουσία του stalking, που μέσα στο βιβλίο μεταφράζεται “καταδίωξη”, αλλά μάλλον θα ταίριαζε “παρενόχληση” ή “ενοχλητική παρακολούθηση” κ.ο.κ. Σταδιακά θεσπίστηκαν νόμοι γι’ αυτό, αλλά την εποχή, όπου διαδραματίζονται τα γεγονότα του “Angst”, δεν υπήρχαν νόμοι και ποινές. Έτσι η οικογένεια Tiefentalher νιώθει ανυπεράσπιστη, παρόλο που απευθύνθηκε σε δικηγόρο, στην αστυνομία, στην πρόνοια κ.ο.κ. Το stalking εξελίχθηκε σε βραχνά που δεν τους άφηνε να λειτουργήσουν ομαλά, παρόλο που οδήγησε το ζευγάρι στο να έρθει πιο κοντά και να ζήσουν στιγμές οικειότητας που πριν είχαν χαθεί.

Η ενοχλητική γειτονία του Tiberius πέφτει σαν πέτρα στη λίμνη και φέρνει στην επιφάνεια άλλες έννοιες και φαινόμενα, όπως οι σχέσεις μέσα στην οικογένεια, η παιδική κακοποίηση, η αβουλία που έρχεται σε αντίθεση με την σωματική βία, η δικαιοσύνη που πολλές φορές δεν καλύπτει τους νομιμόφρονες πολίτες κ.ο.κ. Έτσι, διαβάζουμε την ιστορία από τις ενοχλήσεις προς τον φόνο, αλλά παράλληλα ξεδιπλώνονται οι σκέψεις του Randolph για ένα σωρό θέματα που αφορούν τις σχέσεις των ανθρώπων και τον φόβο ή την αδιαφορία.

Τελικά, επέρχεται και μια ανατροπή που δένει πολύ καλά με την όλη λογική του έργου και καταδεικνύει την εκδίκηση ως απευκταία αλλά εντέλει αναγκαία λύση σε ό,τι η κοινωνία και ο νόμος δεν μπορεί να καλύψει.

Η γη το παραμύθι λέει του ταξιδιώτη / (που `χε αγάπη την ωραία, την πριγκιπέσσα την κρυφή τη Δουλτσινέα) (Sadahzinia):

Δυνατό έργο. Όχι έντονο, όχι τεταμένο. Είναι όμως αφενός καλογραμμένο και ενδιαφέρον κι αφετέρου θίγει ένα αφανές θέμα της σύγχρονης πραγματικότητας, το stalking.

> Ο Dirk Kurbjuweit είναι δημοσιογράφος, αρχισυντάκτης του Der Spiegel και ζει μεταξύ Βερολίνου και Αμβούργου. Για τα κείμενά του έχει επανειλημμένως τιμηθεί, μεταξύ αυτών και με το βραβείο Egon Erwin Kisch. Έχει εκδώσει οκτώ μυθιστορήματα, τα περισσότερα από τα οποία, ανάμεσά τους κι ο Φόβος έχουν μεταφερθεί στη Γερμανία στον κινηματογράφο, την τηλεόραση και το ραδιόφωνο.

Πάπισσα Ιωάννα

Zia Haider Rahman, “Υπό το φως των όσων γνωρίζουμε”

Μετανάστης από το Bangladesh που αναρριχάται στα top επίπεδα του City: άλλο ένα λογοτεχνικό σχόλιο για την ώσμωση Ανατολής και Δύσης σε μια πολυπολιτισμική κοινωνία.

Zia Haider Rahman “In the Light of What We Know” 2014 “Υπό το φως των όσων γνωρίζουμε” μετ. Α. Μιχαηλίδης εκδόσεις Πόλις -2018

Όλη η ζωή του ένας παραπονιάρης μύθος τυλιγμένος / στου νου του την ανέμη και στου ονείρου την απόχη / κι αυτός στ’ άλογο με τα όπλα του στο στήθος φορτωμένος / περνάει κι όλοι γιουχάρουν "Δον Κιχώτη":

Τι μ’ οδήγησε σ’ αυτό το βιβλίο; Απ’ τη μια η αγάπη μου για τα μαθηματικά, που με κάνει να απορώ πώς ένα θετικό πνεύμα σαν το δικό μου, μικρό και χωρίς υψιπετείς βλέψεις, αγαπά παράλληλα τη μαγεία της λογοτεχνίας! Αλλά, όπως πολλοί ξέρετε, αυτά τα δύο συνδυάζονται άψογα σε βιβλία σαν αυτό. Απ’ την άλλη, ένας συν-blogger ο αστροφυσικός Βασίλης Δρόλιας, που έγραψε για το βιβλίο στον “Αναγνώστη”, δήλωσε ότι το βιβλίο είναι ένα από τα καλύτερα πέντε που διάβασε τα τελευταία 10 χρόνια (δήλωσή του με αφορμή το άρθρο του στα “Νέα”).

Αυτό ζητάει η καρδιά του ν’ αλαφρώσει. / Να φέρει ανάσκελα το κόσμο από τη βάση:

Το βιβλίο ξεκινά με τη σχέση του αφηγητή, στελέχους τραπεζών πακιστανικής καταγωγής που ζει στο Λονδίνο, γόνου αριστοκρατικής οικογένειας, με τον Zafar, μπαγκλαντεσιακής καταγωγής, φτωχού μετανάστη που κατάφερε όμως να σπουδάσει και να αναρριχηθεί.

Εξ αρχής λοιπόν το μυθιστόρημα συναιρεί αντίθετα στοιχεία που κρατούν το όλο οικοδόμημα σε μια ισορροπία και του δίνουν ένταση δυνάμεων. Τα μαθηματικά και τη λογοτεχνία, τους Νοτιοασιάτες με την Ευρώπη, τους Μουσουλμάνους με τους Λονδρέζους, την αριστοκρατία του αφηγητή με τη χαμηλή κοινωνική τάξη του Zafar…

Καθώς προχωρά η σχοινοτενής αφήγηση, που βλέπουμε τον ανώνυμο αφηγητή-τραπεζικό στέλεχος να εξιστορεί τη συνάντηση και τον ενδοκειμενικό αφηγητή Zafar να μιλά για το παρελθόν του. Το βάρος του κειμένου πέφτει σ’ ένα είδος βιογραφίας του μαθηματικού, που βρέθηκε σε αποστολή του ΟΗΕ στο Αφγανιστάν, που σπούδασε σε Αμερική και Αγγλία, που εργάστηκε ανάλογα, που γνωρίστηκε με τη high society, που αναρριχήθηκε από μια μεσοαστική οικογένεια του Σύλφετι σε μεγαλοστέλεχος του Λονδίνου κ.ο.κ.

Κρατώ ορισμένες αποφθεγματικές φράσεις που μου έκαναν εντύπωση από την αρχή του βιβλίου:

- “Παρόλο που ντρεπόταν για τους γονείς [τη χαμηλή τους τάξη], ντρεπόταν περισσότερο επειδή ντρεπόταν”

- “Όταν κάποτε τον ρώτησα πώς ήταν δυνατόν ένας φυσικός να πιστεύει στον Θεό, μου απάντησε ότι η φυσική δεν τα εξηγεί όλα και δεν απαντά στο ερώτημα γιατί ισχύουν αυτοί οι φυσικοί νόμοι και όχι κάποιοι άλλοι”,

- “Οι πλάνες των αισθήσεων μας λένε την αλήθεια, όσον αφορά την αντίληψη” (πλατωνικού τύπου ρήση).

Η εναλλαγή των χρόνων, η μεταπήδηση από περίοδο σε περίοδο της ζωής του Zafar, η ταλάντωση από τη συζήτηση στο παρελθόν (στα ποικίλα παρελθόντα) και πάλι πίσω κ.ο.κ. ορίζουν ένα αγραμμικό μυθιστόρημα ιδεών, όπου κυριαρχούν δυο βασικές ιδέες, οι οποίες πιθανόν θέλουν να συναντηθούν. Απ’ την μια, οι ποικίλες πολιτισμικές και ταξικές διαφορές (Ασιάτες – Ευρωπαίοι/Αμερικάνοι, Ανατολή - Δύση και χαμηλή τάξη vs. υψηλή κοινωνία) βρίσκονται συνεχώς στο προσκήνιο, είτε ως συγκρούσεις κουλτουρών είτε ως διαλεκτική σύνθεσή τους. Κι απ’ την άλλη, τα μαθηματικά που έρχονται να δώσουν μια πανανθρώπινη γλώσσα: “Ο Ράσελ είπε ότι αγαπούσε τα μαθηματικά επειδή δεν είναι ανθρώπινα… [Πρόκειται για] τον μοναδικό κλάδο όπου το κοινωνικό στάτους, η θέση και η αυθεντία δεν αξίζουν μια δεκάρα. Το ποιος είσαι δεν μετράει καθόλου”.

Αυτή η θετικιστική γνώμη αναγνωρίζει στα μαθηματικά καθολικές δομές και ένα είδος ισότητας και μαζί αξιοκρατίας που διαπερνά τα έθνη και τις τάξεις, τις θρησκείες και τις ιδεολογίες. Αυτό όμως έρχεται σε αντίθεση με άλλο σημείο του βιβλίου, όπου ο τρόπος οργάνωσης των μαθηματικών, λ.χ. με το δεκαδικό ή το δεκαεξαδικό σύστημα, διαφοροποιεί και τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο. Τα λεγόμενα Fuzzy Mathematics αλλά και το θεώρημα της μη-πληρότητας του Kurt Gödel υποδεικνύουν ότι δεν είναι τα πάντα μετρήσιμα, δεν είναι τα πάντα ποσοτικοποιημένα.

Η γη το παραμύθι λέει του ταξιδιώτη / (που `χε αγάπη την ωραία, την πριγκιπέσσα την κρυφή τη Δουλτσινέα):

Το βιβλίο του Rahman εντάσσεται σε ένα κύμα μετα-αποικιοκρατικών κειμένων που επιχειρούν να ξαναθέσουν στο προσκήνιο τις σχέσεις Ανατολής και Δύσης, των πρώην αποικιών και της άλλοτε κοσμοκράτειρας Βρετανίας. Όλες αυτές οι διαφορές διυλίζονται μέσα από τα μαθηματικά ως ανθρώπινες, κοινωνικές κατασκευές. Συναιρεί τις αντιθέσεις του κόσμου που ξεκινούν από τις διαφορές των πρωτοκοσμικών και των τριτοκοσμικών κοινωνιών, των θρησκειών, των ανθρωπιστικών και των θετικών επιστημών, των νοοτροπιών που γίνονται μερικές φορές ρατσιστικές ή ταξικές.

In2life, 28/9/2018 

> Ο Ζία Χάιντερ Ράχμαν γεννήθηκε σε μια αγροτική περιοχή του Μπανγκλαντές. Μεγάλωσε στη Μεγάλη Βρετανία, σε συνθήκες μεγάλης φτώχειας, αλλά έκανε λαμπρές σπουδές (Οξφόρδη, Καίμπριτζ, Μόναχο και Γέηλ). Εργάστηκε ως ανώτερο στέλεχος στον χρηματοπιστωτικό τομέα και σήμερα είναι δικηγόρος με αντικείμενο δραστηριότητας τα ανθρώπινα δικαιώματα και το διεθνές δίκαιο. Είναι τακτικός συνεργάτης των εφημερίδων New York Times και The Guardian, καθώς και του ραδιοφωνικού σταθμού BBC Radio 4. Το "Υπό το φως των όσων γνωρίζουμε" είναι το πρώτο του μυθιστόρημα. Τιμήθηκε, μεταξύ άλλων, με το James Tait Black Memorial Prize και το International Ranald McDonald Prize.

Πάπισσα Ιωάννα

Ντράγκο Γιάντσαρ, “Αυτή τη νύχτα την είδα”

Η λογοτεχνία της ευρωπαϊκής αντίστασης απέναντι στον Ναζισμό -5. Το ζεύγος Zarnik κερδίζει συμπάθειες και έχθρες, ώσπου οι αντάρτες Παρτιζάνοι τούς εκτελούν. Συνεργάτες των Nazi ή κρυφοί πατριώτες;  Δίκαιο ή άδικο;

Drago Jančar “To noč sem jo videl” 2010 Ντράγκο Γιάντσαρ “Αυτή τη νύχτα την είδα” μετ. Λ. Αβαγιανού εκδόσεις Καστανιώτη -2018

Όλη η ζωή του ένας παραπονιάρης μύθος τυλιγμένος / στου νου του την ανέμη και στου ονείρου την απόχη / κι αυτός στ’ άλογο με τα όπλα του στο στήθος φορτωμένος / περνάει κι όλοι γιουχάρουν "Δον Κιχώτη" (Sadahzinia):

Σλοβένικη λογοτεχνία ;;; Δεν έχω ιδέα. Δεν έχω διαβάσει κανένα βιβλίο αλλά και δεν ξέρω κανένα όνομα Σλοβένου συγγραφέα. Όταν λοιπόν έπεσα στο βιβλιοπωλείο πάνω στον Jančar, σκέφτηκα να γνωρίσω τη χώρα του και τη νοοτροπία της με τον καλύτερο, όπως προβάλλεται, πεζογράφο της.

Αυτό ζητάει η καρδιά του ν’ αλαφρώσει. / Να φέρει ανάσκελα το κόσμο από τη βάση (Sadahzinia):

Ο Jančar, γεννημένος το 1948, έχει γιουγκοσλαβική συνείδηση. Με κέντρο το ζεύγος Leo και Veronika Zarnik χτίζει ένα “ελεγειακό και δραματικό” κείμενο, όπου πέντε αφηγήσεις πλευροκοπούν τα χρόνια λίγο πριν και κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου και την αντίσταση των Γιουγκοσλάβων εναντίον των Γερμανών.

Στην πρώτη αφήγηση δυο κόσμοι συγκρούονται. Είμαστε στα 1937. Ο αφηγητής είναι ο υπολοχαγός ιππικού Stevan Radovanović, ο οποίος διατάζεται να διδάξει την πλούσια Veronika Zarnik να ιππεύει. Ο μεν έχει στρατιωτική σκέψη και πορεύεται by the box με όλα τα βήματα που ξέρει, ενώ εκείνη είναι απείθαρχη, λίγο έως πολύ κακομαθημένη, που θέλει να γίνονται όλα όπως η ίδια επιθυμεί. Ο έρωτάς τους τους φέρνει πιο κοντά, παρά τον εκτοπισμό του από το Maribor στη νότια Γιουγκοσλαβία, ώσπου η κακομαθημένη αρχόντισσα επιστρέφει στον άντρα της κι ο υπολοχαγός παίρνει μέρος στον πόλεμο καταρχάς εναντίον των Ναζιστών κι έπειτα εναντίον των κομουνιστών του Tito.

Στη δεύτερη αφήγηση η μητέρα της Veronika που λέγεται Josipina θρηνεί το 1944 την ξαφνική εξαφάνιση του ζεύγους. Η εξαφάνιση είναι ένα μυστήριο που σχετίζεται με τη γερμανική κατοχή και την απελευθέρωση; Ο λόγος της είναι πιο συναισθηματικός ως μητέρας που αναζητεί με όποια ψευδαίσθηση το παιδί της, αλλά ταυτόχρονα αφηγείται τις τελευταίες ώρες πριν και μετά την εξαφάνιση της κόρης της.

Μετά τη συναισθηματική γέφυρα που αποτέλεσε η Josipina τον λόγο αναλαμβάνει ο Γερμανός στρατιωτικός γιατρός Horst Hubmayer, που σύχναζε όπως και πολλοί άλλοι αξιωματικοί, επιχειρηματίες και καλλιτέχνες στον πύργο των Zarnik. Η αφήγησή του, πέρα απ’ τη φρίκη του πολέμου, αναδεικνύει δύο βασικές παραμέτρους. Απ’ τη μια, πόσο σαγηνευτική ήταν η Veronika, όχι μόνο για τον Stevo, τον υπολοχαγό της πρώτης αφήγησης, αλλά και τον γιατρό ή τον χωρικό Jeranek. Η οικοδέσποινα ήταν μια λαμπερή ύπαρξη, που δεν ασχολούνταν με την πολιτική ή τον πόλεμο, αλλά δέσμευε πάνω της τη σκέψη όσων ήταν γύρω της. Κι απ’ την άλλη, ο Horst εικάζει ότι το ζεύγος το σκότωσαν στο δάσος οι Παρτιζάνοι αντιστασιακοί, επειδή συγχρωτίζονταν με τους Γερμανούς κατακτητές, αν και μια πολύ δυνατή διαίσθηση τού υπέβαλε τη σκέψη ότι οι Zarnik κρυφά είχαν πάρε δώσε με τους αντάρτες και τους ενίσχυαν.

Τέταρτη στη σειρά είναι η υπηρέτρια Jozi, η οποία αγαπά πολύ τ’ αφεντικά της και ειδικά τη Veronika, την οποία δεν θεωρεί καθόλου ψηλομύτα και τη δικαιολογεί. Η μαρτυρία της φωτίζει εκείνη τη νύχτα του Ιανουαρίου 1944, όταν εξαφανίστηκαν οι Zarnik. Δεν ήταν μια βραδιά με καλεσμένους, άλλοι απ’ τους οποίους έμεναν στον πύργο όλη τη νύχτα κι άλλοι έφευγαν μισομεθυσμένοι. Εκείνο το βράδυ οι Παρτιζάνοι έκαναν έφοδο, αναστάτωσαν το σπίτι και έφυγαν παίρνοντας μαζί τους τον Leo και τη Veronika Zarnik. Τελικά, ήταν γερμανόφιλοι και καλοπερασάκηδες προδότες ή κρυφά φιλοπαρτιζάνοι και πατριώτες;

Η τελευταία αφήγηση κανονικά πρέπει να ρίξει φως στην υπόθεση. Είναι του Ivan Jeranek, του νεαρού χωρικού που δούλευε στον πύργο. Αγαπούσε κι αυτός τους Zarnik κι ειδικότερα τη Veronika, εντάχθηκε στις τάξεις των Παρτιζάνων, ήταν παρών τη νύχτα εκείνη της σύλληψης και τώρα, μετά τον πόλεμο, προσπαθεί να θυμηθεί και να εξηγήσει την παρτιζάνικη εφόρμηση.

Η γη το παραμύθι λέει του ταξιδιώτη / (που `χε αγάπη την ωραία, την πριγκιπέσσα την κρυφή τη Δουλτσινέα) (Sadahzinia):

Ο Drago Jančar φτιάχνει μια μοναδική πολυφωνική αφήγηση, κάθε αφηγητής της οποίας συμπληρώνει, αναιρεί και προσθέτει κάτι στις προηγούμενες. Συγκινητικό όσο και δραματικό μυθιστόρημα, που πλάθει χαρακτήρες και έντονες σκηνές, που δεν χάνει ποτέ τον ρυθμό του και καταφέρνει να δώσει τις κορυφώσεις που χρειάζεται ο αναγνώστης.

> Ο Ντράγκο Γιάντσαρ γεννήθηκε το 1948 στο Μάριμπορ. Σήμερα ζει και εργάζεται στη Λιουμπλιάνα. Θεωρείται ο κορυφαίος συγγραφέας της Σλοβενίας και είναι ο πλέον γνωστός και μεταφρασμένος στο εξωτερικό. Σπούδασε νομικά και εργάστηκε ως δημοσιογράφος, επιμελητής εκδόσεων και σεναριογράφος. Ταξίδεψε στις ΗΠΑ και στη Γερμανία. Αντιτάχθηκε στο κομμουνιστικό καθεστώς της πατρίδας του και φυλακίστηκε. Ως πρόεδρος του PEN Slovenija την περίοδο 1987-1991, αγωνίστηκε για την έλευση της δημοκρατίας στη Γιουγκοσλαβία και τη Σλοβενία. Τον χαρακτήρισαν μάλιστα "σεισμογράφο μιας χαοτικής ιστορίας". Το πλούσιο έργο του περιλαμβάνει μυθιστορήματα, διηγήματα, νουβέλες, δοκίμια και θεατρικά κείμενα. Έχει τιμηθεί με πολλές και σημαντικές διακρίσεις για τα βιβλία του. Το 2011 του απονεμήθηκε το Ευρωπαϊκό Βραβείο Λογοτεχνίας. Με το μυθιστόρημά του "Αυτή τη νύχτα την είδα" (2010) απέσπασε το σλοβένικο Βραβείο Kresnik για τρίτη φορά στην ιστορία του θεσμού και το Βραβείο Καλύτερου Ξενόγλωσσου Βιβλίου στη Γαλλία το 2014.

Πάπισσα Ιωάννα

Éric Vuillard, “Ημερήσια διάταξη”

Η λογοτεχνία της ευρωπαϊκής αντίστασης απέναντι στον Ναζισμό -4. Πόση γελοιότητα κρύβεται κάτω απ’ την φρίκη; Πόσο καραγκιοζιλίκι υπολανθάνει στην πολιτική και στις διεθνείς επαφές, όπου απ’ τη μια η βία κι απ’ την άλλη η ανοχή παρελαύνουν!

Éric Vuillard “L’ ordre du jour” 2017 “Ημερήσια διάταξη” μετ. Μ. Πιμπλής εκδόσεις Πόλις -2018

Όλη η ζωή του ένας παραπονιάρης μύθος τυλιγμένος / στου νου του την ανέμη και στου ονείρου την απόχη / κι αυτός στ’ άλογο με τα όπλα του στο στήθος φορτωμένος / περνάει κι όλοι γιουχάρουν "Δον Κιχώτη" (Sadahzinia):

Δώρο για τα γενέθλιά μου, καταμεσής του Ιουλίου!

Αυτό ζητάει η καρδιά του ν’ αλαφρώσει. / Να φέρει ανάσκελα το κόσμο από τη βάση (Sadahzinia):

Ένα καζάνι από Ιστορία που ξεχειλίζει από ειρωνεία, που καρυκεύεται από ειρωνεία για να μπορέσουμε ν’ αντέξουμε τη φρίκη μέσα από τη γελοιότητα. Μη μυθοπλαστικό μυθιστόρημα καθώς δεν έχει πλαστούς χαρακτήρες, αλλά όλοι είναι πραγματικά πρόσωπα του Μεσοπολέμου, που πλαισίωναν με τον έναν ή τον άλλο τρόπο τον Hitler.

Κι αν απ’ τη μία αυτός εκπροσωπεί την κυνική δύναμη, την πυγμή και την ιδεολογική επιβολή, την ισχύ, την ορμή, το μαινόμενο άρμα που θέλει όλο και πιο πολλά, οι μαριονέτες γύρω του τι συμβολίζουν; Οι είκοσι τέσσερις βιομήχανοι, ανάμεσα στους οποίους ο Krupp κι ο Opel, που συμμάχησαν μαζί του και τον χρηματοδότησαν το 1933, δεν είναι τίποτα άλλο παρά ο οικονομικός παράγοντας που πίστεψε ότι το συμφέρον της είναι με τον ανερχόμενο ναζιστή ηγέτη. Κι οι ηγετίσκοι της Αυστρίας, όπως ο καγκελάριος Schussning, είναι οι βολεμένοι, αριστοκράτες, άψητοι, φιλήσυχοι πολιτικοί που δεν θέλουν να χαλάσουν τη ζαχαρένια τους και εύκολα (με όλες τις μικρές αντιρρήσεις που ίσα ίσα τολμούν να ψελλίσουν) υπογράφουν, υποχωρούν, επιτρέπουν την αναίμακτη ενσωμάτωση της χώρας στο Τρίτο Reich, το περίφημο Anschluss!

Αλλά κι έξω απ’ τα σύνορα “οι μεγάλες Δημοκρατίες μοιάζουν να μη βλέπουν τίποτα, ενώ η Αγγλία πήγε για ύπνο και ροχαλίζει γαλήνια, ενώ η Γαλλία βλέπει γλυκά όνειρα”. Οι δυτικές δημοκρατίες δεν θορυβήθηκαν απ’ τον τρελό που κυνηγά τους Εβραίους, τους Κομουνιστές, τους ομοφυλόφιλους, λίγο από επανάπαυση λίγο επειδή ίσως τους συμφέρει αυτός το μουστάκιας απέναντι στον Στάλιν.

Και τέλος ο ίδιος ο λαός, ο λαός της Αυστρίας, που περίμενε τον Hitler, περίμενε, όπως λέει ο Vuillard, να τον προσαρτήσουν! Αυτός ο λαός που επευφημούσε και πανηγύριζε, πλην τεσσάρων που αυτοκτόνησαν από ντροπή, είναι με την ανοχή του συνένοχος στα μετέπειτα εγκλήματα. Ο Γάλλος συγγραφέας ολοκληρώνει έτσι, σχεδόν, το ευτράπελο κατηγορητήριό του, δείχνοντας ότι όλοι φταίνε (όλοι φταίμε) γι’ αυτό το κακοπαιγμένο έργο, γι’ αυτόν τον θηριώδη θίασο, που ξεκίνησε με τα χειροκροτήματα του πλήθους και συνέχισε με το Ολοκαύτωμα.

Η γραφή του Vuillard είναι ελκτική, ελκτικότατη. Παίρνει τα πραγματικά γεγονότα, το ιστορικό πλαίσιο και τα πρόσωπα, και τα κάνει καρικατούρες σε ένα γίγνεσθαι, που φαίνεται σοβαρό. Ο Γάλλος συγγραφέας κεντά με ειρωνεία έναν καμβά όπου όλοι φαίνονται κατώτεροι από τις περιστάσεις, σαν να ζουν όχι την Ιστορία αλλά τη φάρσα της, που παίζουν ένα κακογραμμένο έργο, όπου η ανοχή και η υποχωρητικότητα, η άβουλη συγκατάβαση αφήνει περιθώρια στο Κακό να αφηνιάσει.

Η γη το παραμύθι λέει του ταξιδιώτη / (που `χε αγάπη την ωραία, την πριγκιπέσσα την κρυφή τη Δουλτσινέα) (Sadahzinia):

Διαβάζεται γρήγορα, διαβάζεται με τα χρωματιστά γυαλιά που δίνει ο Vuillard στους αναγνώστες του ώστε να δουν την άνοδο του Hitler και κυρίως την ανοχή που έδειξαν όλοι πριν ξεκινήσει ο 2ος Παγκόσμιος Πόλεμος.

> Ο Ερίκ Βυϊγιάρ γεννήθηκε το 1968 στη Λυών. Σπούδασε νομικά, πολιτικές επιστήμες και φιλοσοφία (με τον Ζακ Ντεριντά). Έχει δημοσιεύσει ποιήματα και μυθιστορήματα και έχει σκηνοθετήσει δύο ταινίες. Έχει τιμηθεί, μεταξύ άλλων, με τα βραβεία Franz Hessel και Alexandre-Vialatte, καθώς και με το βραβείο Goncourt 2017 για την "Ημερήσια διάταξη".

Πάπισσα Ιωάννα