Monday, November 12, 2018

Dirk Kurbjuweit, “Φόβος”


Στις σύγχρονες κοινωνίες των πολλαπλών επαφών και σχέσεων, καραδοκεί το stalking -στη ζωντανή ή στην ψηφιακή διεπαφή- ενός ατόμου που παρενοχλεί, παρεμβαίνει επίμονα, σκιάζει με την παρουσία του τη φιλήσυχη ζωή των άλλων.

Στις σύγχρονες κοινωνίες των πολλαπλών επαφών και σχέσεων, καραδοκεί το stalking -στη ζωντανή ή στην ψηφιακή διεπαφή- ενός ατόμου που παρενοχλεί, παρεμβαίνει επίμονα, σκιάζει με την παρουσία του τη φιλήσυχη ζωή των άλλων.


Dirk Kurbjuweit
Angst
2013

“Φόβος”
μετ. Κ. Λάμψα, Π. Δηράνη
εκδόσεις Ποταμός -2018


Όλη η ζωή του ένας παραπονιάρης μύθος τυλιγμένος / στου νου του την ανέμη και στου ονείρου την απόχη / κι αυτός στ’ άλογο με τα όπλα του στο στήθος φορτωμένος / περνάει κι όλοι γιουχάρουν "Δον Κιχώτη" (Sadahzinia):
Το βιβλίο μάς το έφερε η Bookworm, επειδή έμαθε ότι σχετίζεται με το θέμα της διατριβής της που είναι το stalking.

Αυτό ζητάει η καρδιά του ν’ αλαφρώσει. / Να φέρει ανάσκελα το κόσμο από τη βάση (Sadahzinia):
Το μυθιστόρημα ξεκινά με ήρεμα συγκλονιστικό τρόπο! Ο 45χρονος αφηγητής, ο αρχιτέκτονας Randolph Tiefentalher, επισκέπτεται τον 78χρονο πατέρα του στη φυλακή, όπου κλείστηκε μετά τη δολοφονία του κατοίκου του ισογείου, του κύριου Tiberius. Η εξιστόρηση του φόνου δείχνει πως έγινε απόλυτα προγραμματισμένα, και μάλιστα με τη σύμφωνη γνώμη του γιου. Επομένως, η υπόλοιπη ιστορία αποσκοπεί στο να μας δείξει το γιατί.

Η τετραμελής οικογένεια του Randolph ζει τη φυσιολογική της ζωή, όταν ο Tiberius αφήνει ραβασάκια έρωτα στη γυναίκα του Rebecca και συνάμα αρχίζει να τους κατηγορεί ότι κακοποιούν σεξουαλικά τα παιδιά τους. Κινείται ανάμεσα στο νομικά κολάσιμο και στο απλώς ενοχλητικό κι αυτό είναι η βαθύτερη ουσία του stalking, που μέσα στο βιβλίο μεταφράζεται “καταδίωξη”, αλλά μάλλον θα ταίριαζε “παρενόχληση” ή “ενοχλητική παρακολούθηση” κ.ο.κ. Σταδιακά θεσπίστηκαν νόμοι γι’ αυτό, αλλά την εποχή, όπου διαδραματίζονται τα γεγονότα του “Angst”, δεν υπήρχαν νόμοι και ποινές. Έτσι η οικογένεια Tiefentalher νιώθει ανυπεράσπιστη, παρόλο που απευθύνθηκε σε δικηγόρο, στην αστυνομία, στην πρόνοια κ.ο.κ. Το stalking εξελίχθηκε σε βραχνά που δεν τους άφηνε να λειτουργήσουν ομαλά, παρόλο που οδήγησε το ζευγάρι στο να έρθει πιο κοντά και να ζήσουν στιγμές οικειότητας που πριν είχαν χαθεί.

Η ενοχλητική γειτονία του Tiberius πέφτει σαν πέτρα στη λίμνη και φέρνει στην επιφάνεια άλλες έννοιες και φαινόμενα, όπως οι σχέσεις μέσα στην οικογένεια, η παιδική κακοποίηση, η αβουλία που έρχεται σε αντίθεση με την σωματική βία, η δικαιοσύνη που πολλές φορές δεν καλύπτει τους νομιμόφρονες πολίτες κ.ο.κ. Έτσι, διαβάζουμε την ιστορία από τις ενοχλήσεις προς τον φόνο, αλλά παράλληλα ξεδιπλώνονται οι σκέψεις του Randolph για ένα σωρό θέματα που αφορούν τις σχέσεις των ανθρώπων και τον φόβο ή την αδιαφορία.

Τελικά, επέρχεται και μια ανατροπή που δένει πολύ καλά με την όλη λογική του έργου και καταδεικνύει την εκδίκηση ως απευκταία αλλά εντέλει αναγκαία λύση σε ό,τι η κοινωνία και ο νόμος δεν μπορεί να καλύψει.

Η γη το παραμύθι λέει του ταξιδιώτη / (που `χε αγάπη την ωραία, την πριγκιπέσσα την κρυφή τη Δουλτσινέα) (Sadahzinia):
Δυνατό έργο. Όχι έντονο, όχι τεταμένο. Είναι όμως αφενός καλογραμμένο και ενδιαφέρον κι αφετέρου θίγει ένα αφανές θέμα της σύγχρονης πραγματικότητας, το stalking.


> Ο Dirk Kurbjuweit είναι δημοσιογράφος, αρχισυντάκτης του Der Spiegel και ζει μεταξύ Βερολίνου και Αμβούργου. Για τα κείμενά του έχει επανειλημμένως τιμηθεί, μεταξύ αυτών και με το βραβείο Egon Erwin Kisch. Έχει εκδώσει οκτώ μυθιστορήματα, τα περισσότερα από τα οποία, ανάμεσά τους κι ο Φόβος έχουν μεταφερθεί στη Γερμανία στον κινηματογράφο, την τηλεόραση και το ραδιόφωνο.
Πάπισσα Ιωάννα

Friday, November 09, 2018

Zia Haider Rahman, “Υπό το φως των όσων γνωρίζουμε”


Μετανάστης από το Bangladesh που αναρριχάται στα top επίπεδα του City: άλλο ένα λογοτεχνικό σχόλιο για την ώσμωση Ανατολής και Δύσης σε μια πολυπολιτισμική κοινωνία.


Zia Haider Rahman
“In the Light of What We Know”
2014

“Υπό το φως των όσων γνωρίζουμε”
μετ. Α. Μιχαηλίδης
εκδόσεις Πόλις -2018


Όλη η ζωή του ένας παραπονιάρης μύθος τυλιγμένος / στου νου του την ανέμη και στου ονείρου την απόχη / κι αυτός στ’ άλογο με τα όπλα του στο στήθος φορτωμένος / περνάει κι όλοι γιουχάρουν "Δον Κιχώτη":
Τι μ’ οδήγησε σ’ αυτό το βιβλίο; Απ’ τη μια η αγάπη μου για τα μαθηματικά, που με κάνει να απορώ πώς ένα θετικό πνεύμα σαν το δικό μου, μικρό και χωρίς υψιπετείς βλέψεις, αγαπά παράλληλα τη μαγεία της λογοτεχνίας! Αλλά, όπως πολλοί ξέρετε, αυτά τα δύο συνδυάζονται άψογα σε βιβλία σαν αυτό. Απ’ την άλλη, ένας συν-blogger ο αστροφυσικός Βασίλης Δρόλιας, που έγραψε για το βιβλίο στον “Αναγνώστη”, δήλωσε ότι το βιβλίο είναι ένα από τα καλύτερα πέντε που διάβασε τα τελευταία 10 χρόνια (δήλωσή του με αφορμή το άρθρο του στα “Νέα”).

Αυτό ζητάει η καρδιά του ν’ αλαφρώσει. / Να φέρει ανάσκελα το κόσμο από τη βάση:
Το βιβλίο ξεκινά με τη σχέση του αφηγητή, στελέχους τραπεζών πακιστανικής καταγωγής που ζει στο Λονδίνο, γόνου αριστοκρατικής οικογένειας, με τον Zafar, μπαγκλαντεσιακής καταγωγής, φτωχού μετανάστη που κατάφερε όμως να σπουδάσει και να αναρριχηθεί.

Εξ αρχής λοιπόν το μυθιστόρημα συναιρεί αντίθετα στοιχεία που κρατούν το όλο οικοδόμημα σε μια ισορροπία και του δίνουν ένταση δυνάμεων. Τα μαθηματικά και τη λογοτεχνία, τους Νοτιοασιάτες με την Ευρώπη, τους Μουσουλμάνους με τους Λονδρέζους, την αριστοκρατία του αφηγητή με τη χαμηλή κοινωνική τάξη του Zafar

Καθώς προχωρά η σχοινοτενής αφήγηση, που βλέπουμε τον ανώνυμο αφηγητή-τραπεζικό στέλεχος να εξιστορεί τη συνάντηση και τον ενδοκειμενικό αφηγητή Zafar να μιλά για το παρελθόν του. Το βάρος του κειμένου πέφτει σ’ ένα είδος βιογραφίας του μαθηματικού, που βρέθηκε σε αποστολή του ΟΗΕ στο Αφγανιστάν, που σπούδασε σε Αμερική και Αγγλία, που εργάστηκε ανάλογα, που γνωρίστηκε με τη high society, που αναρριχήθηκε από μια μεσοαστική οικογένεια του Σύλφετι σε μεγαλοστέλεχος του Λονδίνου κ.ο.κ.

Κρατώ ορισμένες αποφθεγματικές φράσεις που μου έκαναν εντύπωση από την αρχή του βιβλίου:
- “Παρόλο που ντρεπόταν για τους γονείς [τη χαμηλή τους τάξη], ντρεπόταν περισσότερο επειδή ντρεπόταν”
- “Όταν κάποτε τον ρώτησα πώς ήταν δυνατόν ένας φυσικός να πιστεύει στον Θεό, μου απάντησε ότι η φυσική δεν τα εξηγεί όλα και δεν απαντά στο ερώτημα γιατί ισχύουν αυτοί οι φυσικοί νόμοι και όχι κάποιοι άλλοι”,
- “Οι πλάνες των αισθήσεων μας λένε την αλήθεια, όσον αφορά την αντίληψη” (πλατωνικού τύπου ρήση).

Η εναλλαγή των χρόνων, η μεταπήδηση από περίοδο σε περίοδο της ζωής του Zafar, η ταλάντωση από τη συζήτηση στο παρελθόν (στα ποικίλα παρελθόντα) και πάλι πίσω κ.ο.κ. ορίζουν ένα αγραμμικό μυθιστόρημα ιδεών, όπου κυριαρχούν δυο βασικές ιδέες, οι οποίες πιθανόν θέλουν να συναντηθούν. Απ’ την μια, οι ποικίλες πολιτισμικές και ταξικές διαφορές (Ασιάτες – Ευρωπαίοι/Αμερικάνοι, Ανατολή - Δύση και χαμηλή τάξη vs. υψηλή κοινωνία) βρίσκονται συνεχώς στο προσκήνιο, είτε ως συγκρούσεις κουλτουρών είτε ως διαλεκτική σύνθεσή τους. Κι απ’ την άλλη, τα μαθηματικά που έρχονται να δώσουν μια πανανθρώπινη γλώσσα: “Ο Ράσελ είπε ότι αγαπούσε τα μαθηματικά επειδή δεν είναι ανθρώπινα… [Πρόκειται για] τον μοναδικό κλάδο όπου το κοινωνικό στάτους, η θέση και η αυθεντία δεν αξίζουν μια δεκάρα. Το ποιος είσαι δεν μετράει καθόλου”.

Αυτή η θετικιστική γνώμη αναγνωρίζει στα μαθηματικά καθολικές δομές και ένα είδος ισότητας και μαζί αξιοκρατίας που διαπερνά τα έθνη και τις τάξεις, τις θρησκείες και τις ιδεολογίες. Αυτό όμως έρχεται σε αντίθεση με άλλο σημείο του βιβλίου, όπου ο τρόπος οργάνωσης των μαθηματικών, λ.χ. με το δεκαδικό ή το δεκαεξαδικό σύστημα, διαφοροποιεί και τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο. Τα λεγόμενα Fuzzy Mathematics αλλά και το θεώρημα της μη-πληρότητας του Kurt Gödel υποδεικνύουν ότι δεν είναι τα πάντα μετρήσιμα, δεν είναι τα πάντα ποσοτικοποιημένα.


Η γη το παραμύθι λέει του ταξιδιώτη / (που `χε αγάπη την ωραία, την πριγκιπέσσα την κρυφή τη Δουλτσινέα):
Το βιβλίο του Rahman εντάσσεται σε ένα κύμα μετα-αποικιοκρατικών κειμένων που επιχειρούν να ξαναθέσουν στο προσκήνιο τις σχέσεις Ανατολής και Δύσης, των πρώην αποικιών και της άλλοτε κοσμοκράτειρας Βρετανίας. Όλες αυτές οι διαφορές διυλίζονται μέσα από τα μαθηματικά ως ανθρώπινες, κοινωνικές κατασκευές. Συναιρεί τις αντιθέσεις του κόσμου που ξεκινούν από τις διαφορές των πρωτοκοσμικών και των τριτοκοσμικών κοινωνιών, των θρησκειών, των ανθρωπιστικών και των θετικών επιστημών, των νοοτροπιών που γίνονται μερικές φορές ρατσιστικές ή ταξικές.

In2life, 28/9/2018 


> Ο Ζία Χάιντερ Ράχμαν γεννήθηκε σε μια αγροτική περιοχή του Μπανγκλαντές. Μεγάλωσε στη Μεγάλη Βρετανία, σε συνθήκες μεγάλης φτώχειας, αλλά έκανε λαμπρές σπουδές (Οξφόρδη, Καίμπριτζ, Μόναχο και Γέηλ). Εργάστηκε ως ανώτερο στέλεχος στον χρηματοπιστωτικό τομέα και σήμερα είναι δικηγόρος με αντικείμενο δραστηριότητας τα ανθρώπινα δικαιώματα και το διεθνές δίκαιο. Είναι τακτικός συνεργάτης των εφημερίδων New York Times και The Guardian, καθώς και του ραδιοφωνικού σταθμού BBC Radio 4. Το "Υπό το φως των όσων γνωρίζουμε" είναι το πρώτο του μυθιστόρημα. Τιμήθηκε, μεταξύ άλλων, με το James Tait Black Memorial Prize και το International Ranald McDonald Prize.
Πάπισσα Ιωάννα

Tuesday, November 06, 2018

Ντράγκο Γιάντσαρ, “Αυτή τη νύχτα την είδα”


Η λογοτεχνία της ευρωπαϊκής αντίστασης απέναντι στον Ναζισμό -5. Το ζεύγος Zarnik κερδίζει συμπάθειες και έχθρες, ώσπου οι αντάρτες Παρτιζάνοι τούς εκτελούν. Συνεργάτες των Nazi ή κρυφοί πατριώτες;  Δίκαιο ή άδικο;



Drago Jančar
“To noč sem jo videl”
2010

Ντράγκο Γιάντσαρ
“Αυτή τη νύχτα την είδα”
μετ. Λ. Αβαγιανού
εκδόσεις Καστανιώτη -2018


Όλη η ζωή του ένας παραπονιάρης μύθος τυλιγμένος / στου νου του την ανέμη και στου ονείρου την απόχη / κι αυτός στ’ άλογο με τα όπλα του στο στήθος φορτωμένος / περνάει κι όλοι γιουχάρουν "Δον Κιχώτη" (Sadahzinia):
Σλοβένικη λογοτεχνία ;;; Δεν έχω ιδέα. Δεν έχω διαβάσει κανένα βιβλίο αλλά και δεν ξέρω κανένα όνομα Σλοβένου συγγραφέα. Όταν λοιπόν έπεσα στο βιβλιοπωλείο πάνω στον Jančar, σκέφτηκα να γνωρίσω τη χώρα του και τη νοοτροπία της με τον καλύτερο, όπως προβάλλεται, πεζογράφο της.

Αυτό ζητάει η καρδιά του ν’ αλαφρώσει. / Να φέρει ανάσκελα το κόσμο από τη βάση (Sadahzinia):
Ο Jančar, γεννημένος το 1948, έχει γιουγκοσλαβική συνείδηση. Με κέντρο το ζεύγος Leo και Veronika Zarnik χτίζει ένα “ελεγειακό και δραματικό” κείμενο, όπου πέντε αφηγήσεις πλευροκοπούν τα χρόνια λίγο πριν και κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου και την αντίσταση των Γιουγκοσλάβων εναντίον των Γερμανών.

Στην πρώτη αφήγηση δυο κόσμοι συγκρούονται. Είμαστε στα 1937. Ο αφηγητής είναι ο υπολοχαγός ιππικού Stevan Radovanović, ο οποίος διατάζεται να διδάξει την πλούσια Veronika Zarnik να ιππεύει. Ο μεν έχει στρατιωτική σκέψη και πορεύεται by the box με όλα τα βήματα που ξέρει, ενώ εκείνη είναι απείθαρχη, λίγο έως πολύ κακομαθημένη, που θέλει να γίνονται όλα όπως η ίδια επιθυμεί. Ο έρωτάς τους τους φέρνει πιο κοντά, παρά τον εκτοπισμό του από το Maribor στη νότια Γιουγκοσλαβία, ώσπου η κακομαθημένη αρχόντισσα επιστρέφει στον άντρα της κι ο υπολοχαγός παίρνει μέρος στον πόλεμο καταρχάς εναντίον των Ναζιστών κι έπειτα εναντίον των κομουνιστών του Tito.

Στη δεύτερη αφήγηση η μητέρα της Veronika που λέγεται Josipina θρηνεί το 1944 την ξαφνική εξαφάνιση του ζεύγους. Η εξαφάνιση είναι ένα μυστήριο που σχετίζεται με τη γερμανική κατοχή και την απελευθέρωση; Ο λόγος της είναι πιο συναισθηματικός ως μητέρας που αναζητεί με όποια ψευδαίσθηση το παιδί της, αλλά ταυτόχρονα αφηγείται τις τελευταίες ώρες πριν και μετά την εξαφάνιση της κόρης της.

Μετά τη συναισθηματική γέφυρα που αποτέλεσε η Josipina τον λόγο αναλαμβάνει ο Γερμανός στρατιωτικός γιατρός Horst Hubmayer, που σύχναζε όπως και πολλοί άλλοι αξιωματικοί, επιχειρηματίες και καλλιτέχνες στον πύργο των Zarnik. Η αφήγησή του, πέρα απ’ τη φρίκη του πολέμου, αναδεικνύει δύο βασικές παραμέτρους. Απ’ τη μια, πόσο σαγηνευτική ήταν η Veronika, όχι μόνο για τον Stevo, τον υπολοχαγό της πρώτης αφήγησης, αλλά και τον γιατρό ή τον χωρικό Jeranek. Η οικοδέσποινα ήταν μια λαμπερή ύπαρξη, που δεν ασχολούνταν με την πολιτική ή τον πόλεμο, αλλά δέσμευε πάνω της τη σκέψη όσων ήταν γύρω της. Κι απ’ την άλλη, ο Horst εικάζει ότι το ζεύγος το σκότωσαν στο δάσος οι Παρτιζάνοι αντιστασιακοί, επειδή συγχρωτίζονταν με τους Γερμανούς κατακτητές, αν και μια πολύ δυνατή διαίσθηση τού υπέβαλε τη σκέψη ότι οι Zarnik κρυφά είχαν πάρε δώσε με τους αντάρτες και τους ενίσχυαν.

Τέταρτη στη σειρά είναι η υπηρέτρια Jozi, η οποία αγαπά πολύ τ’ αφεντικά της και ειδικά τη Veronika, την οποία δεν θεωρεί καθόλου ψηλομύτα και τη δικαιολογεί. Η μαρτυρία της φωτίζει εκείνη τη νύχτα του Ιανουαρίου 1944, όταν εξαφανίστηκαν οι Zarnik. Δεν ήταν μια βραδιά με καλεσμένους, άλλοι απ’ τους οποίους έμεναν στον πύργο όλη τη νύχτα κι άλλοι έφευγαν μισομεθυσμένοι. Εκείνο το βράδυ οι Παρτιζάνοι έκαναν έφοδο, αναστάτωσαν το σπίτι και έφυγαν παίρνοντας μαζί τους τον Leo και τη Veronika Zarnik. Τελικά, ήταν γερμανόφιλοι και καλοπερασάκηδες προδότες ή κρυφά φιλοπαρτιζάνοι και πατριώτες;

Η τελευταία αφήγηση κανονικά πρέπει να ρίξει φως στην υπόθεση. Είναι του Ivan Jeranek, του νεαρού χωρικού που δούλευε στον πύργο. Αγαπούσε κι αυτός τους Zarnik κι ειδικότερα τη Veronika, εντάχθηκε στις τάξεις των Παρτιζάνων, ήταν παρών τη νύχτα εκείνη της σύλληψης και τώρα, μετά τον πόλεμο, προσπαθεί να θυμηθεί και να εξηγήσει την παρτιζάνικη εφόρμηση.

Η γη το παραμύθι λέει του ταξιδιώτη / (που `χε αγάπη την ωραία, την πριγκιπέσσα την κρυφή τη Δουλτσινέα) (Sadahzinia):
Ο Drago Jančar φτιάχνει μια μοναδική πολυφωνική αφήγηση, κάθε αφηγητής της οποίας συμπληρώνει, αναιρεί και προσθέτει κάτι στις προηγούμενες. Συγκινητικό όσο και δραματικό μυθιστόρημα, που πλάθει χαρακτήρες και έντονες σκηνές, που δεν χάνει ποτέ τον ρυθμό του και καταφέρνει να δώσει τις κορυφώσεις που χρειάζεται ο αναγνώστης.


> Ο Ντράγκο Γιάντσαρ γεννήθηκε το 1948 στο Μάριμπορ. Σήμερα ζει και εργάζεται στη Λιουμπλιάνα. Θεωρείται ο κορυφαίος συγγραφέας της Σλοβενίας και είναι ο πλέον γνωστός και μεταφρασμένος στο εξωτερικό. Σπούδασε νομικά και εργάστηκε ως δημοσιογράφος, επιμελητής εκδόσεων και σεναριογράφος. Ταξίδεψε στις ΗΠΑ και στη Γερμανία. Αντιτάχθηκε στο κομμουνιστικό καθεστώς της πατρίδας του και φυλακίστηκε. Ως πρόεδρος του PEN Slovenija την περίοδο 1987-1991, αγωνίστηκε για την έλευση της δημοκρατίας στη Γιουγκοσλαβία και τη Σλοβενία. Τον χαρακτήρισαν μάλιστα "σεισμογράφο μιας χαοτικής ιστορίας". Το πλούσιο έργο του περιλαμβάνει μυθιστορήματα, διηγήματα, νουβέλες, δοκίμια και θεατρικά κείμενα. Έχει τιμηθεί με πολλές και σημαντικές διακρίσεις για τα βιβλία του. Το 2011 του απονεμήθηκε το Ευρωπαϊκό Βραβείο Λογοτεχνίας. Με το μυθιστόρημά του "Αυτή τη νύχτα την είδα" (2010) απέσπασε το σλοβένικο Βραβείο Kresnik για τρίτη φορά στην ιστορία του θεσμού και το Βραβείο Καλύτερου Ξενόγλωσσου Βιβλίου στη Γαλλία το 2014.
Πάπισσα Ιωάννα

Saturday, November 03, 2018

Éric Vuillard, “Ημερήσια διάταξη”


Η λογοτεχνία της ευρωπαϊκής αντίστασης απέναντι στον Ναζισμό -4. Πόση γελοιότητα κρύβεται κάτω απ’ την φρίκη; Πόσο καραγκιοζιλίκι υπολανθάνει στην πολιτική και στις διεθνείς επαφές, όπου απ’ τη μια η βία κι απ’ την άλλη η ανοχή παρελαύνουν!


Éric Vuillard
“L’ ordre du jour”
2017

“Ημερήσια διάταξη”
μετ. Μ. Πιμπλής
εκδόσεις Πόλις -2018


Όλη η ζωή του ένας παραπονιάρης μύθος τυλιγμένος / στου νου του την ανέμη και στου ονείρου την απόχη / κι αυτός στ’ άλογο με τα όπλα του στο στήθος φορτωμένος / περνάει κι όλοι γιουχάρουν "Δον Κιχώτη" (Sadahzinia):
Δώρο για τα γενέθλιά μου, καταμεσής του Ιουλίου!

Αυτό ζητάει η καρδιά του ν’ αλαφρώσει. / Να φέρει ανάσκελα το κόσμο από τη βάση (Sadahzinia):
Ένα καζάνι από Ιστορία που ξεχειλίζει από ειρωνεία, που καρυκεύεται από ειρωνεία για να μπορέσουμε ν’ αντέξουμε τη φρίκη μέσα από τη γελοιότητα. Μη μυθοπλαστικό μυθιστόρημα καθώς δεν έχει πλαστούς χαρακτήρες, αλλά όλοι είναι πραγματικά πρόσωπα του Μεσοπολέμου, που πλαισίωναν με τον έναν ή τον άλλο τρόπο τον Hitler.

Κι αν απ’ τη μία αυτός εκπροσωπεί την κυνική δύναμη, την πυγμή και την ιδεολογική επιβολή, την ισχύ, την ορμή, το μαινόμενο άρμα που θέλει όλο και πιο πολλά, οι μαριονέτες γύρω του τι συμβολίζουν; Οι είκοσι τέσσερις βιομήχανοι, ανάμεσα στους οποίους ο Krupp κι ο Opel, που συμμάχησαν μαζί του και τον χρηματοδότησαν το 1933, δεν είναι τίποτα άλλο παρά ο οικονομικός παράγοντας που πίστεψε ότι το συμφέρον της είναι με τον ανερχόμενο ναζιστή ηγέτη. Κι οι ηγετίσκοι της Αυστρίας, όπως ο καγκελάριος Schussning, είναι οι βολεμένοι, αριστοκράτες, άψητοι, φιλήσυχοι πολιτικοί που δεν θέλουν να χαλάσουν τη ζαχαρένια τους και εύκολα (με όλες τις μικρές αντιρρήσεις που ίσα ίσα τολμούν να ψελλίσουν) υπογράφουν, υποχωρούν, επιτρέπουν την αναίμακτη ενσωμάτωση της χώρας στο Τρίτο Reich, το περίφημο Anschluss!

Αλλά κι έξω απ’ τα σύνορα “οι μεγάλες Δημοκρατίες μοιάζουν να μη βλέπουν τίποτα, ενώ η Αγγλία πήγε για ύπνο και ροχαλίζει γαλήνια, ενώ η Γαλλία βλέπει γλυκά όνειρα”. Οι δυτικές δημοκρατίες δεν θορυβήθηκαν απ’ τον τρελό που κυνηγά τους Εβραίους, τους Κομουνιστές, τους ομοφυλόφιλους, λίγο από επανάπαυση λίγο επειδή ίσως τους συμφέρει αυτός το μουστάκιας απέναντι στον Στάλιν.

Και τέλος ο ίδιος ο λαός, ο λαός της Αυστρίας, που περίμενε τον Hitler, περίμενε, όπως λέει ο Vuillard, να τον προσαρτήσουν! Αυτός ο λαός που επευφημούσε και πανηγύριζε, πλην τεσσάρων που αυτοκτόνησαν από ντροπή, είναι με την ανοχή του συνένοχος στα μετέπειτα εγκλήματα. Ο Γάλλος συγγραφέας ολοκληρώνει έτσι, σχεδόν, το ευτράπελο κατηγορητήριό του, δείχνοντας ότι όλοι φταίνε (όλοι φταίμε) γι’ αυτό το κακοπαιγμένο έργο, γι’ αυτόν τον θηριώδη θίασο, που ξεκίνησε με τα χειροκροτήματα του πλήθους και συνέχισε με το Ολοκαύτωμα.

Η γραφή του Vuillard είναι ελκτική, ελκτικότατη. Παίρνει τα πραγματικά γεγονότα, το ιστορικό πλαίσιο και τα πρόσωπα, και τα κάνει καρικατούρες σε ένα γίγνεσθαι, που φαίνεται σοβαρό. Ο Γάλλος συγγραφέας κεντά με ειρωνεία έναν καμβά όπου όλοι φαίνονται κατώτεροι από τις περιστάσεις, σαν να ζουν όχι την Ιστορία αλλά τη φάρσα της, που παίζουν ένα κακογραμμένο έργο, όπου η ανοχή και η υποχωρητικότητα, η άβουλη συγκατάβαση αφήνει περιθώρια στο Κακό να αφηνιάσει.

Η γη το παραμύθι λέει του ταξιδιώτη / (που `χε αγάπη την ωραία, την πριγκιπέσσα την κρυφή τη Δουλτσινέα) (Sadahzinia):
Διαβάζεται γρήγορα, διαβάζεται με τα χρωματιστά γυαλιά που δίνει ο Vuillard στους αναγνώστες του ώστε να δουν την άνοδο του Hitler και κυρίως την ανοχή που έδειξαν όλοι πριν ξεκινήσει ο 2ος Παγκόσμιος Πόλεμος.



> Ο Ερίκ Βυϊγιάρ γεννήθηκε το 1968 στη Λυών. Σπούδασε νομικά, πολιτικές επιστήμες και φιλοσοφία (με τον Ζακ Ντεριντά). Έχει δημοσιεύσει ποιήματα και μυθιστορήματα και έχει σκηνοθετήσει δύο ταινίες. Έχει τιμηθεί, μεταξύ άλλων, με τα βραβεία Franz Hessel και Alexandre-Vialatte, καθώς και με το βραβείο Goncourt 2017 για την "Ημερήσια διάταξη".
Πάπισσα Ιωάννα

Tuesday, October 30, 2018

Robert Seethaler, “Ο καπνοπώλης”


Η λογοτεχνία της ευρωπαϊκής αντίστασης απέναντι στον Ναζισμό -3. Η αντίσταση δεν είναι μόνο μια πράξη μάχιμου ηρωισμού. Μπορεί να είναι μια εσωτερική διεργασία που κάποια στιγμή θα μετατραπεί σε μια απονενοημένη ενέργεια υψηλού συμβολισμού.


Robert Seethaler
“Der Trafikant”
2012

“Ο καπνοπώλης
μετ. Κ. Λάμψα – Π. Δηράνη
εκδόσεις Ποταμός -2018


Όλη η ζωή του ένας παραπονιάρης μύθος τυλιγμένος / στου νου του την ανέμη και στου ονείρου την απόχη / κι αυτός στ’ άλογο με τα όπλα του στο στήθος φορτωμένος / περνάει κι όλοι γιουχάρουν "Δον Κιχώτη" (Sadahzinia):
Κάνω ταξίδια με τη λογοτεχνία. Από την Ελλάδα ώς την Αργεντινή κι από τη Σουηδία έως την Ιαπωνία. Έτσι, η Αυστρία, αυτή η άγνωστη Αυστρία, της Βιέννης των Χριστουγέννων και της κλασικής μουσικής, της Sachertorte και της Όπερας, των Άλπεων και του Salzburg, της νομπελίστριας Elfride Jelinek και του προπολεμικού Anschluss
…και τώρα ένας σύγχρονος Αυστριακός συγγραφέας (γενν. 1966) έρχεται να μπει στο σπίτι μου για να μου μιλήσει, τον 21ο αιώνα, για την πατρίδα του.


Αυτό ζητάει η καρδιά του ν’ αλαφρώσει. / Να φέρει ανάσκελα το κόσμο από τη βάση (Sadahzinia):
Τελικά, ο Seethaler δεν μιλάει για την Αυστρία του σήμερα, αλλά για το 1937. Κι ενώ η αφήγηση είναι πεδινή και ήπια, χωρίς κορυφώσεις και slalom, το ενδιαφέρον είναι δεδομένο. Πρώτον, επειδή ζούμε τα προπολεμικά χρόνια όπου ο Hitler είναι στην εξουσία (Αυστριακός κι ο Hitler) και βαίνουμε αργά, ανεπαίσθητα αλλά με σιγουριά προς την Ενσωμάτωση της γερμανόφωνης αυτής χώρας στο 3ο Reich. Δεύτερον, επειδή Αυστριακός και μάλιστα Βιεννέζος είναι και ο Sigmund Freud, ο διάσημος αυτός ψυχαναλυτής, που κινείται στην πρωτεύουσα, ενώ η φήμη του προηγείται της παρουσίας του.

Η ιστορία όμως πρώτα. Ο δεκαεφτάχρονος Franz Huchel αναγκάζεται να φύγει από το χωριό του και να μεταβεί στη Βιέννη, πιάνοντας δουλειά στο καπνοπωλείο του ανάπηρου πολέμου Otto Trsnjek. Εκεί οι συνθήκες είναι ιδανικές, αφού γνωρίζει κόσμο, διαβάζει εφημερίδες και μυείται στην πολιτική ζωή του μεσοπολέμου, περιπλανάται στο Prater και διασκεδάζει στο λούνα παρκ, γνωρίζει μια νεαρή κοπέλα. Και φυσικά μαγεύεται από τον Freud, έστω κι αν είναι Εβραίος…

Η ατομική ζωή του Franz είναι στο επίκεντρο της ιστορίας, σε ένα είδος Bildungsroman που συγχωνεύει τον έρωτα και την απογοήτευση της προσωπικής συνείδησης με το ιστορικό που όλο και φουσκώνει σαν κύμα. Έτσι έχουμε ένα τρίγωνο με κορυφές τον νεαρό πρωταγωνιστή, τον μέγα Sigmund Freud και τις ναζιστικές αντιεβραϊκές επελάσεις.

Οι ναζιστικές κρούσεις συνεχίζονται καταιγιστικά, με αποκορύφωμα τη σύλληψη του Otto Trsnjek για φιλοεβραϊσμό και η τελική θανάτωσή του. Στη συνέχεια ο Freud αναγκάζεται να εγκαταλείψει την πόλη του, πριν τα πράγματα γίνουν χειρότερα, και να μεταβεί στο Λονδίνο. Ο ίδιος ο νεαρός Franz γίνεται, καθώς ωριμάζει, πιο συνειδητοποιημένος και στο τέλος κατεβάζει τη σημαία με τη σβάστικα και ανεβάζει το παντελόνι με το ένα μπατζάκι του καπνοπώλη. Μια πράξη αντίστασης από έναν άμαχο…


Η γη το παραμύθι λέει του ταξιδιώτη / (που `χε αγάπη την ωραία, την πριγκιπέσσα την κρυφή τη Δουλτσινέα) (Sadahzinia):
Το βιβλίο του Seethaler είναι μια έξοχη ιστορίας αντίστασης σε έναν κόσμο που εκφασίζεται γρήγορα. Ο νεαρός ενηλικιώνεται στα δύσκολα και η συμπεριφορά του προκαλεί συγκίνηση και σκέψεις. Πέρα απ’ το ηρωικό τέλος, ο συγγραφέας στήνει μια μαγική σκηνή: ο Franz καθ’ υπόδειξη του Freud καταγράφει τα όνειρά του κι ακόμα περισσότερο κολλά το χαρτί με το όνειρο της προηγούμενης νύχτας στην πόρτα του μαγαζιού. Τα όνειρα αντιστέκονται στην πραγματικότητα…



> Ο Robert Seethaler (Ρόμπερτ Ζέεταλερ) γεννήθηκε το 1966 στη Βιέννη. Είναι πολυβραβευμένος συγγραφέας και σεναριογράφος. Το τελευταίο του μυθιστόρημα "Μια ολόκληρη ζωή" γνώρισε τεράστια επιτυχία καθώς σημείωσε πωλήσεις περισσότερων των 800.000 αντιτύπων μόνο στη Γερμανία και μεταφράστηκε σε περισσότερες από 35 γλώσσες. Ήταν στη βραχεία λίστα του βραβείου Man Booker International για το 2016. Ζει και εργάζεται στη Βιέννη και στο Βερολίνο.
Πάπισσα Ιωάννα

Μαρία Γαβαλά, “Κόκκινος σταυρός”


Η λογοτεχνία της ευρωπαϊκής αντίστασης απέναντι στον Ναζισμό -2. Η αθώα τέχνη ενός φρενοβλαβούς μπορεί να αποδίδει υπόγεια την κοινωνική και πολιτική καταπίεση; Ναι, αν το μυθιστόρημα που υπηρετεί μια τέτοια ιστορία είναι πράγματι πολυφωνικό και αληθοφανές στο ύφος και στην ατμόσφαιρα.



Μαρία Γαβαλά
“Κόκκινος σταυρός”
εκδόσεις Πόλις 
-2018


Maybe I'm foolish, Maybe I'm blind, Thinking I can see through this:
Σηκώθηκα απ’ το κρεβάτι, με τις πιτζάμες και τις ροζ παντόφλες μου εκνευρισμένη. Εκνευρισμένη επειδή το βιβλίο που ξεκίνησα με όρεξη και περιέργεια με αφήνει ακάλυπτη απ’ τις πρώτες σελίδες.

Don't ask my opinion, Don't ask me to lie:
Η ιστορία μοιράζεται σε δύο μέρη. Η Αριάδνη Hope, Ελληνογερμανίδα, εκπονεί μεταπτυχιακή εργασία για την τέχνη των ψυχασθενών, με κεντρικό παράδειγμα την Gertrude Fleck, η οποία πέρασε τον περισσότερο καιρό της ζωής της σε ιδρύματα, υπέστη τα πειράματα της ναζιστικής ευγονικής και τελικά πέθανε το 1940 σε θάλαμο αερίων. Απ’ αυτήν σώθηκαν πέντ’-έξι πίνακες μέτριας αισθητικής ποιότητας. Αλλά η ερευνήτρια προσπαθεί να καταλάβει τι θέλει να πει ο διαταραγμένος νους της ζωγράφου μέσα απ’ αυτά τα σχέδια.

Τα δύο σημεία που ανατινάζουν την αναγνωστική συμμετοχή είναι η γλώσσα και ο τρόπος έρευνας. Η γλώσσα του κειμένου δεν παρουσιάζει υφολογική διαφορά από πρόσωπο σε πρόσωπο, απ’ την αφήγηση στα ντοκουμέντα της εργασίας, απ’ τον λόγο της μυθοπλασίας στον λόγο των άρθρων ή των επιστημονικών σημειώσεων. Δεν είναι δυνατόν ένα κείμενο με τέτοια κειμενική διαστρωμάτωση να μένει επιφανειακό και ρηχό, χωρίς ποικιλία, γλωσσικές διαφοροποιήσεις και σχετικά ύφη. Ένας επιμελητής εδώ, ή ο εκδότης, έπρεπε να έχει παρέμβει. Κι απ’ την άλλη ο τρόπος έρευνας και καταγραφής δεδομένων είναι άκρως ερασιτεχνικός. Και το λέω εγώ που μόλις στα τριάντα μου επιχειρώ ένα ανάλογο master και μαθαίνω απ’ τα λάθη μου στο πώς να στήσω τη μελέτη μου. Πληροφορίες π.χ. από τη Britannica ή το Βήμα και όχι από επιστημονικά άρθρα ή βιβλία δείχνουν μια μη-επιστημονική ματιά και μέθοδο. Και τα δύο αυτά μ’ εξόργισαν τόσο που άρπαξα τον υπολογιστή να ξεδώσω, γράφοντας τις πρώτες αβαρίες που με πρόδωσαν ως αναγνώστρια.

Το κομβικό σημείο του μυθιστορήματος είναι η προσπάθεια της Αριάδνης να συν-αισθανθεί την Gertrude και να καταλάβει τα σχέδιά της μέσα απ’ τη ζωή της και την προβληματική της ψυχοσύνθεση. Επομένως, το έργο της Γαβαλά, παρά τις ιστορικές και πολιτικές προεκτάσεις του, είναι κατά βάση ένα κοινωνιολογικό και ψυχολογικό μυθιστόρημα. Ναι, οι Nazi του μεσοπολέμου παραλληλίζονται με τους ακροδεξιούς ξενοφοβικούς του 21ου αιώνα. Ναι, η εποχή σκιαγραφείται με ζωγραφικά χρώματα, με sepia φωτογραφίες, με χαρακτήρες και νοοτροπίες του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου και της Δημοκρατίας της Weimar. Αλλά το ζουμί βρίσκεται στο ψυχολογικό profile της φρενοβλαβούς που θα δώσει κι απαντήσεις στο είδος της ζωγραφικής της.

Το θέμα της ευγονικής κι ο σπαρτιατικός καιάδας προς όποιον δεν είναι “άρτιος” ήταν ένα βασικό μέρος της ναζιστικής ιδεολογίας. Το δόγμα του Άριου υπεράνθρωπου –α λα Nietzsche- κανοναρχεί τις κινήσεις τους κι έτσι εξοντώνουν ανάπηρους σωματικά και ψυχικά, Τσιγγάνους, ομοφυλόφιλους κι ό,τι άλλο θεωρούσαν παρέκκλιση από τη υγιή φύση. Με κέντρο μια τέτοια περίπτωση η Γαβαλά συνέλαβε μια πολύ έξυπνη ιδέα για να αναχθεί στο γενικό, που είναι η ρατσιστική εκδοχή της Ιστορίας.

I'm only human, That's all it takes, To put the blame on me:
Βαρύ κείμενο, αργοκίνητο σαν μαούνα σε ποταμό. Το βασικό του πρόβλημα είναι η λανθασμένη οπτική γωνία. Δεν είναι δυνατόν μια επιστήμονας, μια ερευνήτρια, να μιλάει έτσι, να γράφει έτσι και κυρίως να σκέφτεται έτσι. Δεν μπορεί δηλαδή να θέλει να συναισθανθεί το αντικείμενό της για ν’ αποδώσει στην έρευνά της. Η ματιά της είναι η ματιά μιας συγγραφέως, άντε μιας δημοσιογράφου, κι η γραφή της είναι ανάλογη. Με πολύ συναισθηματισμό, με ύφος στοχαστικό και λογοτεχνικό, με περιγράμματα και θολές σκιές που δεν ταιριάζουν στην επιστημονική σκέψη.
Θα συμφωνήσω με την άποψη της Σχινά ότι το πολιτικό υπόβαθρο του μυθιστορήματος είναι αξιοπρόσεκτο, κρυμμένο μάλιστα στα σχέδια της Fleck που φαινομενικά απεικονίζουν λουλούδια, ενώ από πίσω κρύβεται... Θα διαφωνήσω όμως ως προς το αν είναι όντως πολυπρισματικό: ένα βιβλίο το οποίο δεν έχει την αφηγηματική πολυφωνία που χρειάζεται και δεν συνθέτει από το διαφορετικό είναι κατώτερο, θεωρώ, των φιλοδοξιών του.


> Η Μαρία Γαβαλά γεννήθηκε στο Κορωπί Αττικής το 1947. Σπούδασε Ιστορία και Αρχαιολογία στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας. Μέλος της συντακτικής επιτροπής του περιοδικού "Σύγχρονος Κινηματογράφος" (1980-84) δημοσίευσε πολλά κείμενα για τον κινηματογράφο. Κινηματογραφικά κείμενά της υπάρχουν επίσης δημοσιευμένα σε διάφορα περιοδικά κι εφημερίδες. Έγραψε σενάρια, γύρισε ταινίες μικρού μήκους, ντοκιμαντέρ για την τηλεόραση και σκηνοθέτησε τις μεγάλου μήκους ταινίες: "Περί Έρωτος" (1981). - Τιμήθηκε με βραβείο στο "Φεστιβάλ Γυναικείου Κινηματογράφου" της Φλωρεντίας, το 1983, "Άρωμα βιολέτας" (1985) και "Το μαγικό γυαλί" (1989) - Τιμήθηκε με Κρατικό Βραβείο Κινηματογράφου, την ίδια χρονιά. Δόκιμη πεζογράφος, μετά το 1994, έχει στο ενεργητικό της επτά μυθιστορήματα ("Η υπηρέτρια των αγγέλων", 1994, "Η κυρία του σπιτιού", 1996, "Παραθαλάσσιο θέρετρο το χειμώνα", 1999, "Στη δροσιά των κήπων μου", 2001, "Ακραία καιρικά φαινόμενα", 2003, "Τα κορίτσια της πλατείας", 2006, "Ο λεμονόκηπος", 2012) και μία συλλογή διηγημάτων ("Από γυαλί", 2011). Έχει δημοσιεύσει διηγήματα σε περιοδικά και εφημερίδες. Επίσης, έχει μεταφράσει θεωρητικά κείμενα για τον κινηματογράφο και σύγχρονα μυθιστορήματα, πάντα από τη γαλλική γλώσσα.
Πάπισσα Ιωάννα