Tuesday, November 19, 2019

Νικόλας Σεβαστάκης, “Άνθρωπος στη σκιά”


Η Αριστερά, η αναρχική αντισυμβατικότητα, η τρομοκρατία: κι, αφού ξεκινά η δράση της τελευταίας, πώς οι παράπλευρες απώλειες κινούν κύκλους σε όλη την επιφάνεια της λίμνης;


Νικόλας Σεβαστάκης
“Άνθρωπος στη σκιά”
εκδόσεις Πόλις
2019


Διανοούμενοι και λογοτεχνία. Από το πανεπιστήμιο και τη θεωρητική σκέψη πώς κατεβαίνει κανείς στον μυθοπλαστικό λόγο; Ή από την ποίηση και την πεζογραφία πώς εγκαθιδρύεται κανείς στη διανόηση;

> Ο Νικόλας Σεβαστάκης γεννήθηκε στο Καρλόβασι της Σάμου το 1964. Σπούδασε πολιτικές επιστήμες στην Πάντειο και πολιτική θεωρία στο Ινστιτούτο Πολιτικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Lyon II της Γαλλίας. Η διδακτορική του διατριβή αναφέρεται στη χαϊντεγγεριανή κριτική της τεχνικής και της νεωτερικότητας. Ασχολήθηκε με την ποίηση, το δοκίμιο, την κριτική και περιστασιακά με τη μετάφραση. Από το 1999 διδάσκει πολιτική και κοινωνική φιλοσοφία, αρχικά στο τμήμα Κοινωνιολογίας του Πανεπιστημίου του Αιγαίου, και από το 2006 ως αναπληρωτής καθηγητής στο τμήμα Πολιτικών Επιστημών του ΑΠΘ. Μέσα από μια σειρά βιβλίων και άρθρων του, έχει ασχοληθεί με ζητήματα κριτικής της ιδεολογίας και της νεωτερικότητας. Ζει στη Θεσσαλονίκη.

Ο Σεβαστάκης είναι καθηγητής πανεπιστημίου και ξεκίνησε την κάθοδό του στη λογοτεχνία με την ποίηση, ενώ από το 2014 ασχολήθηκε με το διήγημα και τώρα με το μυθιστόρημα. Το δεύτερο που κρατώ προκαταβολικά είναι η εξαγγελία του οπισθόφυλλου ότι είναι ένα βιβλίο πολιτικό, και μάλιστα για την τρομοκρατία.

Πριν απ’ αυτόν έγραψαν για την τρομοκρατία: ο Δημήτρης Γιατρέλλης στο “Είμαστε ακόμα εδώ”, ο Νίκος Δαββέτας στο “Ωστικό κύμα”, Δημήτρης Μαμαλούκας στο “Ο κρυφός πυρήνας των Ερυθρών Ταξιαρχιών” για την ιταλική τρομοκρατία, ο Πέτρος Μαρτινίδης στο “Σύρριζα”, ο Δημήτρης Νόλλας στο “Ο καιρός του καθενός”, και ο Νίκος Α. Μάντης στο “Οι τυφλοί”.

Στον Σεβαστάκη έχουμε τον Φάνη Αυγερινό που βρίσκεται από την πεζοπόρο Ρόζα Σπαχή κρεμασμένος σε ένα πεύκο του Υμηττού. Έτσι, ξεκινά το βιβλίο κι έπειτα κάνει μια μεγάλη αναδρομή στο 1973. Ο Κώστας Μάντακας, φίλος του μαζί με τον ποιητή Αντρέα Γαλαθρή, αναλαμβάνει κατόπιν να μας δείξει τον Φάνη στα μακρινά χρόνια της δικτατορίας, η οποία έθετε ένα ασφυκτικό πλαίσιο αλλά και ένα πεδίο πολιτικών συζητήσεων. Ακολουθεί μια πολυφωνική σειρά αφηγήσεων, όπου φίλοι του Φάνη, της κοπέλας του Ζωής, κλπ. συμπληρώνουν το puzzle της φυσιογνωμίας και της εικόνας τού μετέπειτα αποδειχθέντος τρομοκράτη. Αρχής γενομένης από το 1977 όταν σκότωσε τον δικαστή Μαζαράκη και μαζί, από λάθος, τον αδελφό του. Γύρω λοιπόν από το κέντρο που είναι εμφανώς ο εξηντάχρονος αυτόχειρας, απλώνονται κύκλοι και σπείρες που τον φωτίζουν από άλλη πλευρά, υποψιασμένες και μη, πολιτικοποιημένες και μη, κοντινές και μακρινές.

Η αλήθεια είναι ότι ως βιογραφία ενός τρομοκράτη είναι έξυπνα σχεδιασμένο. Ποικίλοι προβολείς φωτίζουν το πρόσωπό του με όσα ξέρει ο καθένας, στην υποκειμενικότητα και την άγνοια, την εικασία και τη γνώση. Ωστόσο, νομίζω ότι ο Σεβαστάκης αστοχεί στην προσπάθειά του, καθώς είτε δεν έβαλε σωστά τον πήχη είτε ξέφυγε από αυτόν και έπεσε έξω. Δύο τινά μπορεί να συμβαίνουν: είτε έβαλε ως στόχο να σκιαγραφήσει το πώς ο Φάνης έγινε τρομοκράτης και πώς, μετά την τρομοκρατική ενέργεια, που είχε παράπλευρες απώλειες, οδηγήθηκε σιγά σιγά στην αυτοκτονία, ή θέλησε παράλληλα με όλα αυτά να αναδείξει πρόσωπα, σχέσεις και απώλειες. Αυτό που τελικά έκανε είναι μάλλον το δεύτερο, το οποίο όμως κρίνω ότι δεν καλύπτει τον αναγνώστη, γιατί πάντα αυτός έχει στο μυαλό του το πρώτο.

Η τρομοκρατία στη λογοτεχνία είτε ψάχνει να βρει τον ψυχισμό του τρομοκράτη, την οργή και τη *σταδιακή* μετεξέλιξή του σε αγανακτισμένο βομβοβόλο, είτε παρακολουθεί τις κοινωνικές της παρενέργειες και τον πολιτικό της αντίκτυπο. Κι ακριβώς επειδή είναι ένα φλέγον ζήτημα, είναι δύσκολο να γράψει κανείς κάτι εγκεφαλικό και να το προβάλλει ως λογοτεχνική προσέγγιση, που δυστυχώς δεν θα περάσει το μήνυμά του.
Πάπισσα Ιωάννα

Thursday, November 14, 2019

Αύγουστος Κορτώ, “Το μυστικό του Λεονάρντο”


Πώς συνδυάζεται η τέχνη με τη μητρική απώλεια, πώς η ζωγραφική με την αγωνία της στιγμής, πώς οι πολυάριθμες φάσεις στη ζωή του Leonardo Da Vinci με το αίνιγμα της Joconda;



Αύγουστος Κορτώ
“Το μυστικό του Λεονάρντο”
εκδόσεις Πατάκη
2019


Στο κορτώειο κομπολόι προσθέτω άλλη μία χάνδρα. Αναρωτιέμαι για άλλη μία φορά πόσε σενάρια αναπλάθει ο συγγραφέας, για να βρει τον πυρήνα ανθρώπων και εποχών, να βρει τον δικό του εαυτό σε ζωές άλλων. Μια διαρκής συγγραφική μετενσάρκωση…

> Ο Πέτρος Χατζόπουλος, όπως είναι το πραγματικό όνομα του Αύγουστου Κορτώ, γεννήθηκε το 1979 στη Θεσσαλονίκη. Έχει εκδώσει διηγήματα, μυθιστορήματα, ποιήματα, νουβέλες, κριτικές και βιβλία για παιδιά.

(2019)        Το μυστικό του Λεονάρντο, Εκδόσεις Πατάκη
(2019)        Το πάθος του Κριστιάν, OpenBook.gr
(2018)        Σκυλίσια ψυχή, Εκδόσεις Πατάκη 
(2018)        Φωτιά στα Σαββατόπαχα, Εκδόσεις Πατάκη
(2017)        Ρένα, Εκδόσεις Πατάκη 
(2017)        Το ουφάκι, Εκδόσεις Πατάκη
(2016)        Κορνήλιος Κρικ, Σκίουρος ντετέκτιβ, Εκδόσεις Πατάκη
(2016)        Μικρό χρονικό τρέλας, Εκδόσεις Πατάκη
(2016)        Νεοελληνική μυθολογία, Εκδόσεις Πατάκη
(2015)        Έρως ανίκατε μάσαν, Εκδόσεις Πατάκη
(2014)        Αυτογονία, Ποταμός
(2014)        Επειδή είναι η καρδιά μου, Εκδόσεις Πατάκη
(2013)        Η βιογραφία μιας σκύλας, Διόπτρα
(2013)        Το βιβλίο της Κατερίνας, Εκδόσεις Πατάκη
(2012)        Ο άνθρωπος που έτρωγε πολλά, Εκδόσεις Καστανιώτη
(2012)        Ο ταξιτζής των ουρανών, Οδός Πανός
(2012)        Τα ορφανά, Ποταμός
(2010)        Δεκαέξι, Εκδόσεις Καστανιώτη 
(2008)        Ο αφανισμός του Νίκου, Εκδόσεις Καστανιώτη
(2007)        Ο δαιμονιστής, Εκδόσεις Καστανιώτη 
(2005)        Αυτοκτονώντας ασύστολα, Εκδόσεις Καστανιώτη
(2004)        Η λύσσα, Μίνωας
(2003)        Ο γιος της Τζοκόντα, Εξάντας
(2003)        Οι νεράιδες του Μαν, Εξάντας
(2002)        Ανιμάλ, Εξάντας
(2002)        Ο γλύπτης του δρόμου, Οδός Πανός
(2001)        Στοιχειωμένος, Εξάντας
(2000)        Το τετράγωνο, Εξάντας
(1999)        Ραμπαστέν, Εξάντας
(1999)        Το βιβλίο των βίτσιων, Εξάντας

Η ζωή του Leonardo Da Vinci αυτή τη φορά. Ιστορημένη από τον ίδιο σε μεγάλη ηλικία. Για μεγάλο διάστημα πίστευα ότι έχουμε άλλον έναν ζωγράφο που στο πέρασμα των βιβλίων Ελλήνων και ξένων θα μας εξηγήσει την τέχνη του και τους δρόμους της. Ναι, μεγάλο μέρος του έργου αφηγείται τη ζωή του, από τότε που ήταν φτωχό χαμίνι κι έπειτα αναγνωρισμένο νόθο παιδί του πλούσιου Da Vinci, ο οποίος του εξασφάλισε βιοτικό επίπεδο και καλλιτεχνική παιδεία, ως την πορεία του μέχρι τη δόξα. Αλλά η καλλιτεχνική του προβληματική δεν εκτίθεται εν είδει αναλογίας με τη λογοτεχνία, ή ως αυτοαναφορική διάσταση της τέχνης, ή πόσες δοκιμασίες περνά η σύλληψη για να γίνει πράξη

Ή μήπως έμμεσα όλα αυτά συμβαίνουν; Η αποκορύφωση της ιστορίας έρχεται, όπως ήταν αναμενόμενο, στον πίνακα της Mona Lisa. Αυτή ήταν η γυναίκα του πλούσιου De Jocondo ο οποίος παράγγειλε την προσωπογραφία της στον ζωγράφο. Η ακριβής όμως έκφραση διαφεύγει, ο Da Vinci δεν είναι ικανοποιημένος με τίποτα, ώσπου τη βλέπει να μορφάζει από την αγωνία της, όταν το μικρό βρέφος Andrea είναι άρρωστο. Η έκφραση αυτή του θυμίζει τη δική του μάνα που τον αποχωρίστηκε όταν έφυγε από το φτωχόσπιτό τους. Το ιδανικό θα ήταν η Mona Lisa με την έκφραση της πονεμένης μάνας, κάτι όμως που δεν μπορεί να επαναληφθεί, εκτός αν…

Ο Κορτώ γράφει τόσο φυσικά σαν να μιλά, αλλά μαζί αφηγείται με τόνους και πινέλα που σε κερδίζουν. Το κλίμα της εποχής ζωντανεύει τόσο πλήρως, απλά αλλά και ολοκληρωμένα, που μένεις σ’ αυτό όσο προχωρά το βιβλίο. Οι ποικίλες γραμμές, κυρίως η μητρική απώλεια και η καλλιτεχνική έμπνευση, συγκλίνουν σε ένα ενοχοποιητικό τέλος. Όλα τα νερά που φαίνονται αργοκίνητα φτάνουν ομαλά σε έναν θεαματικό καταρράκτη. Ο συγγραφέας έχει τις εμμονές του (π.χ. την ομοφυλοφιλία) και τα επαναλαμβανόμενα θέματα που τον απασχολούν (η Mona Lisa πάλι το 2003 στον “Γιο της Τζοκόντας” ή η μάνα και η σχέση με τον γιο στο “Βιβλίο της Κατερίνας” το 2013), αλλά έχει και τη φοβερή λογοτεχνική στόφα να τα επαναδιαπραγματεύεται με μαεστρία και εσωτερική ένταση.
Πάπισσα Ιωάννα

Monday, November 11, 2019

Κρίστα Βολφ, “Τι απομένει”


Προ ολίγων ημερών εορτάστηκε η πτώση του Βερολινέζικου τείχους. Η Ιστορία μίλησε, η λογοτεχνία είχε μιλήσει από καιρό: Ένα ολοκληρωτικό καθεστώς που δεν είναι καφκικό, ακριβώς επειδή είναι πραγματικό. Η Ανατολική Γερμανία και οι πρακτικές της, η ασφυξία της ανελευθερίας, χωρίς βία ή άλλα εμφανή δεινά, ο εγκλωβισμός του ατόμου σε συνθήκες παρακολούθησης…


Christa Wolf
“Was bleibt”
1990
Κρίστα Βολφ
“Τι απομένει”  
μετ. Β. Τσαλής
εκδόσεις Καστανιώτη 
2019


Είχα πάντα μια εικόνα ότι η Christa Wolf ήταν μια συγγραφέας της Γερμανίας που έπρεπε να διαβάσω. Δεν ξέρω γιατί, δεν ξέρω ποια υποσυνείδητα κανάλια είχαν διοχετεύσει αυτή τη σκέψη στο μυαλό μου. Ήρθε λοιπόν η ώρα…

> Η πολυβραβευμένη Κρίστα Βολφ, πεζογράφος, κριτικός και δοκιμιογράφος, υπήρξε μία από τις κορυφαίες συγγραφείς του γερμανόφωνου κόσμου στον εικοστό αιώνα. Γεννήθηκε το 1929 στο Λάντσμπεργκ (που σήμερα ανήκει στην Πολωνία) και πέθανε στο Βερολίνο το 2011. Σπούδασε Φιλολογία στη Λειψία και στην Ιένα, ενώ εργάστηκε και για την Ένωση Συγγραφέων της πρώην Ανατολικής Γερμανίας. Από τις αρχές της δεκαετίας του ’60 αφιερώθηκε στη λογοτεχνία, κερδίζοντας την ευρύτερη αναγνώριση με τον Μοιρασμένο ουρανό. Καθιερώθηκε στις συνειδήσεις κριτικών και αναγνωστών με το βιβλίο "Ένα πρότυπο παιδικής ηλικίας", μυθιστόρημα με έντονα αυτοβιογραφικά στοιχεία, όπου αφηγείται τα παιδικά της χρόνια κατά την περίοδο του ναζισμού. Ακολούθησαν πολλά και σημαντικά έργα, όπως η "Κασσάνδρα", η "Μήδεια" και η νουβέλα "Τι απομένει", το τρίτο της έργο στις Εκδόσεις Καστανιώτη μετά το μυθιστόρημα "Με σάρκα και οστά" (μτφρ. Χρήστος Αστερίου, 2005) και τα αφηγήματα "Με άλλη ματιά" (μτφρ. Γιώτα Λαγουδάκου, 2009).

Η αφήγηση αποτελεί έναν εσωτερικό μονόλογο (Ο εσωτερικός διάλογος είναι προτιμότερος από τον διαρκή εσωτερικό μονόλογο), μια διηνεκή ροή σκέψεων μιας γυναίκας στο Βερολίνο επί Ανατολικής Γερμανίας. Ανακαλύπτει ότι τριάδες ανδρών εναλλάσσονται μπροστά στο σπίτι της και την παρακολουθούν. Παράλληλα, στη δουλειά της τη βλέπουν καχύποπτα και γενικά έχει μπει στο στόχαστρο της ασφάλειας και του άγρυπνου κράτους, που είδε κάτι ύποπτο στη δράση της.

Τα γεγονότα τίθενται σε δεύτερη μοίρα, καθώς δεν φαίνεται ποια κατηγορία της προσάπτουν ώστε να τεθεί υπό παρακολούθηση. Περισσότερο μετράει η σκέψη, η αυτογνωσία, η εσωτερική ζύμωση της αφηγήτριας που νιώθει να απειλείται. Πιο πολύ μετράει η ατμόσφαιρα που μεταφέρεται εύγλωττα στον αναγνώστη, μια ατμόσφαιρα ολοκληρωτικής διακυβέρνησης και Μεγάλου αδελφού, “ος τα πανθ’ ορά” και ελέγχει ό,τι ύποπτο ξεφεύγει από την προκαθορισμένη κανονικότητα και την πολιτική-κομματική ορθότητα της υπακοής στους κανόνες της Λαϊκής Δημοκρατίας της Γερμανίας.

Ελεύθερη πολιορκημένη σ’ ένα καθεστώς που ελέγχει τα πάντα. Ένοχη αθώα σε μια κοινωνία όπου όλοι είναι ένοχοι μέχρις αποδείξεως του εναντίου. Αδέσμευτη παρακολουθούμενη σε μια πόλη που ζει υπό το άγρυπνο βλέμμα της εξουσίας. Ανεξάρτητη φακελωμένη σε ένα σύνολο με χαφιέδες και περισκόπια που καταγράφουν κινήσεις, λόγια και …σκέψεις. Κι αν ο καταδότης είναι άνθρωπος του περιβάλλοντός σου, τότε πώς υπονομεύεται ολόκληρη η διαπροσωπική δικτύωση του ανθρώπου, η φιλία και οι πιο φερέγγυες σχέσεις!

Η νοοτροπία και η ψυχοσύνθεση του ανθρώπου που ζει σε ένα ολοκληρωτικό καθεστώς είναι δύσκολο να περάσει απόλυτα στον αναγνώστη. Είναι δύσκολο να τον συνταράξει και να τον κάνει να συναισθανθεί πλήρως την αίσθηση της δίωξης και της απειλής, την ενόχληση της παρακολούθησης και το στοίχειωμα του περιβάλλοντος. Ωστόσο, η λογοτεχνία μπορεί να κάνει τον αναγνώστη να ξυπνήσει από τη βολεμένη φύση του, φέρνοντάς τον πιο κοντά στο άλλο.
Πάπισσα Ιωάννα

Friday, November 08, 2019

Τζων Μπάνβιλ, “Η κυρία Όσμοντ”


Πώς κατακτιέται η ελευθερία της γυναίκας και πώς ο 21ος αιώνας μεταφέρει τις φεμινιστικές του ματιές και ξαναγράφει την Ιστορία του 19ου;


John Banville
“Mrs. Osmond”
2017

Τζων Μπάνβιλ
“Η κυρία Όσμοντ”  
μετ. Τ. Κοβαλένκο
εκδόσεις Καστανιώτη
2019


Το μυθιστόρημα του Ιρλανδού συγγραφέα αποτελεί sequel του βιβλίου του Henry James “Πορτρέτο μιας κυρίας” του 19ου αιώνα.

> Μπέντζαμιν Μπλακ είναι το λογοτεχνικό ψευδώνυμο του διάσημου συγγραφέα Τζων Μπάνβιλ, ο οποίος γεννήθηκε στο Γουέξφορντ, της Ιρλανδίας, το 1945. Τα μυθιστορήματά του έχουν τιμηθεί με πολυάριθμα βραβεία στα οποία συμπεριλαμβάνεται το Βραβείο Μπούκερ το 2005 για το μυθιστόρημα "Η θάλασσα". "Ο λεμούριος" είναι το τρίτο βιβλίο του ως Μπέντζαμιν Μπλακ, μετά τα "Ο διπλός θάνατος της Κριστίν Φολς" (μτφρ. Αύγουστος Κορτώ, Eκδ. Καστανιώτη 2006) και "Ο ασημένιος κύκνος" (μτφρ. Μαρία Φακίνου, Eκδ. Καστανιώτη 2009). Ζει στο Δουβλίνο.

Πώς θα συνέχιζε ο James το έργο του, αν ήθελε να γράψει τη συνέχεια της ιστορίας της Isabel Archer, νυν κυρίας Isabel Osmond; Και ποια συνέχεια δίνει ο Banville ενάμιση αιώνα μετά; Το ερώτημα δεν αφορά τόσο στο ποια κατεύθυνση θα έπαιρνε η μία ή η άλλη υπόθεση, αλλά με ποιο ιδεολογικό πρίσμα και ποια ματιά θα δει ο συγγραφέας του 21ου αιώνα τη ρεαλιστική ιστορία που βγαίνει από τα σπλάχνα του 19ου;

Πώς παρουσιάζει λοιπόν ο Banville την ηρωίδα του; Καταρχάς, παρόλο που είναι το θύμα της εξαπάτησης από τον άντρα της, αναρωτιέται τα δικά της πιθανά λάθη. Ένα άτομο καθόλου αδίστακτο, καθόλου αποφασιστικό. Κι έπειτα παρορμητικό, καθώς σε διάστημα λίγων λεπτών δηλώνει αυθόρμητα ότι μετά το Λονδίνο και, πριν γυρίσει στη Ρώμη και στον άντρα της, θα μείνει μια-δυο μέρες στο Παρίσι, σταθμό που δεν είναι προϋπολογίσει, και ταυτόχρονα σηκώνει από την τράπεζα ένα ιλιγγιώδες ποσό, χωρίς λόγο και χωρίς να έχει σκεφτεί τι το θέλει. Επιπόλαιη ως δείγμα τόλμης και ανεύθυνη ως δείγμα ανεξαρτησίας, λέει η ίδια… Έτσι τελικά είναι;

Ο Ιρλανδός συγγραφέας ακολουθεί τη γραφή του Αμερικανού James με δύο τρόπους: απ’ τη μια, γράφει στο στυλ του 19ου αιώνα, με τον άκρατο ρεαλισμό, τις σχοινοτενείς αφηγήσεις, τις πάμπολλες σκόρπιες περιγραφές, τους αργούς διαλόγους που μοιάζουν με συζητήσεις στις τηλεοπτικές σαπουνόπερες, απλωμένους, ευέλικτους, με ανθρώπους που λένε λίγα ενώ μιλάνε πολύ, που σταματάνε για να πιουν τσάι και ξαναρχίζουν… Κι είναι όντως πολύ ικανός να γράφει à la manière de,  έτσι ώστε κανείς, διαβάζοντάς τον, να νομίζει ότι διαβάζει έναν συγγραφέα του ρεαλισμού (παρά τις πινελιές νέας ιδεολογίας και ματιάς!). Απ’ την άλλη, ξαναγράφει το “Πορτρέτο μιας κυρίας” επαναλαμβάνοντας τα γεγονότα με αναδρομές και σχόλια, με συζητήσεις εκ των υστέρων που πληροφορούν τις φίλες της κας Osmond αλλά και τον αναγνώστη όσα συνέβησαν στη Ρώμη, και ειδικά τον θάνατο του ξαδέλφου Ralph και την αποκάλυψη ότι ο κος Osmond έχει την κόρη που έχει όχι με τη μακαρίτισσα πρώτη σύζυγό του, αλλά με την ερωμένη του Serena Merle. Η ανάγνωση λοιπόν ξαναπερνά τα παλιά και αργή, φιδογυριστή απλώνεται αφειδώς, με πολλά σημεία, περιγραφές και εικόνες, να φαίνονται στη σημερινή ματιά ανιαρές.

Μετά τα τρία τέταρτα του βιβλίου, όλα αυτά που χτίστηκαν αργά και προσεκτικά ώστε να δημιουργηθεί τόσο η γέφυρα με τον James όσο και να αποδοθεί το κλίμα και οι χαρακτήρες, οδηγούν την υπόθεση σε κορύφωση. Καταρχάς, η κατά μέτωπο σύγκρουση της πλούσιας εκ περιουσίας Isabel Osmond με τον άντρα της Gilbert Osmond, σύγκρουση που όχι μόνο φανέρωσε το ποιόν του καθενός (ειδικά του θρασύ συζύγου), αλλά και απογείωσε την ιστορία προς μια ηρωική έξοδο της πρωταγωνίστριας: του προσφέρει σχεδόν το 1/3 της περιουσίας της, προκειμένου να χωρίσουν, να μείνει ελεύθερη αλλά και να απελευθερώσει από την κηδεμονία του την κόρη του Pansy. Το βιβλίο του Banville παίρνει σαφώς φεμινιστικό χαρακτήρα κι ο Ιρλανδός συγγραφέας –που σε όλο το έργο δεν έκρυβε τον θαυμασμό του για τη Νέα γυναίκα, που σταδιακά αποκτά συνείδηση και δική της ζωή- δίνει στην Isabel το πάνω χέρι. Οι τελικές αποκαλύψεις δίνουν και την τελική ώθηση στην υπόθεση, η οποία δικαιώνει τις προσπάθειες της ηρωίδας.

Έχουμε διαβάσει κι άλλα βιβλία του Banville: το εξαιρετικό “Αρχαίο φως” και το σαφώς κατώτερο “Η μπλε κιθάρα”. Διαφορετικά βιβλία και τα τρία, με το πρώτο να υπερέχει ξεκάθαρα απ’ όλα τ’ άλλα.
Πάπισσα Ιωάννα

Tuesday, November 05, 2019

Σταύρος Κρητιώτης, “Η κατασκευή μιας υστεροφημίας”


Πώς μια φράση περνάει από στόμα σε στόμα, από πένα σε πένα, από κείμενο σε κείμενο και απαθανατίζεται; Πώς ένας άσημος άνθρωπος βλέπει με χαρά αλλά και με φόβο το όνομά του να διασώζεται στα άρθρα της εποχής; Άλλο ένα λεκτικό παιχνίδι του Κρητιώτη.



Σταύρος Κρητιώτης
“Η κατασκευή μιας υστεροφημίας”
εκδόσεις Γαβριηλίδη
-2019


Κοιτάζοντας τα έργα του Κρητιώτη, με όλα τα ψευδώνυμα που έχει χρησιμοποιήσει, ανακαλύπτω ότι εκόντες άκοντες έχουμε διαβάσει αρκετά από αυτά: “Εικονικές αντιγραφές”  του Σταύρου Κρητιώτη (2010) (συνέντευξη με τον συγγραφέα), “Οι δολοφονίες του βασιλέως Γεωργίου Α΄” (2013) της Αρίστης Προυσσιώτη και “Ο αριθμός που ήθελε όνομα” (2014) της Αγνής Ερωτοκρίτου.


> Ο Σταύρος Κρητιώτης γεννήθηκε στα Χανιά το 1960. Έχει γράψει τα μυθιστορήματα "Σελίδες σκόπιμα λευκές" (Γαβριηλίδης 2001), "Το μηνολόγιο ενός απόντος" (Πόλις 2005) και "Εικονικές αντιγραφές" (2010), καθώς και τη μονογραφία "Τα συρτάρια της γνώμης του: άγνωστες παραθεματικές τεχνικές του Εμμανουήλ Ροΐδη" (Τόπος 2009). Φιλολογικά άρθρα του έχουν δημοσιευτεί στη "Νέα Εστία", στον "Πόρφυρα" και στο "The Athens Review of Books".


Το μυθιστόρημα ξεκινά βασισμένο σε δύο έξυπνες ιδέες. Απ’ τη μια, στα μονά κεφάλαια αφηγείται μια φράση, η φράση «σαν στρείδι κολλημένος στον βράχο» η οποία αυτοσυστήνεται και σταδιακά εμφανίζει τις διάφορες «προσπελάσεις» της. Με τον όρο «προσπελάσεις» ο συγγραφέας εννοεί τις χρήσεις της σε διάφορα συμφραζόμενα από διάφορους συγγραφείς είτε αυτούσια είτε σε παραλλαγές. Έτσι, ενώ η βασική της σημασία αφορά στην προσκόλληση ενός ανθρώπου πάνω σε ένα θέμα, αντικείμενο, ιδέα, άλλο πρόσωπο, συνθήκη κ.ο.κ., κάθε συγγραφέας ανά τους αιώνας, συμπεριλαμβάνοντάς την σε άλλο περικείμενο, την προσέδωσε (διά της αλληλεξάρτησης με άλλες) και άλλο περιεχόμενο.

Στα ζυγά κεφάλαια ένας μεσίτης του 19ου αιώνα, με το όνομα Νικόλαος Ψάλτης, καταγράφει τις περιπέτειές του, καθώς προσπάθησε να βοηθήσει μια νεαρή Κύπρια που, επειδή χρωστούσε, επέλεξε ακούσια να εξισλαμιστεί. Τα άρθρα της εποχής, τα οποία ο αφηγητής επικαλείται, απλώνουν ένα δίχτυ αλληλοαναιρούμενων θέσεων επί του θέματος. Άλλοι καταθέτουν ότι η Κύπρια εκούσια θέλησε να προσχωρήσει στην μουσουλμανική θρησκεία, κι άλλοι ότι έγινε ύστερα από πίεση. Έτσι, το Πατριαρχείο, οι τουρκικές αρχές, ο ίδιος ο Ψάλτης και άλλοι μπλέχτηκαν σε μια ευρύτερη δίνη, ευρύτερη απ’ ό,τι φαινόταν στην αρχή.

Ο Κρητιώτης παίζει πάλι με τη διακειμενικότητα. Αφενός η φράση που επαναλαμβάνεται στα λόγια του Ψάλτη και σε άλλους κι αφετέρου τα άρθρα του Τύπου της εποχής, από τα οποία ο συγγραφέας ανασυνθέτει μυθιστορηματικά την ιστορία του. Η προσπάθεια του αφανούς αυτού προσώπου να κερδίσει την υστεροφημία, με το να αναγραφεί το όνομά του στις εφημερίδες, επιτυγχάνεται με τα δημοσιεύματα της εποχής, αλλά και με τη μυθοπλαστική του πραγμάτευση. Ο πεζογράφος αναζητά τα ίχνη του στον Τύπο και τα παρακολουθεί για να διερευνήσει τον βίο του, τους προγόνους και απογόνους του, την πολιτεία και τους δρόμους που πήρε. Η μικροϊστορία ενός απλού ανθρώπου είναι δίοδος για την μεγάλη Ιστορία του 19ου αιώνα, τις σχέσεις των θρησκειών, το εμπόριο, τα βιβλία που κινούνταν, τις μετακινήσεις των ανθρώπων στο ευρύτερο οθωμανικό κράτος.

Η λογοτεχνία ως διακείμενο. Η λογοτεχνία ως παιχνίδι. Μέσω των ιχνών των φράσεων, τη διασταύρωσή τους, τα δίκτυα των καταγραφών ο συγγραφέας επιχειρεί να φτιάξει τα δικά του λεκτικά παιχνίδια. Αυτό, ωστόσο, στο οποίο αποτυγχάνει είναι να δημιουργήσει ενδιαφέρον έξω από το παιχνίδι. Ή μάλλον μέσω του παιχνιδιού να φτιάξει υπόθεση, που να έχει κορύφωση και δραματικές εντάσεις.

In2life, 17/7/2019 
Πάπισσα Ιωάννα


Friday, November 01, 2019

Κώστας Μαυρακάκης, “Μακριά από τον κόσμο” και Πάνος Ιωαννίδης, “Ο χορός της μέλισσας”


Ατομική αναζήτηση και εθελοντισμός, φυγή και κοινωνική προσφορά, μυστήριο και οικονομικά συμφέροντα, η Ελλάδα του 21ου αιώνα συγκερνά πολύ διαφορετικές εκδοχές του ατομικού και του κοινωνικού!

Η φυγή από τον παλιό εαυτό δεν είναι απλώς μια αλλαγή κατοικίας και τόπου, δεν είναι μια διαγραφή όσων κανείς έχει ζήσει, αλλά μια επανοικειοποίηση μιας άλλης ζωής. Είναι αυτό εφικτό;
Εθελοντισμός και πολιτική, κοινωνικές εταιρίες και εκμετάλλευση των ανέργων, ένας άμεμπτος και ο φόνος του, η έρευνα και τα πολιτικά συμφέροντα είναι μέσα στο mixer του αστυνομικού που έχω ανά χείρας.


Κώστας Μαυρακάκης
“Μακριά από τον κόσμο”
εκδόσεις Κέδρος
2019


Πάνος Ιωαννίδης
“Ο χορός της μέλισσας”
εκδόσεις Κέδρος
2019


Κώστας Μαυρακάκης
Το όνομα του συγγραφέα το συναντούσα και το ξανασυναντούσα και δεν ήξερα τι λέει. Σαν νεοσσός που προσπαθεί να ξεμυτίσει, σαν δειλό ξεκίνημα που φτάνει στο δεύτερο σκαλί…

Ø  
Ο Κώστας Μαυρακάκης γεννήθηκε το 1977 στην Αθήνα. Σπούδασε Ναυτιλιακά στο Πανεπιστήμιο Πειραιά και στο Πανεπιστήμιο City του Λονδίνου και συνέχισε με μεταπτυχιακά στις Πολιτισμικές Σπουδές και στη Συμβουλευτική. Σήμερα ζει και εργάζεται στην Αθήνα. Η συλλογή διηγημάτων "Ο κόσμος με καλωσορίζει" αποτελεί το πρώτο βιβλίο που κυκλοφόρησε.

Διαβάζω το βιβλίο. Στρωτή αφήγηση, καθαρές γραμμές, διαφανή τζάμια. Η ιστορία σχετικά ρηχή, αλλά σαφής. Ένας μεσήλικας αφοπλισμένος παρουσιαστής τηλεοπτικών εκπομπών ο Λουκάς Δοξιάδης φεύγει για την Αίγινα σε ένα απομονωμένο χωριό αφενός για να ξεκουραστεί απ’ την τύρβη της πόλης κι απ’ την άλλη για να γράψει ένα αστυνομικό με ήρωα τον Μαχόνεϊ! Στο παράξενο ορεινό ερημικό χωριό συναντά την Αιμιλία, πρώην ηθοποιό, και τον Κοντούζογλου, ιδιόρρυθμο καθηγητή φιλοσοφίας, ενώ πολλά ερωτηματικά πλανώνται γύρω από τον χώρο και τους κατοίκους του, που είναι κι αυτοί αποσυρμένοι, καθένας για τους δικούς του λόγους.

Το πλαίσιο και η ιδέα μπορεί και να έχει νόημα. Επομένως συνεχίζω την ανάγνωση, θέλοντας να επιβεβαιωθεί η εντύπωση ότι η παράξενη ιστορία θα έχει το ανατρεπτικό και συνάμα προβληματισμένο τέλος που θα ήθελα.

Ωστόσο, θεωρώ ότι ύστερα από πολλά βιβλία, έχω αποκτήσει ένα ένστικτο που μου δείχνει αν το βιβλίο αξίζει ή όχι. Κι αυτό το ένστικτο δεν υπολογίζει τόσο αν μπορεί η ιστορία να βγάλει λαγό ή αν η εξέλιξή της θα ικανοποιήσει τις επιδιώξεις μου. Υπολογίζει περισσότερο α) πόσο ψαγμένο είναι το ύφος, β) το αν κάτω από την ιστορία υπάρχουν βάθη και δεύτερα επίπεδα σκέψης και γ) πόσο η αφήγηση λέει όσα πρέπει και κρύβει όσα πρέπει. Κι ο συγγραφέας σ’ αυτά μένει στην επιφάνεια, καθώς το ύφος του δεν έχει πολυφωνία, δεν διακρίνεται από δουλεμένη γλώσσα, δεν χτίζει διακειμενικά. Δεν φαίνεται να αφήνει τη σκέψη να πάει πιο κάτω, όχι με το να υπονοεί αινίγματα και άδηλες εξελίξεις, αλλά με το να αφήνει νήματα που πρέπει ο αναγνώστης να συλλάβει για να υφάνει το υφαντό του.

Τελικά ο συγγραφέας τρέχει πιο πολύ απ’ ό,τι θα έπρεπε. Αντί να επιμείνει με περισσότερες λεπτομέρειες και να δείξει ότι τον ενδιαφέρει ο μυθιστορηματικός χρόνος, να σκιαγραφήσει περισσότερο π.χ. την Αιμιλία, με την οποία συζεί για λίγο ο ήρωας, να αναλύσει μικρά και μεγάλα γεγονότα, βιάζεται. Έτσι, η φιλοσοφική διάσταση που θα ήθελε να πάρει το έργο του, ατροφεί σε ένα εξωτερικό κέλυφος…

Πάνος Ιωαννίδης
Το αστυνομικό είναι το είδος που μπορεί να γίνει κοινωνικό, και φυσικά πολιτικό.

Ø 
> Ο Πάνος Ιωαννίδης γεννήθηκε τον Αύγουστο του 1978. Το 2014 κυκλοφόρησε ηλεκτρονικά την ποιητική συλλογή "Ποιήματα της στιγμής και άλλες ουτοπικές ιστορίες" ενώ το 2016 εκδόθηκε το πρώτο του αστυνομικό μυθιστόρημα με τίτλο "Τα μωρά της Αθηνάς" (εκδ. Πηγή). Το διήγημά του "Η Γυναίκα από τη Ζυρίχη", διακρίθηκε στον πρώτο διαγωνισμό της Ελληνικής Λέσχης Συγγραφέων Αστυνομικής Λογοτεχνίας το 2013.
Είναι διδάκτωρ οικονομικών επιστημών. Ζει στη Δράμα με τη σύντροφό του και τον γιο τους.

Ο Αλέξανδρος Χρηστίδης επικεφαλής μιας δημοτικής πολιτιστικής και κοινωνικής εταιρίας στη Θεσσαλονίκη, η οποία επιτελούσε σημαντικό έργο. Όταν η “Κιστέρνα” έκλεισε, άνοιξε την “Ατλαντίδα” που συνέχισε ένα ανάλογο έργο ως τράπεζα χρόνου: ο καθένας πρόσφερε τον χρόνο του σε μια ανταλλακτική οικονομία υπηρεσιών. Ώσπου ένα σμήνος μελισσών, χειραγωγημένο από δολοφονικό χέρι ενός φονιά, σκοτώνουν τον Χρηστίδη. Όλοι έχουν να πουν καλά λόγια για τον Αριστερό δολοφονημένο που μετακινήθηκε στο ΠΑΣΟΚ, όλοι έχουν να πουν για την αεικίνητη δράση του, με αγνές προθέσεις και κοινωνικό πρόσημο.

Ο detective Πέτρος Ριβέρης αναλαμβάνει εκ μέρους της χήρας του τεθνεώτος να εξιχνιάσει το έγκλημα, που προς τα έξω προβλήθηκε ως ατύχημα. Περιδιαβαίνει λοιπόν τη Θεσσαλονίκη, παίρνει συνεντεύξεις από τον κύκλο του Χρηστίδη και δέχεται μηνύματα σε κομβικά σημεία της πόλης. Η πορεία της έρευνάς του βγάζει στο φως σκέψεις, δράσεις και κινήσεις που αφορούν τις τέτοιου είδους κοινωνικές πρακτικές.

Η αστυνομική πλοκή αναζητεί τον δράστη του φόνου. Ωστόσο, το μυθιστόρημα είναι κατά βάση πολιτικό, που συζητά έννοιες όπως κοινωνικές εταιρίες, εθελοντισμός, κοινωνικό κεφάλαιο, αλληλοβοήθεια κ.ο.κ. Γενικότερα, μπαίνει στο μικροσκόπιο μια αριστερή κοινωνική πολιτική και μελετά τις πιθανές παρενέργειες που έχει. Στην πορεία των ερευνών αποδεικνύεται ότι πίσω από την εθελοντική δράση της Ατλαντίδας κρυβόντουσαν επιχειρηματικά συμφέροντα, που εκμεταλλεύονταν –με την ανοχή του άμεμπτου Χρηστίδη- τους άνεργους νέους.

Το έργο του Ιωαννίδη έχει μια βάσιμη πολιτική βάση. Ασχέτως αν συμφωνούμε με το πολιτικό στίγμα, είναι δεδομένο ότι πίσω από τις κοινωνικές εθελοντικές δράσεις κρύβονται συχνά εθελεντοκάπηλοι, που τις νοθεύουν. Το σημαντικότερο όμως είναι πόσο καλοδουλεμένη είναι η αλυσίδα της έρευνας, ώστε με σωστά βήματα αλληλουχίας καταλήγουμε στον ένοχο. Εδώ, ο συγγραφέας κάνει φάουλ τόσο με τα ενδιάμεσα κείμενα που παρατίθενται όσο και με τη βήμα βήμα πορεία από ένδειξη σε ένδειξη κι από στοιχείο σε στοιχείο. 
Πάπισσα Ιωάννα

Monday, October 28, 2019

Zygmunt Miłoszewski, “Ένας κόκκος αλήθειας”


Ο ρατσισμός-εθνικισμός είναι η εύκολη λύση για να βγάλουμε συμπεράσματα, αγνοώντας έτσι –προς τέρψιν του πραγματικού δράστη- τις πραγματικές συνθήκες, που οδήγησαν στο έγκλημα.


Zygmunt Miłoszewski
Ziarno prawdy
2011

“Ένας κόκκος αλήθειας”
μετ. Α. Χατζηγιαννίδη
εκδόσεις Στερέωμα 
2019


Το μόνο πολωνικό βιβλίο που έχω διαβάσει είναι “Το κεφάλι του Μινώταυρου” του Μάρεκ Κραγιέφσκι.

> Ο Zygmunt Miłoszewski γεννημένος το 1976 στη Βαρσοβία είναι ο υπ’ αριθμόν 1 ευπώλητος συγγραφέας στη χώρα του. Έχει αποσπάσει το λογοτεχνικό βραβείο Polityka Passport και δύο φορές το βραβείο High Calibre για το καλύτερο πολωνικό αστυνομικό μυθιστόρημα. Σήμερα είναι ένας από τους γνωστότερους Πολωνούς συγγραφείς παγκοσμίως. Το έργο του μεταφράζεται για πρώτη φορά στα ελληνικά.

Ο 45χρονος Πολωνός συγγραφέας απλώνει τα κυβάκια του με περίσσια μαεστρία. Ένας φόνος, κι έπειτα άλλος ένας, κι ένας τρίτος σε μια πόλη με παράδοση πολωνοεβραϊκών αντιπαραθέσεων.

Το πτώμα της Elzbieta Budnik βρίσκεται καρατομημένο με ένα ειδικό μαχαίρι εβραϊκής προέλευσης στο Sandomierz. Την υπόθεση αναλαμβάνει ο εισαγγελέας Teodor Szacki, σαραντάρης, ωραίος, γυναικάς, που πρόσφατα μετακόμισε στην πόλη και θεωρείται πιο ουδέτερος από την ντόπια εισαγγελέα Barbara Sobieraj. Ύποπτος καταρχάς ο άντρας της Grzegorz κι έπειτα ο εραστής της, ο επιχειρηματίας Jerzy Szyller. Το διπλό φονικό (η Elzbieta κι έπειτα ο άντρας της), που τελείται με τελετουργικό τρόπο ανοίγει αφενός το ενδεχόμενο μιας οικογενειακής απιστίας και τα παρεπόμενα ενός ερωτικού τρίου κι αφετέρου μια θρησκευτική-ρατσιστική προοπτική.

Ας δούμε όμως ένα ένα τα τουβλάκια που χτίζουν το αφηγηματικό κάστρο. Καταρχάς, η πόλη Sandomierz “είναι η παγκόσμια πρωτεύουσα του τελετουργικού φόνου. Το μέρος, όπου οι απαγωγές παιδιών και τα πογκρόμ που προέκυπταν ήταν τόσο τακτικά όσο οι εποχές του χρόνου. Το μέρος, όπου η Εκκλησία υποστήριζε αυτή την κτηνωδία· την είχε σχεδόν θεσμοθετήσει. Το μέρος, όπου μέχρι σήμερα υπάρχει στον Καθεδρικό πίνακας που αναπαριστά τη δολοφονία παιδιών Καθολικών από Εβραίους. Ως ένα επεισόδιο του κύκλου για τα χριστιανικά μαρτύρια”. Ο Miłoszewski σκηνοθετεί το μέρος ώστε να υποβάλλει την ιδέα της χριστιανικής-εκκλησιαστικής απέχθειας προς τους Εβραίους. Η δολοφονία καταρχάς της Elzbieta με μια “ξυραφομάχαιρα” με την οποία σφάζουν οι Εβραίοι τα ζώα προς θυσία είναι τάχα παραπλάνηση ή έχει ένα συμβολικό χαρακτήρα.

Δεύτερο τουβλάκι ο αντισημιτισμός, που διακρίνει πολλούς Πολωνούς, όχι μόνο ως ρατσιστική συμπεριφορά όσο ως ιδεολογία εθνικής εξύψωσης. Μάλιστα ο Σύνδεσμος Πολωνών Γερμανίας, με σύμβολο μισή σβάστικα, εμφανίζεται στο φόντο και γενικότερα περνάνε σκηνές με εθνικιστές, ακούγονται ιστορίες για πολωνοεβραϊκές διαμάχες, που εκτείνονται στο βάθος της Ιστορίας, οι προκαταλήψεις κι απ’ τις δύο πλευρές… Όλα αυτά, συν μια ιστορία πριν από εβδομήντα χρόνια, διαμορφώνουν το πλαίσιο που κινεί τις έρευνες προς τέτοιου είδους ενόχους…

…ωστόσο, η πραγματική ενοχή δεν ανευρίσκεται, όπως φαίνεται, σ’ αυτό το βαρύ κλίμα ρατσισμού και εθνικισμού, αλλά σε προσωπικές διενέξεις που καλύπτονται, σκόπιμα και έντεχνα, κάτω από το σεντόνι αυτών των ιδεολογιών. Ο δράστης δηλαδή με σοφές κινήσεις, με μεθοδευμένες δράσεις, με ένα καλοδομημένο σχέδιο ρίχνει τα φώτα αλλού, για να κρυφτεί αυτός στο σκοτάδι μιας παραπλάνησης.

Ως αστυνομικό το μυθιστόρημα σέβεται τις αρχές του είδους, ακολουθεί μια καλοσχεδιασμένη πορεία, ορθώνει έναν σκληρό εισαγγελέα και αληθοφανείς ενδείξεις και ίχνη. Ως κοινωνικό περνάει ένα συγκεκριμένο μήνυμα: ότι στην εποχή του ρατσισμού και του εθνικισμού είναι η εύκολη σκέψη να αποδώσουμε άλλα εγκλήματα σ’ αυτές τις ιδεολογίες, παρασυρμένοι από την πολιτικοκορεκτίλα των καιρών, κι έτσι να παρερμηνεύσουμε τα πραγματικά αίτια.

In2life, 18/9/2019 
Πάπισσα Ιωάννα