Thursday, October 01, 2015

ΝΟΜΠΕΛ λογοτεχνίας 2014: Πατρίκ Μοντιανό

“Για να μη χάνεσαι στη γειτονιά”

 
Πρωτομηνιά και ξαναγυρίζουμε στα καθιερωμένα-μας Νόμπελ: Όποιος διαβάσει έστω και ένα ή, καλύτερα, δύο βιβλία του Γάλλου πεζογράφου, θα καταλάβει τι εννοούσε η Σουηδική Ακαδημία όταν βραβεύοντάς-τον αναφερόταν στην “τέχνη της μνήμης με την οποία [ο λογοτέχνης] ανακάλεσε τα πιο ασύλληπτα ανθρώπινα πεπρωμένα και αποκάλυψε τον μικρόκοσμο της Κατοχής(“for the art of memory with which he has evoked the most ungraspable human destinies and uncovered the life-world of the occupation”).


Παρφέ σοκολάτα:
Patrick Modiano
“Pour que tu ne te perdes pas dans le quartier”
Edition Gallimard
Παρίσι 2014
“Για να μη χάνεσαι στη γειτονιά”
μετ. Ρ. Γεωργακοπούλου
εκδόσεις Πόλις
2015


          Έγραφα πριν από μερικούς μήνες για την παλιότερη επαφή-μου με το έργο του Patrick Modiano, πιο συγκεκριμένα με το έργο “Ντόρα Μπρούντερ”, όπου ένα μικρό όνομα σε αγγελία του 1943 κινητοποίησε τον αφηγητή να ψάξει γι’ αυτήν την κοπέλα. Ανάλογο μηχανισμό διερευνητικής μνήμης ακολουθεί ο συγγραφέας και σ’ αυτό το βιβλίο, όπου ένα ασήμαντο, ξεχασμένο όνομα, αυτό του Γκυ Τορστέλ, κινητοποιεί τον γηραιό αφηγητή Ζαν Νταραγκάν.
          Το όνομα αυτό δεν του θυμίζει καταρχάς τίποτα, αλλά σιγά σιγά, υπό τη διακριτική / έντονη πίεση του Ζιλ Οττολινί και της φίλης-του Σαντάλ Γκριππέ, τον συνδέει με παιδικές μνήμες. Ο Τορστέλ ανήκε στον κύκλο της μητέρας του Νταραγκάν, μαζί με μερικούς άλλους, όπως και μια αινιγματική Αννί Αστράν. Ο αφηγητής προσπαθεί να συνδέσει ονόματα και πρόσωπα, αναμνήσεις και προσωπικά βιώματα, από τότε που νεαρός έγραψε το πρώτο-του βιβλίο με τίτλο “Το μαύρο του καλοκαιριού”. Ο μίτος της Αριάδνης δεν είναι ευθύς, αλλά κάνει στροφές και παλινδρομεί, ελίσσεται στα σκοτάδια της λήθης και προσπαθεί να ξαναβρεί το παρελθόν.
          Ο Μοντιανό, πιστεύω, έφτιαξε σκόπιμα μια θολή πορεία προς τα πίσω, για να δείξει την αιωρούμενη απειλή (άδηλη) και την αφερεγγυότητα της μνήμης. Σε αντίθεση με την “Ντόρα Μπρούντερ”, όπου η ανακάλυψη του παρελθόντος πατάει σε μικρά αλλά σταθερά σημεία, το “Για να μην χάνεσαι στη γειτονιά” είναι ασαφές ως προς τον στόχο της έρευνας, ως προς την ανάγκη-της και ως προς τα μυστικά που πρέπει να αποκαλυφθούν.
          Γι’ αυτούς τους λόγους, για τη φυγόκεντρη φορά της μνήμης, για την διασπορά των σκέψεων σε έναν κύκλο που δεν συγκλίνει πουθενά, ο αναγνώστης κάποτε χάνει το ενδιαφέρον-του. Έχοντας στον νου πως ο Μοντιανό έχει καταφέρει να χρησιμοποιήσει τη μνήμη ως πολιορκητικό κριό με τον οποίο αλώνει το παρελθόν, εδώ νιώθει κανείς ότι ατονεί όλος αυτός ο μηχανισμός. Προσπαθεί να βρει την πηγή ενός τραύματος, να διερευνήσει πόσο καθοριστικό ρόλο έπαιξε στη ζωή-του η Αννί Αστράν και η φυγή-τους στη Ρώμη. Κι αυτό το τραύμα μένει θολό, περιπεπλεγμένο, διεσπαρμένο σε πολλά πρόσωπα και αστραπιαίες ασύνδετες εικόνες.
          Η μνήμη είναι η λέξη που επαναλαμβάνεται συχνά στο έργο. “Πολλά χρόνια αργότερα, προσπαθείς να λύσεις αινίγματα που τότε δεν ήταν αινίγματα και θα’θελες να αποκρυπτογραφήσεις μισοσβησμένους χαρακτήρες από μια πολύ αρχαία γλώσσα, της οποία δεν ξέρεις καν το αλφάβητο” (σελ. 146). Μια αστυνομική έρευνα που ποτέ δεν διευκρινίζεται τι βρήκε, σκόρπιες αναμνήσεις που για ένα μικρό παιδί δεν βγάζουν νόημα, μια κομπίνα και η ανάγκη να φυγαδευτεί ο μικρός Ζαν. Οι λέξεις μνήμη, ανάμνηση, λήθη, αμνησία κ.ο.κ. δείχνουν πως “οι αναμνήσεις που του μένουν απ’ όλο αυτό είναι κι αυτές φαγωμένες από τη λήθη”.
          Νομίζω ότι το κείμενο είναι γεμάτο μισοσβησμένες εμπειρίες, που απασχολούν τον συγγραφέα, αλλά κάπου ξέφυγαν από την ενδοκειμενική ολότητα και γι’ αυτό αφήνουν τον αναγνώστη εν μέρει μετέωρο. Μπορεί ωστόσο αυτή η σκοπιμότητα (αν δεν είναι αστοχία) να λειτουργεί ως το ανοικτό πεδίο της αναγνωστικής εμπλοκής.

[Πρωτοδημοσιεύτηκε στις 4/8/2015 στο In2life και εδώ αναδημοσιεύεται με εικόνες που αντλήθηκαν από: www.befan.it, saintsulpice.unblog.fr, www.manifestabundancenow.com και 7-themes.com. Μεσολαβεί ως προτελευταία εικόνα ο πίνακας του Samuel Rodriguez "Συναρμολογώντας τα κομμάτια. Μνήμη και υβριδική ταυτότητα"]
Πατριάρχης Φώτιος

7 comments:

Anagnostria said...

Νομίζω πως όπως συμβαίνει με τα πρόσωπα, με ορισμένα από τα οποία νιώθουμε μια συμπάθεια, μια οικείοτητα αμέσως μόλις τα γνωρίσουμε, ενώ άλλα μας προκαλούν απο αδιαφορία έως αντιπάθεια, το ίδιο συμβαίνει και με τα βιβλία. Διάβασα δυο υου Μοντιανό, αλλά δεν ένιωσα ούτε θυμάμαι τίποτα, γι' αυτό και δεν έγραψα τίποτα. Η σημερινή σου ανάρτηση επιβεβαιώνει την άποψή μου. Ευτυχώς εγώ δεν έχω καμιά υποχρέωση. Διαβάζω και γράφω για τη δική μου ευχαρίστηση και μόνο.

Πατριάρχης Φώτιος said...

Για τον Μοντιανό βέβαια υπάρχει και η αντίθεση πλευρά,
που φάνηκε στην "Ντόρα Μπρούντερ",
έργο το οποίο, σε μένα τουλάχιστον, άφησε πολύ καλές εντυπώσεις.
Άρα στα δύο-του βιβλία το σκορ είναι : 1 - 1
Ισοπαλία, προς το παρόν.

Εσύ ποια διάβασες;
Καλησπέρα
Π.Φ.

Anonymous said...

{Ευτυχώς εγώ δεν έχω καμιά υποχρέωση. Διαβάζω και γράφω για τη δική μου ευχαρίστηση και μόνο}Δηλαδή ο πατριάρχης τι κάνει;

anagnostria said...

Καλημέρα, σεβαστέ Πατριάρχη. Από τον Μοντιανό διάβασα το "Στο καφέ της χαμένης νιότης" (με γοήτευσε ο τίτλος) και τη "Μικρή Μπιζού".

anagnostria said...

@anonymous: Όπως είχα γράψει κάποτε και στον ίδιο τον Πατριάρχη, εκείνος διαβάζει περισσότερο για να κρίνει, εξού και ψάχνει και ανάμεσα σε πρωτοεμφανιζόμενους και εντελώς άγνωστους. Μου δίνει την εντύπωση ότι στοχεύει περισσότερο στην ενημέρωση (τη δική του και των άλλων)παρά στην απόλαυση του βιβλίου.

Πατριάρχης Φώτιος said...

Μονάχα, Anagnostria,
πάντα επιλέγω ένα βιβλίο με σκοπό να μου αρέσει και να το απολαύσω,
παρά το ρίσκο,
και όχι να κρίνω ή να ενημερώσω.
Γι' αυτό,
στενοχωριέμαι με τα μέτρια έργα,
όπως κι εσύ.
Ειδικά τον Μοντιανό, επειδή μου είχε αρέσει παλιά η "Ντόρα Μπρούντερ"
και τώρα επισφραγίστηκε η πέννα-του με Νόμπελ,
τον ξαναδοκίμασα, με λιγότερο όμως επιθυμητά αποτελέσματα.
Καλημέρα και καλές αναγνώσεις
Π.Φ.

Ρόζα said...

Ε ναι, ο Έκο και ο Μοντιανό (που δεν έχουν ανάγκη της διαφήμισής σου) σε στενοχώρησαν ενώ ο πώς τον λένε σου χάρισε την απόλαυση του σπασμού.
Οι μέτριοι κι ο κορυφαίος...