Monday, October 01, 2012

“ΣΤΟΥ ΧΑΤΖΗΦΡΑΓΚΟΥ” του Κοσμά Πολίτη

Κωνσταντινούπολη, Σμύρνη, Αλεξάνδρεια, Οδησσός, Τραπεζούντα κ.ο.κ. είναι οδόσημα και χρονόσημα μιας ιστορίας που γράφτηκε έξω από τη σημερινή Ελλάδα. Και κάθε πόλη από αυτές φωνάζει το ένδοξο παρελθόν και θρηνεί την καταστροφή που ήλθε με διαφορετικό για καθεμιά τρόπο. 


Κουλουράκια σμυρνέικα:
Κοσμάς Πολίτης
“Στου Χατζηφράγκου”
εκδόσεις Α. Καραβία
1963 

            Η επέτειος των 90 χρόνων από την Καταστροφή της Σμύρνης φέρνει στο προσκήνιο ποικίλες οπτικές γωνίες, ποικίλους προβολείς που φωτίζουν τη τραγωδία: από τα ντοκιμαντέρ της ΝΕΤ μέχρι τις μαρτυρίες των ζώντων και τους ιστορικούς, κι από τις παλιές ασπρόμαυρες φωτογραφίες μέχρι τη λογοτεχνία και τον λόγο που αποδίδει την οργή, την απανθρωπιά, την οδύνη….
Ξεκινώντας από τους Τούρκους, αναφέρω τον Γιασάρ Κεμάλ και «Το νησί», που αναφέρεται στην ανταλλαγή των πληθυσμών με έναν πολύ πρωτότυπο τρόπο. Όσο για τους δικούς-μας, ο Ηλίας Βενέζης γράφει το “Νούμερο 31328” για την αιχμαλωσία, την “Αιολική γη” για τη ήσυχη ζωή πριν από την Καταστροφή και τη “Γαλήνη” που αναφέρεται στο μετά, στα χρόνια της προσφυγιάς και της δύσκολης προσαρμογής. Ο Στρατής Δούκας γράφει την “Ιστορία ενός αιχμαλώτου” και η Διδώ Σωτηρίου τα “Ματωμένα χώματα”. Φαντάζομαι, έχουν γραφεί και άλλα που είτε εστιάζουν στα γεγονότα του 1922, είτε στα χρόνια πριν, όπως η “Λωξάνδρα” για τους Έλληνες της Πόλης, είτε στα χαλεπά χρόνια που έζησαν αυτοί οι άνθρωποι στην Ελλάδα, η οποία δεν έγινε φιλόξενος κόλπος.
Ο Κοσμάς Πολίτης το 1963 αλλάζει, απ’ όσο μπορώ να συγκρίνω με τα άλλα-του έργα, συγγραφική ρότα. Από το υποβλητικό, συμβολικό και ψυχολογικό ύφος-του στα μυθιστορήματά-του πριν από τον πόλεμο περνάει στο τελευταίο αυτό κείμενό-του σε μια πιο ρεαλιστική και μαζί νοσταλγική αποτύπωση της Σμύρνης, γενέτειρας άλλωστε πόλης, του 1902. Και, παρόλο που είναι πιο σαφή τα περιγράμματα των προσώπων και των επεισοδίων, δεν χάνει σε ατμόσφαιρα, αφού οι αφηγήσεις και οι περιγραφές καταφέρνουν να μεταφέρουν τον αναγνώστη του σήμερα στην εποχή, σε μια εποχή ακμής και προόδου. Έτσι, όποιος το διαβάζει αποκόπτεται από το παρόν-του και μεταφέρεται με μια χρονομηχανή στο τότε, με τη μαγική χρονομηχανή που μόνο η λογοτεχνία διαθέτει.
Αρμένιοι πρόσκοποι
στη Σμύρνη
γύρω στα 1919-1920
Πρωταγωνιστής του έργου είναι αφενός η Σμύρνη. Πρόκειται για μια αστυγραφία, μια αφήγηση όπου αναπλάθεται ένα χαρμόσυνο ψηφιδωτό ανθρώπων και σχέσεων, εθίμων και συνηθειών, καθημερινοτήτων και σκηνικών απεικονίσεων. Όλα ξεκινάνε από τη λαϊκή συνοικία της Σμύρνης, του Χατζηφράγκου, όλα κινούνται σε ένα πολυεθνικό μωσαϊκό Ελλήνων και Τούρκων, Εβραίων, Φραγκολεβαντίνων και Αρμένιων, που βλέπουν την ακμή της Σμύρνης ως το πλαίσιο της ευτυχίας-τους. Αφετέρου, ένας παπάς συνέχει τα άτομα και δηλώνει τη δύναμη της κοινότητας, όπως την ζούσαν τότε οι Έλληνες.
Ο τόπος στη λογοτεχνία ποτέ δεν είναι ακίνητος. Αποκτά ουσία όταν εντάσσεται σε έναν συγκεκριμένο χρόνο και προσδιορίζεται από αυτόν. Έτσι κι εδώ, ο Πολίτης δημιουργεί ένα αφηγηματικό παρόν, στις αρχές του 20ού αιώνα, πριν την επανάσταση των Νεότουρκων και φυσικά πριν τον χαμό που θα ακολουθήσει. Ο σημερινός αναγνώστης βιώνει μια ειρωνεία, μια αίσθηση πως η ευτυχία είναι παροδική, πως το αυγό του φιδιού εκκολάπτεται. Ο συγγραφέας νοσταλγεί αλλά και πονά. Κι αυτό αναβλύζει ανεξέλεγκτο στην “Πάροδο”, ένα μικρό κεφάλαιο στη μέση του μυθιστορήματος, όπου ο χρόνος μεταβαίνει στο κρίσιμο 1922 και στην καταστροφή. Στην ωραία τούρτα της σμυρναίικης μακαριότητας πέφτει ο μπαλτάς του πολέμου και της σφαγής. Η φωτογραφία σχίζεται και όποιος θυμάται το παρελθόν κάνει αμέσως την αντίστιξη με το μετά, που είναι τραγικά διαφορετικό.
Το έργο δεν έχει πλοκή. Είναι ένας κινούμενος ζωγραφικός πίνακας που απλώνεται σε μια εποχή που χάθηκε ανεπιστρεπτί. Ο Πολίτης ζωγραφίζει σαν λαογράφος και συγκινεί σαν καμεραμάν, αφηγείται σαν παραμυθάς και φωτογραφίζει σαν νοσταλγός. Ωστόσο υπάρχει εξέλιξη κι έτσι ο αναγνώστης φαντάζεται τη Σμύρνη σε μια αργή πορεία που νοερά έχει και ένα απτό τέλος. Το γαϊτανάκι των ηρώων, ο κοσμοπολιτισμός μιας πολιτισμένης κοινωνίας, η ηθογραφική απεικόνιση μιας εποχής, η ματιά και οι περιπέτειες των παιδιών, σαν υπενθύμιση της ανεμελιάς των μεγάλων, οι δυτικές επιρροές και οι ανατολίτικες συνήθειες είναι το αμάλγαμα ενός χρονότοπου που αποτελεί και το τέλος μιας εποχής.
Την ιδέα να κάνω βιβλίο του μήνα το έργο του Κ. Πολίτη τη χρωστώ στην Εαρινή Συμφωνία, που μίλησε πριν από ένα μήνα για το έργο και αφιέρωσε πολλές αναρτήσεις σε θέματα που αφορούν τα 90 χρόνια από την Καταστροφή της Σμύρνης. Άλλος blogger που θυμήθηκε επετειακά το βιβλίο είναι ο Μάνος Κοντολέων, ενώ άλλοι είχαν γράψει παλιότερα για το μυθιστόρημα ή τον συγγραφέα-του.
Καλό μήνα
Πατριάρχης Φώτιος
Post a Comment