Sunday, April 10, 2016

“Η άμυνα του Λούζιν” του Βλαντιμίρ Ναμπόκοφ

Κάποτε πίστευα ότι η άμυνα Λούζιν είναι όντως σκακιστικός όρος, ώσπου ανακάλυψα ότι είναι ένα μυθιστόρημα και μια ταινία, που μπόρεσε να περάσει ως αληθινό ανάμεσά-μας! Respect στον Βλαντιμίρ Ναμπόκοφ, λοιπόν.


Γερμανικός καφές με βότκα:

Влади́мир Набо́ков
"Защита Лужина"
Βερολίνο 1930

 
Vladimir Nabokov
“Η άμυνα του Λούζιν”
μετ. Γ.Ι. Μπαμπασάκης
εκδόσεις Μεταίχμιο
2003 και 2016
 


          Γιατί μου άρεσε ένα βιβλίο που δεν έχει έντονη δράση και φαινομενικά είναι αδιάφορο; Η καλή αφορμή είναι το σκάκι, το οποίο παίζει βασικό ρόλο, καθώς ο πρωταγωνιστής, ο Αλέξανδρος Ιβάνοβιτς Λούζιν, είναι δεινός σκακιστής, διάσημος σε όλον τον κόσμο. Αλλά δεν μπορεί να είναι μόνο αυτό, από τη στιγμή που το σκάκι δεν παίζει δομικό ρόλο στην οργάνωση του κειμένου, ούτε σε κάποιον αντικατοπτρισμό της ζωής σ’ αυτό.
          Νομίζω ότι οι βασικοί λόγοι είναι δύο. Από τη μία, είναι η ίδια η μορφή του Λούζιν. Αν κρίνω από τη “Λολίτα” δύο κεντρικοί χαρακτήρες επωμίζονται κι εκεί το βάρος της ιστορίας, όπως κι εδώ που αφενός ο Λούζιν κι αφετέρου η γυναίκα-του κρατάνε στις πλάτες-τους το βαρύ φορτίο της μυθιστορηματικής τοιχοδομής. Ο Λούζιν μεγάλωσε σε μια προβληματική οικογένεια της Ρωσίας, αν και απόλυτα αξιοπρεπή, με πατέρα μάλιστα συγγραφέα. Εκεί μαθαίνει τυχαία το σκάκι κι έκτοτε του γίνεται μανία, έξη, σφοδρή συνήθεια. Όταν μετακομίζει στο Βερολίνο (παράλληλη πορεία με αυτή του συγγραφέα), η φήμη-του έχει ήδη αρχίσει να εξαπλώνεται και θεωρείται πια φτασμένος σκακιστής. Το μυαλό-του απασχολείται συνεχώς με παρτίδες, είτε παίζει είτε όχι, κι έτσι εξηγείται πως σε μια παρτίδα με τον κορυφαίο αντίπαλό-του Τουράτι κλατάρει. Η λύση είναι η απεξάρτηση από το σκάκι και η ηρεμία του νου, ώστε να παύει να φορτώνεται με οδυνηρές ψυχικές εντάσεις. Η σύζυγός-του αναλαμβάνει να τον βοηθήσει, ενώ η οικογένειά-της καταρχάς αντιδρούσε στον γάμο και έπειτα θεωρούσε τον Λούζιν ανεπρόκοπο και ακατάλληλο για την κόρη-τους.
          Το δεύτερο στοιχείο ποιότητας του έργου είναι η τραγικότητα που απορρέει από την άψογα σκιαγραφημένη μορφή του Λούζιν. Η τρελή αγάπη-του για το σκάκι γίνεται μονομανία, τον κάνει να υστερεί σε όλους τους άλλους τομείς και τελικά τον οδηγεί σε μια ακραία ψυχοπαθολογική παραίτηση και στο άδοξο τέλος. Η εσωτερική σύγκρουση ανάμεσα σε μια σκακιστική μεγαλοφυΐα και σε έναν κοινωνικά απροσάρμοστο άνθρωπο οδηγεί σε ένα τέλος που θυμίζει αρχαία τραγωδία. Η όλη ένταση που εμφιλοχωρεί από νωρίς αλλά δεν δείχνει σημάδια κορύφωσης φτάνει τελικά σε ένα απότομο κρεσέντο στην τελευταία σελίδα.
          Διάβασα ένα βιβλίο που από τις πρώτες σελίδες έδειχνε πως έχω να κάνω με έναν μεγάλο συγγραφέα. Η αφήγηση που δεν κάνει κοιλιές, ο μικρός αξιαγάπητος Λούζιν που βλέπει τα πάντα “αθώα”, το σκάκι που μπαίνει στην αφήγηση και μαγνητίζει τα υπόλοιπα στοιχεία-της… Το πρώτο μέρος, που διαδραματίζεται στην Πετρούπολη, είναι άκρως μυητικό, ενώ το δεύτερο στο Βερολίνο οδηγεί τον αναγνώστη στο να συμπάσχει με τον πρωταγωνιστή, χωρίς οιμωγές και μελοδραματισμούς. Τελικά η “άμυνα Λούζιν” δεν μπορεί να αντισταθεί στη λυσσαλέα, σφοδρή επίθεση που δέχεται το μυαλό-του, και, έτσι, αυτός ηττάται ως άνθρωπος.
          Εν τέλει, γιατί ο Ναμπόκοφ επέλεξε το σκάκι ως εμμονή; Μα, νομίζω, γιατί ήθελε κάτι ακίνδυνο, δημιουργικό και ανώδυνο, όχι λ.χ. τα ναρκωτικά ή το ποτό, ώστε να δείξει ότι ο άνθρωπος μπορεί να αιχμαλωτιστεί με τραγικό αυτοεγκλωβισμό σε κάτι “καλό”. Ότι η τραγωδία δεν παίζεται ανάμεσα στο καλό και στο κακό, αλλά, όπως συνέβαινε στους αρχαίους Έλληνες, ανάμεσα στο καλό και στο καλό. Κι εκεί το δίλημμα είναι πιο βασανιστικό και πιο αμφίρροπο μέχρι σημείου τρέλας.
          Το βιβλίο γυρίστηκε ταινία το 2001 από τον σκηνοθέτη Marleen Gorris.

[Δημοσιεύτηκε την 1η Μαρτίου 2016 στον ιστότοπο In2life και εδώ αναδημοσιεύεται κοσμημένο με εικόνες από:  brandonblakely.wordpress.com,  www.signature-reads.com,  stagevu.com,  nnm.me  και  www.sheilaomalley.com]

Πατριάρχης Φώτιος

4 comments:

Anonymous said...

Το βιβλίο είναι εξαιρετικό όπως και όλα σχεδόν του Ναμπόκοφ!
Όσο για το σκάκι κάποτε που επιχείρησα να μάθω Ρώσικα, το σκάκι το λένε Шахматы Σάχματι, μου έκανε τόσο εντύπωση και προσπάθησα να βρω την ετυμολογία (δεν υπήρχε διαδίκτυο την εποχή εκείνη) τελικά είναι απο το Περσικό Shah (Σάχης κατά το ελληνικότερον) δηλ. βασιλιάς μετά έγινε στα Ινδο-ιρανικά ksayati (αυτός που ορίζει, αυτό που έχει εξουσία) και πέρασε scaccus στα λατινικά στα αρχαία γαλλικά eschek, eschec, eschac, και κατόπιν στα μεσαιωνικά αγγλικά chek, chekke και κατέληξε chess και φυσικά σκάκι στα ελληνικά από τη λατινική ονομασία. Από μόνη της η ιστορία της ονομασίας του παιχνιδιού είναι συναρπαστική...
Ευχαριστώ για τη φιλοξενία
Σουμέλα

Πατριάρχης Φώτιος said...

Το πέρασμα από τη μία γλώσσα στην άλλη
δείχνει και πώς αυτό το παιχνίδι διαδόθηκε αλλά και πώς ενσωματώθηκε στην εκάστοτε κοινωνία.
Μάλιστα κάπου είχα διαβάσει ότι λ.χ. τον αξιωματικό στη Γαλλία τον λένε αλλιώς
και φαντάζομαι ότι σε πολλές χώρες δόθηκε στο σκάκι ιδιαίτερο χρώμα
ανάλογα με την κουλτούρα-τους.
Πολύ καλός ο Ναμπόκοφ. Τουλάχιστον εδώ.
Καλημέρα
Π.Φ.

Anonymous said...

πράγματι στα γαλλικά ο αξιωματικός λέγεται fou δηλαδή τρελλός στα ισπανικά alfil επίσκοπος (δείχνει τη βαθιά προσκόλησή τους στον καθολικισμό) και στα γερμανικά λέγεται Läufer που σημαίνει δρομέας (πάντα δραστήριοι οι Γερμανοί)...
Καλημέρα

Σουμέλα
ΥΓ: ενώ έχω λογαριασμό δεν ξέρω γιατί με βγάζει anonymous

Πατριάρχης Φώτιος said...

Σουμέλα,
δεν ξέρω γιατί σε βγάζει ανώνυμη.
Δρομέας, επίσκοπος, τρελός; Ουάου!
Π.Φ.