Αύγουστος Κορτώ, “Ρένα”

Μια πόρνη διαπερνά όλον τον 20ό αιώνα. Η ματιά της σακουλιάζει τα δημόσια και τα ιδιωτικά σε μια απολαυστική αφήγηση. Ο έρωτας συναντά την πολιτική κι ο αναγνώστης γλιστράει ώς το τέλος.

Αύγουστος Κορτώ “Ρένα” εκδόσεις Πατάκη -2017

Μια ιστορία αλήθειας και κλείνει το τραύμα (MC Yinka):

Ετών 38 και είκοσι τρία βιβλία στο ενεργητικό του. Παράξενη περίπτωση. Εδώ έχουμε συζητήσει μερικά απ’ τα έργα του. Και πάντα μέναμε με μια μεγάλη απορία. Είν’ ένα γνήσιο ταλέντο; Είν’ ο συνταρακτικός συγγραφέας που μένει στην επιφάνεια; Ή είν’ ένα ταλέντο που εκρήγνυται κι όποιος μπορεί τον παρακολουθεί;

Τα κακά τα κείμενα / Τη δική μου τη φθορά / Τα ψευτοπαλίκαρα (MC Yinka):

Το τελευταίο του βιβλίο αφορά τη Ρένα. Πρόκειται για μια πόρνη που αφηγείται τη ζωή της στον νεαρό συνεντευξιαστή της. Γεννημένη το 1910, αγράμματη, βγαλμένη στο κλαρί από μικρή, μεγαλωμένη σε μπουρδέλο και ζώντας μια πολυτάραχη ζωή. Ο μονόλογός της είναι καταιγιστικός αν και δομημένος. Μίγμα αφήγησης, προφορικού λόγου χωρίς τα κενά της πραγματικής ομιλίας, γεμάτου με καθημερινή βωμολοχία αλλά και με την αργκό μιας συγκεκριμένης εποχής και μιας συγκεκριμένης συντεχνίας. Η ανάγνωση γι’ αυτό τον λόγο είναι σαγηνευτική.

Η ατομική ζωή της Ρένας τέμνεται με την Ιστορία της Ελλάδας. Η Μικρασιατική Καταστροφή κι η έλευση των προσφύγων. Ο μεσοπόλεμος. Ο Μεταξάς. Η Κατοχή κι ο Εμφύλιος. Η μεταπολεμική περίοδος. Η χούντα των συνταγματαρχών. Όλες αυτές οι εποχές διαθλώνται μέσα απ’ την οπτική γωνία της αφηγήτριας. Κι έτσι η Ιστορία βιώνεται από κάτω κι αναπαρίσταται με το βλέμμα του απλού ανθρώπου. Κυριολεκτικά. Η Ρένα μάλιστα έτυχε λόγω έρωτος να γίνει Αριστερή. Να υποστεί διώξεις, να ζήσει τα γεγονότα της Θεσσαλονίκης όπου σκοτώθηκε ο Τούσης. Θυμηθείτε τον “Επιτάφιο” του Ρίτσου. Ζει μάλιστα τις κακουχίες σ’ ένα ξερονήσι ως εξόριστη (τελικά Γιούρα ή Γιάρος; αφού είναι φυσικά άλλα νησιά!). Ζει στο περιθώριο και συναναστρέφεται ανθρώπους που είναι στην μπούκα της σκληρής εξουσίας. Υφίσταται στο πετσί της, έστω και ξώφαλτσα, τον ολοκληρωτισμό του κράτους.

  

Το μυαλό μου ν’ ανοίξει να δώσει τροφή στην πένα (MC Yinka):

Τελικά τι; Εννοώ γιατί έγραψε κάτι τέτοιο ο Κορτώ; Ναι, ωραία η γλώσσα, τρομερός και φοβερός στη ροή της αφήγησης ο συγγραφέας, ρουφήχτρα η ανάγνωση, αλλά προς τι; Νομίζω εδώ το χάνει ο λογοτέχνης. Και σε άλλα του βιβλία μαγεύει αλλά μένει σε μια ιδιωτική ματιά, που δεν ξεπερνά τον μικρό κύκλο που φτιάχνει. Εδώ μπορώ να καταλάβω δυο τρεις επιδιώξεις του μυθιστορήματος. 1. Η Ιστορία βιώνεται αλλιώς από τον καθένα. 2. Όλα είναι ασήμαντα ή δεύτερης διαλογής μπροστά στον έρωτα και στο sex. 3. Ακόμα και η πολιτική είναι μια τυχαία συνάντηση με το δημόσιο (η Ρένα παραδέχεται ότι αν ερωτευόταν έναν ακροδεξιό, θα ήταν …ταγματασφαλίτισσα!).

> Ο Πέτρος Χατζόπουλος, όπως είναι το πραγματικό όνομα του Αύγουστου Κορτώ, γεννήθηκε το 1979 στη Θεσσαλονίκη. Έχει εκδώσει διηγήματα, μυθιστορήματα, ποιήματα, νουβέλες, κριτικές και βιβλία για παιδιά.

Πάπισσα Ιωάννα

Joseph Roth, “Το κάλπικο ζύγι”

Όταν διαβάζω Roth, ξέρω τι να περιμένω. Φυσικά, με τα πάνω και τα κάτω του. Αλλά συνάμα μ’ αυτό το κλίμα μιας εποχής που έφθινε, κι οι αξίες της κονταροκτυπιούνταν σ’ έναν αιώνα που ξεκινούσε ξεσκίζοντας τις σάρκες του και διαλύοντας τον προηγούμενο.

Joseph Roth “Das Falsche Gewicht” Amsterdam 1937 “ Το κάλπικο ζύγι” μετ. Η. Αγγελή εκδόσεις Άγρα -2017

It feels like I'm talkin' to myself:

Ο Roth είναι σταθερή αξία στις αναγνωστικές μου επιλογές και σχεδόν ποτέ δεν μ’ απογοητεύει, παρά το παλιομοδίτικο κλίμα στα έργα του. Ωστόσο, βρίσκω πάντα τρόπους επικοινωνίας με την Αυστροουγγαρία των αρχών του αιώνα.

Probably find a way to complain about a Picasso painting:

Ο Άνζελμ Άιμπενσυτς εγκαταλείπει τη στρατιωτική καριέρα για τη γυναίκα του Ρεγγίνα και διορίζεται υπεύθυνος μέτρων και σταθμών σε μια ανατολική περιφέρεια, στο Ζλότογκροντ. Το μετανιώνει όμως γρήγορα. Αφενός επειδή νιώθει αποξενωμένος απ’ τη γυναίκα του. Κι αφετέρου επειδή η περιοχή βρίθει απατεώνων και διεφθαρμένων. Αυτός ωστόσο είναι μεθοδικός, ακέραιος και έντιμος χαρακτήρας, χωρίς διάθεση για συμβιβασμούς και ενδοτικές συμπεριφορές. Εντέλει, σταδιακά χάνει το ακέραιο του χαρακτήρα του κι εμπλέκεται σε απρέπειες και ατασθαλίες που χαρακτηρίζουν την κοινωνία στην οποία ζει.

Ανοίγω μια παρένθεση και σημειώνω ότι το βιβλίο του Roth (1937) μοιάζει με το πρόσφατα εκδοθέν στα ελληνικά βιβλίο του Graham Greene “Η καρδιά των πραγμάτων” (1948). Και στα δύο μυθιστορήματα υπάρχει ένας κρατικός λειτουργός. Υπεύθυνος μέτρων και σταθμών εδώ, υπαστυνόμος εκεί. Στα άκρα της Αυστροουγγαρίας εδώ, στα άκρα της Βρετανικής αυτοκρατορίας εκεί. Άνθρωποι κι οι δύο του καθήκοντος, τίμιοι, ηθικοί, άτεγκτοι, παλεύουν με το ντόπιο σαπισμένο σύστημα κι έχουν δοσοληψίες με εμπόρους που λυμαίνονται την περιοχή. Κι οι δυο ζουν έναν παρηκμασμένο γάμο, στον οποίο η γυναίκα τους βρίσκεται σε στενή εξωσυζυγική σχέση, και μπλέκονται συναισθηματικά μέσα σ’ αυτόν.

Ο Roth στηρίζει πολλά στον πρωταγωνιστή του, αν και δεν παρακολουθεί τα πράγματα από την οπτική του γωνία. Στην αρχή μάς μπερδεύει, καθώς για ένα μεγάλο διάστημα δεν καταλαβαίνουμε με ποια εστίαση προσεγγίζει την αλήθεια: την απιστία της γυναίκας του Ρεγγίνα τη μαθαίνουμε από την οπτική γωνία του Άνζελμ (άρα είναι υποκειμενική και μπορεί λανθασμένη) ή από έναν τριτοπρόσωπο αφηγητή που μιλάει ως παντογνώστης; Εντέλει, γρήγορα μαθαίνουμε αφενός την απιστία της Ρεγγίνα με τον γραμματέα του και αφετέρου τις απατεωνιές του κάπελα Λάυμπους Γιαντλόφκερ: έτσι ανοίγουνε δύο μέτωπα, τα οποία θα δοκιμάσουν την ανθεκτικότητα και την ακεραιότητά του.

Τελικά, κι οι δύο αυτές απειλές τον ρίχνουν στην αγκαλιά της Ευφημίας, μια σχέση εγκλωβιστική, που τον κάνει να πίνει, να παραμελεί τα καθήκοντά του, να κατεβαίνει σιγά σιγά σε κατώτερα επίπεδα απ’ το βάθρο της ηθικής του.

Ο Roth τελικά δεν οδηγεί τα πράγματα σε μια εσωτερική καταβύθιση που θα αναδείκνυε την τραγικότητα του επιθεωρητή. Ο εσωτερικός του κόσμος περνά πιο γρήγορα απ’ ό,τι θα έπρεπε και η έμφαση δίνεται σε μια απόλυτη δικαιοσύνη, που έρχεται εν είδει Ιεράς Εξέτασης να καταδικάσει αθώους κι ένοχους, μεγαλοκαρχαρίες και φτωχοδιάβολους, πέλεκυς που έρχεται ανταποδοτικά να πλήξει εντέλει τον ίδιο τον “δικαστή”.

I exercise my right to express when I feel it's time:

Η παραμονή του κειμένου στο κοινωνικό θέμα της δικαιοσύνης, των ανθρώπινων σχέσεων και της άτεγκτης απονομής του δικαίου, χωρίς ανθρώπινες ευαισθησίες, νομίζω ότι του στέρησε τη διερεύνηση του ανθρώπινου ψυχισμού, που θα αναδείκνυε τα διλήμματα και τις αντιπαραθέσεις μέσα στη συνείδηση του καθενός. Έτσι, ο Greene έντεκα χρόνια μετά δίνει άλλη ρότα σε μια παρόμοια (αρχικά) ιστορία και κερδίζει όλο το βάθος που δεν μπόρεσε (ή δεν ήθελε) να δώσει ο Roth.

> Ο Γιόζεφ Ροτ γεννήθηκε το 1894 από εβραίους γονείς στην Ανατολική Γαλικία (σημερινή Ουκρανία). Σπούδασε φιλοσοφία και γερμανική φιλολογία στο Λέμπεργκ και στη Βιέννη. Το 1916 κατάχθηκε στον αυστριακό στρατό και έλαβε μέρος στον Πρώτο Παγκόσμιο πόλεμο. Στο διάστημα του μεσοπολέμου εργάστηκε ως δημοσιογράφος στη Βιέννη και στο Βερολίνο, όπου έζησε δώδεκα χρόνια (μετά το 1920). Ήδη από το 1922 εντοπίζει και στηλιτεύει από τους πρώτους τον Χίτλερ. Εβραίος ο ίδιος, ασκεί έντονη κριτική στη συμβιβαστική στάση της εβραϊκής κοινότητας. Το πρώτο του μυθιστόρημα, "Το δίχτυ της αράχνης", δημοσιεύτηκε το 1923 σε συνέχειες σε αυστριακή εφημερίδα και είχε αρκετή επιτυχία. Το 1926 έμεινε τέσσερις μήνες στη Σοβιετική Ένωση όπου αρχίζει να γράφει τα μυθιστορήματα "Φυγή χωρίς τέλος" και "Ο βουβός προφήτης". Από το 1932 δηλώνει σ' ένα φίλο του: "Πρέπει να φύγουμε. Θα κάψουν τα βιβλία μας και θα είμαστε εμείς ο στόχος... Πρέπει να φύγουμε ώστε μόνο τα βιβλία μας να παραδοθούν στην πυρά." Στις 30 Ιανουαρίου του 1933, τη μέρα που ο Χίτλερ αναγορεύεται καγκελάριος του Ράιχ, ο Ροτ μεταναστεύει οριστικά στο Παρίσι, όπου θα περάσει τα τελευταία χρόνια της ζωής του φτωχός και αλκοολικός, ως το θάνατό του το 1939. Άφησε έργο εκτεταμένο και ποικίλο: δεκατρία μυθιστορήματα, οχτώ μεγάλα αφηγήματα, τρεις τόμους δοκιμίων και ανταποκρίσεων, αμέτρητα άρθρα. Κυριότερα μυθιστορήματά του: "Hotel Savoy" (1924), "Φυγή χωρίς τέλος" (1927), "Το εμβατήριο Ραντέτσκι" (1932) και "Η κρύπτη των Καπουτσίνων" (1938). Στο κύκνειο άσμα του, "Ο θρύλος του Αγίου Πότη" (1939), ο Ροτ χωρίς να αυτοβιογραφείται, δίνει μια γλαφυρή, γλυκιά και ταυτόχρονη τραγική μυθιστορία της απόλυτης παράδοσης στο πάθος του.

[In2life, 26/9/2017]

Πατριάρχης Φώτιος

Έιρικουρ Ερτν Νόρδνταλ, “Illska. Το Κακό”

Ένα συνταρακτικό έργο, έξυπνο όσο και συναισθηματικό. Το βάρος της Ιστορίας, με τις θηριωδίες των Nazi, συναντά τον διχασμό των προσώπων στην Ισλανδία του 21ου αιώνα.

Eiríkur Örn Norðdahl “Illska” 2012   Έιρικουρ Ερτν Νόρδνταλ “Illska. Το Κακό” μετ. Ρ. Γεωργακοπούλου εκδόσεις Πόλις -2017

Μια ιστορία αλήθειας και κλείνει το τραύμα (MC Yinka):

Πολυδιαφημισμένο έργο που έρχεται να συμπληρώσει μια μεγάλη λογοτεχνική βιβλιογραφία περί ναζισμού. Κι ακόμα περισσότερο από έναν Ισλανδό. Από μια χώρα που δεν μας στέλνει συχνά λογοτεχνικά έργα.

Τα κακά τα κείμενα / Τη δική μου τη φθορά / Τα ψευτοπαλίκαρα (MC Yinka):

Η Agnes Lucauskas είναι μετανάστρια δεύτερης γενιάς. Οι γονείς της ήρθαν απ’ τη Λιθουανία στην προσπάθειά τους να αποφύγουν τον κομμουνισμό. Κι αυτή γεννήθηκε στην Ισλανδία. Εκεί μεγαλώνει κάνοντας τη διπλωματική της εργασία για τον ναζισμό στην πατρίδα της και στην Ευρώπη. Συνδέεται με τον Omar, αποφασίζει να ταξιδέψει στη Λιθουανία, γίνεται δεκτή σε ένα συνέδριο στο Toronto του Καναδά. Ο Omar δεν μπορεί να πάει μαζί της στην κωμόπολή της το Jurbarkas. Ταξιδεύει όμως πολύ σε όλον τον κόσμο, νοερά ή πραγματικά άδηλο. Η Agnes απ’ την άλλη βλέπει ερωτικά τον Arnor, έναν Νεοναζί (!). Η Agnes όμως κατά ένα όμως μέρος είναι Εβραία. Half Jew. Κι εδώ η διχοστασία πιάνει ταβάνι.

Το μυθιστόρημα είναι γραμμένο όπως πολλά σύγχρονα μεταμοντέρνα έργα. Fragmentally. Λίγη αφήγηση, λίγο δοκίμιο, πολλά σχόλια. Πολλά ετερόκλητα θέματα. Στιγμιότυπα απ’ τη ζωή της Agnes, σχόλια για την Ιστορία, πληροφορίες εγκυκλοπαιδικής φύσης, μικρές σκέψεις για το γλωσσόφιλο ή το cockring. Αφηγηματική πολυφωνία που μας κάνει να διαβάζουμε με ενδιαφέρον. Οι σελίδες τρέχουν με την περιέργειά μας να αυξάνεται, καθώς ο νους μας πηδάει απ’ το μυθιστορηματικό στο ιστορικό. Και μαζί το ατομικό συναντά το συλλογικό και το παγκόσμιο. Η ερωτική ζωή διασταυρώνεται με τον ναζισμό και τις εκφάνσεις του.

Ο Norðdahl γράφει με humor. Με δόσεις of irony. Μιλάει για πολύ σοβαρά θέματα σαν να παίζει. Σαν να έχει μπροστά του το ιστορικό πεδίο και μετακινεί με γέλιο και μπρίο τα πιόνια του. Πηδάει σαν να παίζει φιδάκι απ’ το ένα στο άλλο, σαν video game ανεβοκατεβαίνει τις πίστες.

Οι ιδέες του έργου που το κάνουν προκλητικά αναγνώσιμο πιάνουν μια ευρεία γκάμα. Ναζισμός, αντισημιτισμός, λαϊκισμός, εθνικισμός, ρατσισμός. Μετανάστευση, παγκοσμιοποίηση, ιστορική μνήμη και ευθύνη, σχέσεις λαών, έρωτας κι ιδεολογική στάση.

Στο δεύτερο και τρίτο μέρος παρακολουθούμε δύο εναλλασσόμενες αφηγήσεις. Απ’ τη μια, πώς ο προπάππους της Agnes, ο Λιθουανός τυπογράφος Wilhelmas Lucauskas καίει το τυπογραφείο που είχε με τον Εβραίο Isak Banai. Όταν μπήκαν οι Γερμανοί στη Λιθουανία, πολλοί τους είδαν σαν λυτρωτές από τον σταλινικό ζυγό. Κι έτσι έγιναν πολιτοφύλακες, που δίωκαν τους κομμουνιστές και τους Εβραίους. Ο Wilhelmas Lucauskas μάλιστα σκοτώνει τον Isak Banai. Κι όμως απόγονος αυτών των δύο είναι η Agnes, που έχει μισή καταγωγή απ’ τους Lucauskas και μισή απ’ τους Banai. Απ’ την άλλη, πώς ο Arnor έγινε νεοναζί. Παιδί μονογονεϊκής οικογένειας, γιος μιας βιβλιοθηκονόμου, μεγαλώνει με βιβλία. Κι όμως γίνεται νεοναζί. Σκεπτόμενος βέβαια. Μέσα απ’ τα πατριωτικά βιβλία μεταπηδά στον ισλανδικό εθνικισμό κι αποκεί στον νεοναζισμό. Θάλεγα ότι η ιστορική αφήγηση για τη Λιθουανία του 1940 είναι αφηγηματική ισχυρή. Αλλά η ζωή του Arnor είναι λιγότερο νευρώδης. Γίνεται πάλι σπιντάτη και τραγική, όταν αναφέρεται στις σχέσεις των τριών (Agnes, Omar, Arnor) και στη λύση που πρέπει να δώσουν για να απεμπλακούν απ’ το αδιέξοδο.

Το μυαλό μου ν’ ανοίξει να δώσει τροφή στην πένα (MC Yinka):

Η πρώτη συνταρακτική στην εναλλαγή της μορφή, της εναλλάξ παρουσίας αφήγησης και δοκιμίου, δεν συγκρατείται σε όλο το έργο. Η αποσπασματικότητα δίνει τη θέση της σε πιο κλασική μορφή μυθοπλασίας. Κι αυτό γειώνει λίγο τον αναγνώστη. Ωστόσο, δεν παύει να είναι ερεθιστική  η όλη σύλληψη. Να είναι διανοητικά ισχυρή η υπόθεση ενός σκεπτόμενου ναζιστή. Που στηρίζει τα πιστεύω του σε διαβάσματα και θεωρίες.

Απ’ την άλλη, το πολιτικό συνάπτεται με το ερωτικό. Η ιδεολογική βάση υποχωρεί μπροστά στο ένστικτο. Η Agnes δείχνει όλο και περισσότερο να προτιμά τον Arnor (λόγω ερωτισμού; λόγω …;) παρά τις αντισημιτικές του θέσεις. Ενώ ο πιο ήπιος Omar δεν χάνει τη θέση του στη ζωή της (έχουν μαζί κι ένα παιδί;), αλλά δεν είναι η κορυφή που αυτή ζητά. Τελικά ο διχασμός της Agnes φτάνει σε ένα τέλος που σαν γόρδιος δεσμός λύνεται απότομα. Το βάρος της Ιστορίας εξατομικεύεται και μένει κόμπος στην ανθρώπινη ψυχή.

> Ο Έιρικουρ Ερτν Νόρδνταλ γεννήθηκε στο Ρέικιαβικ της Ισλανδίας το 1978. Έζησε στο Βερολίνο, σε πολλές χώρες της Βόρειας Ευρώπης, ιδίως τη Φινλανδία, και στο Βιετνάμ. Στα γράμματα εμφανίστηκε το 2001 με μια ποιητική συλλογή. Το 2004 ίδρυσε στην Ισλανδία την κολεκτίβα πειραματικής ποίησης Nyhil. Έχει εκδώσει έξι ποιητικές συλλογές, πέντε μυθιστορήματα και δύο συλλογές δοκιμίων. Έχει, επίσης, εργαστεί ως μεταφραστής (μεταφράζοντας έργα των Allen Ginsberg, Jonathan Lethem, Anthony Horowitz, Joanne Harris, Lee Child, Jo Nesbo, κ.ά.) Το βιβλίο του "Illska" τιμήθηκε με το Βραβείο Ισλανδικής Λογοτεχνίας και το Βραβείο των Βιβλιοπωλών της Ισλανδίας το 2012.

Πάπισσα Ιωάννα

Νίκος Α. Μάντης, “Οι τυφλοί”

Τυφλοί διερευνούν λαβυρίνθους ή ερευνητές βλέπουν παντού τυφλούς να ψάχνουν; Κι είναι οι εύζωνες το διαχρονικό σύμβολο του Έλληνα ή το αλλόκοτο δεκανίκι της εθνικιστικής Ελλάδας; Είναι όπιο και παραίσθηση η ζωή ή μια καλά κρυμμένη αλληλουχία μυστικών κωδίκων;

Νίκος Α. Μάντης “Οι τυφλοί” εκδόσεις Καστανιώτη -2017

Μια ιστορία αλήθειας και κλείνει το τραύμα (MC Yinka):

Γιατί όλοι μιλάνε γι’ αυτό το βιβλίο; Γιατί όλοι έχουν αναγάγει τον Μάντη στον νέο Μπόρχες της Ελλάδας; Γιατί προβάλλεται ως κάτι ανεπανάληπτο; Μ' αποθάρρυνε αρχικά ο όγκος του, αλλά δεν το μετάνιωσα τελικά.

Τα κακά τα κείμενα / Τη δική μου τη φθορά / Τα ψευτοπαλίκαρα (MC Yinka):

“Όλα συνδέονται”, είναι ένα απ' τα πολλά συνθήματα του βιβλίου. Όλα έχουν ένα βαθύτερο νόημα. Πίσω απ' τα επιφανειακά σημεία υπάρχει ένας ευρύς ιστός συμβολισμών και δεδομένων που, αν ενωθούν, θα αποκαλύψουν μύχιες αλήθειες!

Αντιγράφω απ’ το οπισθόφυλλο: 
“Καλοκαίρι 2011. Ο Ισίδωρος αναζητά τη Σοφία στα στενά της ταραγμένης Αθήνας. Ο Κλεάνθης, ερασιτέχνης συλλέκτης στοιχείων και φύλακας του "Βιβλίου των Πάντων", πιστεύει ότι μπορεί να τον βοηθήσει.

Απρίλιος 1972. Ο Γιώργος είναι ένας νεαρός εύζωνας που πρόκειται να πρωταγωνιστήσει σε μια θεατρική παράσταση-σταθμό, αλλά και στις επετειακές εκδηλώσεις της δικτατορίας στο Καλλιμάρμαρο. Τι είναι αυτό που τον βασανίζει και γιατί οι τηλεπαθητικές του ικανότητες, που τον ακολουθούν από παιδί, δεν μπορούν να τον σώσουν;

Καλοκαίρι 1985, Κυκλάδες. Ο Νέιτ διερευνά τον αιφνίδιο θάνατο του πατέρα του, σε μια αναζήτηση όπου η τρομοκρατία, η ψυχεδέλεια κι ένας αινιγματικός ταξιδιώτης με δίχρωμα μάτια μπλέκονται αξεδιάλυτα, αλλοιώνοντας τη λογική μορφή της πραγματικότητας.

Πώς συνδέονται όλες αυτές οι ιστορίες; Ένα πολυεπίπεδο μυθιστόρημα για τις εκδοχές της ελληνικής τύφλωσης, για την αφήγηση που δε γνωρίζει όρια, αλλά και για την ίδια την ηδονή της εξιστόρησης, όπου αλλεπάλληλοι λαβύρινθοι ανοίγονται, για να μην κλείσουν ποτέ.”

Έχω την πεποίθηση ότι ο Μάντης παρωδεί ασύστολα και σατιρίζει με σοβαροφάνεια. Όλα όσα λέγονται στο βιβλίο είναι μια σάτιρα της ελληνικής ζωής και της νοοτροπίας του Νεοέλληνα. Τίποτα σχεδόν δεν έχει νόημα, επειδή όλα είναι αποτέλεσμα της διαταραγμένης σκέψης των Ελλήνων. Το μόνο που ισχύει είναι η εθνική τύφλωση, η αδυναμία μας να δούμε το πραγματικό πίσω απ' τις ψευδαισθήσεις μας. Μια διανοητική τύφλωση που εμποδίζει τον άνθρωπο να καταλάβει και να φτιάξει τη ζωή του μ' ορθολογικό τρόπο.

Ο Μάντης λοιπόν σατιρίζει την άποψη ότι τα πάντα έχουν νόημα και πρέπει να συνδεθούν μεταξύ τους. Τίποτα δεν είναι ενιαίο και όλα είναι αποσπασματικά. Σατιρίζει την αριθμοσοφία και την εξαγωγή νοημάτων μέσω της αντιστοίχησης γραμμάτων και αριθμών. Αυτά είναι επιστομονικοφανείς αυθαίρετες συνάψεις χωρίς ίχνος αλήθειας. Σατιρίζει τις συνωμοσιολογικές θεωρίες περί Κρόνου, περί μυστικών ομάδων, περί ανθρώπων που κινούν υπόγεια τα νήματα έχοντας υπερφυσικές δυνάμεις… Σατιρίζει τις θεωρίες περί κούφιας γης και περί υπόγειων στοών που διατρέχουν την Αθήνα… Σατιρίζει τις εθνικιστικές και λαϊκίστικες απόψεις για υπέρτερο έθνος και μυθικές καταβολές… Σατιρίζει τ' αδιέξοδα των σημερινών Ελλήνων που φτιάχνουν μόνοι τους τον λαβύρινθο των ασχολιών τους…

Οι ήρωές του είναι καρικατούρες. Ένας αποτυχημένος ηθοποιός, ο Ισίδωρος, δεν ξέρει τι θέλει και τι επιδιώκει. Ο πρώην λογοκριτής της χούντας Κλεάνθης νομίζει ότι έχει πιάσει τον πάπα απ’ τ’ αρχίδια, καθώς θεωρεί ότι έχει βρει την αρχή για τη λύση των πάντων. Ο περιβόητος και περίφημος Γιώργος Κατσής είναι ο χαμένος με τις υπερφυσικές δυνάμεις που θα μας σώσει ή που ήδη έχει επέμβει στην Ιστορία;

 

Το μυαλό μου ν’ ανοίξει να δώσει τροφή στην πένα (MC Yinka):

Τ' ογκωδέστατο βιβλίο είναι μια παιγνιώδης αναπαράσταση λαβυρίνθου. Είναι μια μεταμοντέρνα αντανάκλαση του σύγχρονου χάους της Αθήνας και της ελληνικής ζωής. Είναι μια ευφυής γραφή που οδηγεί σε μια ευφυή ανάγνωση. Κι όποιος αντέξει, ας βρει το ανεύρετο νόημα σ' έναν κυκεώνα διαδρόμων και στοών.

> Ο Νίκος Λαμπρόπουλος, όπως είναι το πραγματικό όνομα του Νίκου Α. Μάντη, γεννήθηκε στην Αθήνα, όπου ζει και εργάζεται. Σπούδασε νομικά και ασχολήθηκε με το θέατρο. Το βιβλίο "Το μάτι του άνθους" ήταν η πρώτη του ποιητική συλλογή. Με το ψευδώνυμο Νίκος Α. Μάντης, εξέδωσε τη συλλογή διηγημάτων "Ψευδώνυμο" (2006), καθώς και δύο μυθιστορήματα, "Το χιόνι του καλοκαιριού" (2010) και "Άγρια Ακρόπολη" (2013), όλα από τις εκδόσεις Καστανιώτη. Έχει μεταφράσει από τα αγγλικά το "Βαθέκ" του William Beckford, τα "Χίλια χρόνια καλές προσευχές" της κινέζας Yiyun Li.

Πάπισσα Ιωάννα

Thomas Pynchon, “Η συλλογή των 49 στο σφυρί”

Αμερικάνικο folklore και πανσημία νοημάτων. Μια ιστορία αφορμή για να χαθεί η πρωταγωνίστρια κι εμείς σε ένα χάος τωρινών και παρελθουσών αφηγήσεων. Μια διασπασμένη εικόνα ενός κόσμου που διαρρηγνύεται, σαν το αμερικάνικο όνειρο. Ο postmodernism δοκιμάζει τα όριά μας.

Thomas Pynchon “The Crying of Lot 49” 1965 “Η συλλογή των 49 στο σφυρί” μετ. Δ. Δημηρούλης εκδόσεις Gutenberg -2017

Μια ιστορία αλήθειας και κλείνει το τραύμα (MC Yinka):

Απλώνομαι στη διεθνή λογοτεχνία. Ονόματα-ογκόλιθοι με παρακινούν να τους διαβάσω. Δεν αξίζει τελικά να ευτελίζεις τις αναγνώσεις σου σε ασήμαντα βιβλία. Τουλάχιστον όσο ζεις να διαβάζεις ό,τι το καλύτερο. Ό,τι έχει εδραιωθεί ως τέτοιο. Κι έπειτα να το απορρίψεις αν χρειαστεί.

Τα κακά τα κείμενα / Τη δική μου τη φθορά / Τα ψευτοπαλίκαρα (MC Yinka):

Ο Pynchon φιγουράρει σίγουρα ανάμεσα στα μεγάλα ονόματα της αμερικάνικης λογοτεχνίας. Της μεταπολεμικής εποχής. Του μεταμοντέρνου οράματος. Είχαμε διαβάσει την “Υπεραιχμή” με ανάμικτες εντυπώσεις. Τώρα μας συστήνεται ένα κείμενο που θεωρείται ένα από τα πολύ καλά του.

Η Oedipa Maas καλείται να εκτελέσει τη διαθήκη του Pierce Inverarity. Στα καλά καθούμενα. Ο Inverarity ήταν μεγιστάνας του πλούτου και όρισε αυτήν και τον δικηγόρο Metzger να εφαρμόσουν τους όρους της διαθήκης του. Όχι βέβαια στα καλά καθούμενα, αφού ήταν πρώην εραστής της. Τώρα βέβαια η Oedipa είναι παντρεμένη με τον Wendell Maas κι είναι μια μικροαστή. Αλλά η μετάβαση στο San Narciso και η αναζήτηση νέων τρόπων ζωής θα την αλλάξει. Εκεί θα συναντήσει ένα παράνομο σύστημα επικοινωνίας, το Trystero, και τους φορείς του. Οι νέες εμπειρίες θα είναι γεμάτες γνώσεις και ιστορικές πληροφορίες.

Πλάθεται λοιπόν ένα τεράστιο net ειδήσεων, πληροφορικών, ιστορικών γνώσεων, αφηγήσεων, πραγματικών και πλαστών ιστοριών, μια γκάμα fake news και κατασκευασμένων στιγμιότυπων από το παρελθόν, θρύλων και ανεκδότων. Ένα διακειμενικό πλαίσιο όπου το ακριβές από το πλαστό συγχέονται. Ένας κυκεώνας παρεκβάσεων, εγκιβωτισμών, μύθων, που διοχετεύουν την ιστορία του μυθιστορήματος σε άπειρα αυλάκια και ρυάκια. Η υπερσυσσώρευση στοιχείων κάνει την υπερπληροφόρηση χαοτική και ατελέσφορη. OMG.

Μια τέτοια αποτύπωση οδηγεί σε ένα είδος αυτοπαγίδευσης. Η λογοτεχνία θέλει να αποδώσει έναν κόσμο που είναι γεμάτος σημεία αλλά χωρίς νόημα. Έναν κόσμο με άπειρα δεδομένα αλλά χωρίς δυνατότητες συνάψεων και ερμηνειών. Και για να το κάνει αυτό, παίρνει η ίδια μορφή χάους και ασύνδετου αμαλγάματος. Για να δείξει το χάος, γίνεται κι η ίδια κομμάτι του χάους. Για να “καταγγείλει” την ανομία, αντανακλά με όρους ένα προς ένα την εντροπία του κόσμου. Κι έτσι εμείς οι αναγνώστες, αντί να βρούμε την εικόνα του κόσμου μεταφρασμένη σε μια άλλη γλώσσα. Συναντάμε αυτήν την εικόνα συνονθυλευματική και αποσπασματική. Χαώδη και πολυδιασπασμένη.

Το μυαλό μου ν’ ανοίξει να δώσει τροφή στην πένα (MC Yinka):

Ο Pynchon κι εδώ καινοτομεί στα όρια της λογοτεχνικής γραφής. Πράγμα που κάνει πολλούς να θεωρούν το μεταμοντέρνο του όραμα όριο και της λογοτεχνίας. Ρήξη των οριζόντων. Πόσο όμως τελικά έτσι απομακρύνεται η συγγραφή από την ανάγνωση και πόσο η εγκεφαλική αξία ενός κατασκευάσματος συναντά τη νοητική και συναισθηματική ανάγκη του αναγνώστη;

> Ο Τόμας Πίντσον είναι ένας από τους μεγαλύτερους σύγχρονους πεζογράφους. Πολλοί τον συγκρίνουν με τον Τζόις, θεωρώντας ότι οι δύο αυτοί συγγραφείς αντιπροσωπεύουν αντίστοιχα κορυφαίες πραγματώσεις του μεταμοντερνισμού και του μοντερνισμού. Γεννήθηκε στο Λόνγκ Άιλαντ της Νέας Υόρκης το 1937. Σπούδασε πρώτα μηχανολογία και μετά αγγλική φιλολογία στο Κορνέλ την εποχή που δίδασκε εκεί και ο Ναμπόκοφ. Άρχισε να εργάζεται ως μηχανικός στη Boeing και παράλληλα να γράφει το πρώτο του βιβλίο, το "V", με το οποίο αμέσως άρχισε να αποκτά φανατικούς θαυμαστές. Είναι συγγραφέας των βιβλίων: "V.", 1963, "The Crying of Lot 49", 1966 ("Η συλλογή των 49 στο σφυρί"), "Το ουράνιο τόξο της βαρύτητας", 1973, "Slow Learner" ("Βραδείας Καύσεως"), διηγήματα, 1984, "Βάινλαντ", 1990, "Μέισον και Ντίξον", 1997, "Against the Day" ("Ενάντια στη μέρα"), 2006 και "Inherent Vice", 2009. Το 1974 κέρδισε το National Book Award για το "Ουράνιο τόξο της βαρύτητας". Ζει στη Νέα Υόρκη και είναι υπότροφος του προγράμματος MacArthur. Ορκισμένος εχθρός της δημοσιότητας, δεν είναι γνωστό σχεδόν τίποτα για την προσωπική του ζωή, δεν παραχωρεί συνεντεύξεις και έχει αποφύγει, όλα αυτά τα χρόνια, να φωτογραφηθεί. Γράφει όμως συχνά άρθρα για συγγραφείς, συγκροτήματα, μουσικές. καθώς και κείμενα κοινωνικού περιεχομένου.

Πάπισσα Ιωάννα

Λέο Περούτς, “Νύχτες κάτω από την πέτρινη γέφυρα”

Παραμύθια απ’ την παλιά Praha, την Praha του 17ου αιώνα. Ανάπλαση ιστοριών για απλούς ανθρώπους και για τον βασιλιά. Για την Εβραιούπολη και τον Πύργο της πόλης. Για ανθρώπους και φαντάσματα…

Leo Perutz “Nachts under der steinernen Brücke” 1953 Λέο Περούτς “Νύχτες κάτω από την πέτρινη γέφυρα” μετ. Ι. Κοπερτί εκδόσεις Πόλις -2017

Μια ιστορία αλήθειας και κλείνει το τραύμα (MC Yinka):

Όταν πρωτοδιαβάσαμε Perutz, τον “Μαιτρ της Δευτέρας Παρουσίας”, είχαμε πάθει την πλάκα μας. Ιστορία ελκυστική, και λόγω γραφής και λόγω ατμόσφαιρας και λόγω μεταφυσικής. Ψυχολογικό science fiction. Ουάου! Τώρα με χαρά ξαναπιάνω βιβλίο του.

Τα κακά τα κείμενα / Τη δική μου τη φθορά / Τα ψευτοπαλίκαρα (MC Yinka):

Μυθιστόρημα, λέει, σε δεκατέσσερις ιστορίες, λέει, από την παλιά Πράγα. Λέει. Κι αναρωτιέμαι ενώ έχω μπει στην τρίτη ιστορία, αν είναι ένα αλυσιδωτό μυθιστόρημα ή διηγήματα που έχουν απλώς την ίδια βάση. Την Praha του τέλους του 16ου αιώνα και των αρχών του 17ου. Κι ακόμα πιο συγκεκριμένα την Εβραιούπολη της βοημικής πρωτεύουσας. Μια βουτιά στην Ιστορία. Μια βουτιά σε μια γοητευτική ιστορία.

“Η πανούκλα στην Εβραιούπολη” συνδέει την περιβόητη επιδημία που αποδεκάτισε την Ευρώπη με το μεταφυσικό στοιχείο. Και μάλιστα μέσα στην μελαγχολία και τη γκρίζα ατμόσφαιρα μια κόκκινη πινελιά ξαφνιάζει. “Το τραπέζι του αυτοκράτορα” αναμιγνύει το σοβαρό με το χιουμοριστικό. Την ιστορία με τις προλήψεις. Την εποχή που χτίζεται με βάση το παρόν της αλλά και με βάση το απειλητικό παρελθόν. “Οι σκυλοκουβέντες” συνεχίζουν να περιφέρουν τον θάνατο, ο οποίος ήταν status της εποχής, με μικρές παραδοξότητες που θέτουν τα πάντα σε ένα πρίσμα παραλλαγής. “Ο Χάινριχ από την κόλαση” παίζει ευτράπελα με τη θρησκευτική αφέλεια του αυτοκράτορα και τη δεισιδαίμονα φύση του, η οποία ωστόσο τον κάνει αφερέγγυο ακόμα κι εκεί πούχει δίκιο. “Το κλεμμένο τάληρο” αναφέρεται στην περιπετειώδη μετακίνηση ενός τάληρου από άτομο σε άτομο ώσπου να φτάσει στον Μορδεχάι Μάισελ, παιδί εδώ που εμφανίζεται και σε άλλα διηγήματα ως μεγάλος έμπορος. “Το άστρο του Βάλλενσταϊν” αναφέρεται στην αποστολή που ανέλαβε ένας τυχοδιώκτης στρατιωτικός να απαγάγει τον Μορδεχάι Μάισελ, αλλά τελικά πέφτει στα νύχια μιας ερωτύλης αρχόντισσας. “Ο ζωγράφος Μπραμπάντσιο” αναδεικνύει έναν ιδεαλιστή ζωγράφο που προτιμά να πεινά παρά να ζωγραφίζει πλουτίζοντας. “Ο λησμονημένος αλχημιστής” έχει στο επίκεντρό του τον απατεώνα αλχημιστή που γλιτώνει τη ζωή του, αν και δεν μπόρεσε να κάνει τον μόλυβδο χρυσάφι, κ.ο.κ.

Να μερικά από τα διηγήματα του βιβλίου. Διηγήματα ή σπονδυλωτό μυθιστόρημα όμως; To make the long way short, τα κείμενα συνδέονται μεταξύ τους. Σαν δωμάτια επικοινωνούν με ενδιάμεσες πόρτες. Και δεν είναι μόνο το ίδιο κτήριο, η Praha, που τα συν-αρμόζει. Είναι και δύο τουλάχιστον πρόσωπα που εμφανίζονται από το ένα διήγημα στο άλλο. Αρχικά, ο Μορδεχάι Μάισελ, ο δαιμόνιος Εβραίος, που κάνει με το εμπόριό του το οτιδήποτε χρυσάφι. Πλουτίζει και είναι το σημείο αναφοράς σε κάθε σημαντικό συμβάν στην πόλη. Κι απ’ την άλλη ο αυτοκράτορας Ροδόλφος ο Β΄, καρικατούρα ηγεμόνα, θρησκόληπτος, αφελής και δεισιδαίμων, συλλέκτης έργων τέχνης αλλά και κακοπληρωτής, φαντασιόπληκτος κ.ο.κ. 

Και γύρω απ’ αυτούς ένας ζωντανός θίασος. Από αυλικούς, στρατιώτες, συνωμότες, παλιάτσους, αστρολόγους και αστρονόμους όπως ο Kepler, αλχημιστές, πανδοχείς, μεροκαματιάρηδες, καρβουνιάρηδες, ζωγράφους. Ανθρώπους της πόλης και του παλατιού. Του πολέμου και της ειρήνης. Της υψηλής κοινωνίας και του λαού. Ο πίνακας που στήνει μπροστά μου ο Perutz είναι πολύανθρωπος και απεικονίζει την Praha σε μια ευρεία κλίμακα. Ο κόσμος της εποχής ζωντανεύει. Απ’ την πανούκλα μέχρι την αυλική πρόκληση. Κι απ’ την αμάθεια ως την καλλιτεχνική και επιστημονική μοναξιά. Απ’ την απατεωνιά έως τον ταραγμένο ύπνο των Εβραίων.

Ο Perutz νομίζω ότι παίζει. Παίρνει με την ιστορία της Τσεχίας και την καραμελώνει με κουταλιές ανατρεπτικού humor. Βρίσκει το μικρό και το καρυκεύει με το αστείο. Γλυκαίνει την πίκρα των φτωχών και άτυχων ηρώων του με ζαχαρίνες γέλιου και σάτιρας. Τα κείμενά του έτσι, παρόλο που κουβαλάνε την οδύνη των αιώνων ειδικά για τις διώξεις των Εβραίων, τελικά σερβίρουν τα θέματά τους με ανάλαφρη διάθεση.

Κι αν αναρωτιέται κανείς τι δουλειά έχει το ιστορικό μυθιστόρημα και η φυγή προς το παρελθόν, το 1953, λίγα χρόνια μετά το Ολοκαύτωμα, η απάντηση είναι διπλή: απ’ τη μια, ο Perutz ήθελε να διώξει το βαρύ κλίμα, “γιατί οι πολίτες της Πράγας αρέσκονταν να ακούν γι’ αλλοτινές εποχές, αφού το σκοτεινό παρόν τούς προξενούσε τόση κατάθλιψη και ανασφάλεια”. Thus Spoke Perutz… Απ’ την άλλη, η αναφορά στους Εβραίους και τα δεινά τους είναι μια δυνατή υπενθύμιση ότι το παρόν συνδέεται με το παρελθόν.

Το μυαλό μου ν’ ανοίξει να δώσει τροφή στην πένα (MC Yinka):

Πέρασα καλά, μπήκα στο κλίμα, διάβαζα και προχωρούσα μαγεμένη. Παραμύθια που θέλγουν. Δεν βρήκα σημεία αναζήτησης, αλλά βρήκα σημεία απόλαυσης. Γλώσσα ποιητική όσο επιτρέπει η αφήγηση. Και ένα πνεύμα διερεύνησης μιας εποχής αφέλειας και κοινωνικών ζυμώσεων. Και μαζί με το μυθιστόρημά του ο Perutz μένει πολύ ψηλά στον νου μου, πολύ ψηλά.

> Ο Λέο Πέρουτς (1882-1957) γεννήθηκε στην Πράγα από ευκατάστατους γονείς εβραϊκής καταγωγής. Φοίτησε σε γερμανόγλωσσα γυμνάσια της Πράγας, του Κρούμλοβ και στη συνέχεια της Βιέννης, όπου η οικογένειά του εγκαταστάθηκε το 1901. Εργάστηκε σε ασφαλιστικές εταιρείες από το 1907 ώς το 1923· έκτοτε αφοσιώθηκε στη λογοτεχνία. Τακτικός θαμώνας των περίφημων βιεννέζικων λογοτεχνικών καφέ, συναναστρεφόταν καθημερινά με πολλούς συγγραφείς και καλλιτέχνες. Την περίοδο του Μεσοπολέμου ο Πέρουτς υπήρξε ιδιαίτερα δημοφιλής συγγραφέας. Τα μυθιστορήματά του γνώρισαν ευρύτατη απήχηση, μεταφράστηκαν σε διάφορες γλώσσες και ορισμένα διασκευάστηκαν για τον κινηματογράφο και το θέατρο: "Η τρίτη σφαίρα" (1915), "Μεταξύ εννέα και εννέα" (1918), "Ο Μαρκήσιος του Βολιβάρ" (1920), "Μήλο, μηλαράκι μου, πού πας;" (1928), "Το χιόνι του Αγίου Πέτρου" (1933), "Ο Σουηδός ιππότης" (1936) κ.ά.

"Ο μαιτρ της Δευτέρας Παρουσίας" (1923) απέσπασε διθυραμβικές κριτικές, αλλά, λόγω της αστυνομικής πλοκής του, κατατάχθηκε από την κριτική στην ποιοτική ψυχαγωγική λογοτεχνία. Χαρακτηριστική είναι η αντίδραση του Πέρουτς, όταν ο Βάλτερ Μπένγιαμιν σύστησε σε όσους ταξιδεύουν τον "Μαιτρ της Δευτέρας Παρουσίας" ως ευχάριστο αστυνομικό ανάγνωσμα: "Δεν έγραψα ποτέ αστυνομικό μυθιστόρημα". Το 1938, μετά την προσάρτηση της Αυστρίας από τη ναζιστική Γερμανία, ο Πέρουτς μεταναστεύει στο Ισραήλ, όπου θα ζήσει μέχρι το τέλος της ζωής του. Από το 1950 και εξής επισκέπτεται ωστόσο τακτικά την Αυστρία. Το 1953 εκδόθηκε το μυθιστόρημα "Νύχτες κάτω από την πέτρινη γέφυρα" (ελλ. έκδ.: μτφρ. Ιάκωβος Κοπερτί, επιμ. Α. Περιστέρη, Πόλις, Αθήνα 1995), και το 1959, δύο χρόνια μετά τον θάνατό του στο αυστριακό θέρετρο Μπαντ Ισλ, ο "Ιούδας του Λεονάρντο". Η Hilde Spiel έγραψε στη νεκρολογία της για τον Πέρουτς: "Έσβησε ένα απομεινάρι της μεγάλης παλιάς Αυστρίας". Κατά τη δεκαετία του '80 η ριζική επανεκτίμηση του έργου του από την κριτική θα αναζωπυρώσει και το ενδιαφέρον του αναγνωστικού κοινού.

Πάπισσα Ιωάννα