Β Ι Β Λ Ι Ο Κ Α Φ Ε

Από το εύκολο σινεμά στην ευπώλητη λογοτεχνία

2012-01-26T10:27:00.000+02:00

Θα ήθελα να κάνω έναν παραλληλισμό κινηματογράφου καιλογοτεχνίας. Γιατί; Γιατί στη στάση των νέων κυρίως ανθρώπων και στιςεπιλογές-τους ως προς το ποιες ταινίες θα δουν, αντικατοπτρίζεται και ηαναγνωστική συμπεριφορά-τους, όταν θελήσουν να διαβάσουν ένα βιβλίο. Κι από τησύγκριση αυτή ίσως καταλάβουμε αν μπορεί κανείς να περάσει από το μπεστ-σέλερστο ποιοτικό βιβλίο.

Οκινηματογράφος

ωςλαϊκό καταναλωτικό προϊόν

καιη λογοτεχνία

ωςανάγνωση στα μέτρα-μας

Η έξοδος για κινηματογράφο είναι περασμένη πλέον στονεανικό ασυνείδητο ως βόλτα, ως διέξοδος χαλάρωσης και λιγότερο, αλλά όχισπάνια, ως τρόπος ψυχαγωγίας και όχι μόνο διασκέδασης. Σε μια Ελλάδα πουβουλιάζει οικονομικά και δη πολιτισμικά, η τηλεόραση παίζει συχνά τον ρόλοεκτονωτή, και γι’ αυτό πολλάκις επιζητείται σ’ αυτήν κάτι αστείο, χαλαρό,ανώδυνο, ενώ και ο κινηματογράφος προσελκύει (πάντα το έκανε) πολλούς πουθέλουν απλώς να διασκεδάσουν. Και ενώ οι επείσακτες ταινίες καλύπτουν μιαευρεία γκάμα, από το φτηνό θρίλερ μέχρι το ψαγμένο κοινωνικό φιλμ κι από τηγοργή περιπέτεια μέχρι την αρτιστίκ ταινία για σινεφίλ, από το καλό πολιτικό έργομέχρι την ελαφρά κομεντί, οι ελληνικές παραγωγές “προσπαθούν” (και τοπετυχαίνουν) να στοιχηθούν με την κρίση και να βυθίσουν ακόμα περισσότερο τονθεατή στο μαξιλαράκι της υποκουλτούρας και να μην τον ξυπνήσουν ποτέ.

Το “Λάρισαεμπιστευτικό” του Στράτου Μαρκίδη είναι η «ΑΝΤΙΓΡΑΦΗ ΤΗΣΠΕΤΥΧΗΜΕΝΗΣ ΕΜΠΟΡΙΚΑ ΣΥΝΤΑΓΗΣ ΤΟΥ "I LOVE KARDITSA", ΟΠΟΥ ΜΙΑ ΣΕΙΡΑΑΠΟ ΤΗΛΕΟΠΤΙΚΟΥΣ ΣΤΑΡ ΣΥΝΩΣΤΙΖΟΝΤΑΙ ΚΑΙ ΜΕΡΙΚΑ "ΑΣΤΕΙΑ" ΣΚΕΤΣΣΥΓΚΟΛΛΟΥΝΤΑΙ ΜΕ ΤΗΝ ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ ΒΙΝΤΕΟΤΑΙΝΙΑΣ ΤΩΝ '80S ΣΕ ΜΙΑ ΠΡΟΣΧΗΜΑΤΙΚΗΙΣΤΟΡΙΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΔΙΑΦΘΟΡΑΣ ΚΑΙ ΝΕΟ-ΒΟΥΚΟΛΙΚΗΣ ΗΘΟΓΡΑΦΙΑΣ.»*.Αντίστοιχα, η “Νήσος 2” του ΑντώνηΑγγελόπουλου είναι ένα «ΣΙΚΟΥΕΛ ΤΟ ΟΠΟΙΟ ΞΑΝΑΖΕΣΤΑΙΝΕΙ ΧΛΙΑΡΑ ΤΗΣΥΝΤΑΓΗ ΤΗΣ ΕΜΠΟΡΙΚΑ ΠΙΟ ΕΠΙΤΥΧΗΜΕΝΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΚΩΜΩΔΙΑΣ ΤΗΣ ΤΕΛΕΥΤΑΙΑΣΠΕΝΤΑΕΤΙΑΣ. ΟΙ ΣΕΝΑΡΙΟΓΡΑΦΟΙ ΑΝΤΙΓΡΑΦΟΥΝ ΧΩΡΙΣ ΚΕΦΙ ΤΟΝ ΕΑΥΤΟ ΤΟΥΣ. Ο ΑΝΤΩΝΗΣΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ ΤΟΥ ΤΗΛΕΟΠΤΙΚΟΥ "ΣΤΟ ΠΑΡΑ ΠΕΝΤΕ" ΕΝΩΝΕΙ ΠΛΑΝΑ ΚΑΙ ΣΚΗΝΕΣΜΕΕΝΑΣΤΟΙΧΕΙΩΔΕΣ, ΔΙΕΚΠΕΡΑΙΩΤΙΚΟ ΚΩΜΙΚΟ ΤΑΙΜΙΝΓΚ, ΟΙ ΧΑΡΙΤΩΜΕΝΙΕΣ ΤΗΣ ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΗΣΤΑΙΝΙΑΣ ΕΧΟΥΝ ΓΙΝΕΙ ΠΛΕΟΝ ΕΞΟΦΘΑΛΜΕΣ ΑΦΕΛΕΙΕΣ, ΕΝΩ Ο ΒΛΑΔΙΜΗΡΟΣ ΚΥΡΙΑΚΙΔΗΣ ΚΑΙΗ ΕΛΕΝΗ ΚΑΣΤΑΝΗ ΕΙΝΑΙ ΟΙ ΜΟΝΟΙ ΠΟΥ ΒΑΖΟΥΝ ΤΑ ΔΥΝΑΤΑ ΤΟΥΣ ΓΙΑ ΝΑ ΣΩΣΟΥΝ ΤΑΠΡΟΣΧΗΜΑΤΑ.»*

Από την άλλη, “Τοταγκό των Χριστουγέννων” του Νίκου Κουτελιδάκη είναι μια «ΠΡΟΣΕΓΜΕΝΗΚΑΙ ΠΡΟΣΕΚΤΙΚΗ, ΥΨΗΛΗΣ ΤΗΛΕΟΠΤΙΚΗΣ ΑΙΣΘΗΤΙΚΗΣ ΜΕΤΑΦΟΡΑ ΕΝΟΣ ΜΠΕΣΤ ΣΕΛΕΡ ΤΟΥΓΙΑΝΝΗ ΞΑΝΘΟΥΛΗ. ΣΕΝΑΡΙΑΚΗ ΔΙΑΣΚΕΥΗ ΧΩΡΙΣ ΑΙΧΜΕΣ, ΧΑΡΑΚΤΗΡΕΣ ΣΧΗΜΑΤΙΚΟΙ ΚΑΙΔΡΑΜΑΤΙΚΑ ΜΕΤΡΗΜΕΝΟΙ, ΚΑΛΛΙΓΡΑΦΙΚΗ ΣΚΗΝΟΘΕΤΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ (ΟΜΙΧΛΗ, ΒΡΟΧΗ,ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΙΚΗ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ ΚΑΙ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟ ΣΑΟΥΝΤΡΑΚ). Η ΠΡΩΤΗ ΥΛΗ ΟΜΩΣ ΚΡΑΤΑ ΜΕΣΑΤΗΣ ΓΕΝΝΑΙΕΣ ΔΟΣΕΙΣ ΕΙΛΙΚΡΙΝΕΙΑΣ, ΟΙ ΟΠΟΙΕΣ -ΑΜΠΑΛΑΡΙΣΜΕΝΕΣ ΚΟΜΨΑ ΚΑΙΦΡΟΝΤΙΣΜΕΝΕΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΡΟΣΕΓΜΕΝΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΚΑΙ ΤΟ ΕΜΠΕΙΡΟ ΚΑΣΤ- ΔΕΝ ΘΑΑΠΟΓΟΗΤΕΥΣΟΥΝ ΤΕΛΙΚΑ ΤΟΝ ΚΑΛΟΠΡΟΑΙΡΕΤΟ ΘΕΑΤΗ.»*. Το τελευταίο,παρότι ξεκίνησε από ένα βιβλίο της γνωστής ξανθούλειας αισθητικής, χάρη στησυμβολή καλών κινηματογραφικών εφαρμογών απέκτησε μια άλλη αισθητική.

Μερικέςπαρατηρήσεις:

1. Τα δύο πρώτα σημειώνουν τρελή θεαματικότητακαι δείχνουν τι επίπεδο επιδιώκει και συντηρεί ο σύγχρονος Έλληνας.

2. Εμφανίζεται λοιπόν ένας φαύλος κύκλος μεταξύκοινού και δημιουργών: από τη μία, το κοινό θέλει λόγω έλλειψης παιδείας καικουλτούρας να καταναλώνει εύπεπτα κινηματογραφικά σκευάσματα κι από την άλλη οιδημιουργοί κατασκευάζουν με πρόχειρα σενάρια, δόσεις φάρσας παρά γέλιου,τηλεοπτικούς άρα πιασάρικους ηθοποιούς, εύκολη σκηνοθεσία τις ταινίες που θακαταλήξουν αργά ή γρήγορα στο γυαλί της μικρής οθόνης, για να αναπαράγεται μιατέτοια καταναλωτική συνείδηση. Δεν ξέρω ποιος ξεκινά τον κύκλο, αλλά ξέρω ότι ηευθύνη των δημιουργών είναι μεγαλύτερη.

3. Αντίθετα, οι ταινίες που θεωρήθηκανκαλλιτεχνικά γεγονότα, όπως ο Κυνόδονταςτου Λάνθιμου, συνάντησαν τη φοβερή επιφύλαξη του ευρέος κοινού και εν μέρει τηςκριτικής, αν και στο εξωτερικό το συγκεκριμένο φιλμ έγινε δεκτό με ενθουσιασμό.

4. Συμπέρασμα 1ο: ηκουλτούρα, που θα έπρεπε να λειτουργεί ως ανελκυστήρας ανύψωσης της αντίληψηςκαι της παιδείας του κοινού, μετατρέπεται σε υποπροϊόν και προωθείται με σκοπότο κέρδος και με αποτέλεσμα ο κόσμος να μένει σε μια κατάσταση πνευματικής αποβλάκωσηςκαι αισθητικής στασιμότητας.

5. Προχωρώ σε παραλληλισμούς με τη λογοτεχνία:το ευρύ κοινό καταναλώνει τα λεγόμενα αισθηματικά μπεστ-σέλερ ή ιστορικά,αστυνομικά ή περιπετειώδη μυθιστορήματα αμφιβόλου αξίας. Φυσικά, δεν λέω ότιόλα αυτά είναι κάτω του μετρίου (υπάρχουν και καλά δείγματα), αλλά η μαζικήκουλτούρα (massculture)στηρίζεται στον έρωτα, στο αίμα, στη κινηματογραφική δράση, στο σασπένς κ.ο.κ.,χωρίς να ενδιαφέρεται για την ποιότητα που απορρέει από τη γλώσσα, τηνατμόσφαιρα, τον προβληματισμό, το ξανακοίταγμα της ζωής, την ανατροπή τωνεφησυχασμένων αντιλήψεων…

6. Συμπέρασμα 2^ο: ονέος των είκοσι ετών, η γυναίκα των πενήντα, ο μεσήλικας άνδρας, το κοριτσάκιτων δεκαπέντε ανοίξεων θα διαβάσει τα μπεστ-σέλερ επειδή εκεί θα βρει τημετριότητα που μπορεί να παρακολουθήσει.

7. Από την άλλη, η ποιοτική λογοτεχνία γίνεταισυχνά ελίτ. Με τα διδάγματα του μοντερνισμού το έργο ενίοτε κλείνεται στονεαυτό-του, περιορίζει σκόπιμα τις οδούς πρόσβασης σ’ αυτό, αφήνει τον αναγνώστηαπ’ έξω, δυσκολεύει την κατανόηση, γίνεται κρυπτικό, ομφαλοσκοπούμενο,εσωστρεφές, επιχειρεί να ανεβάσει τον πήχυ αλλά, επειδή τον θέτει πολύ ψηλά,γίνεται “hauteliterature”και σνομπάρει το “prêt a porte”, με αποτέλεσμα να αποθαρρύνει τον μέσοαναγνώστη.

8. Συμπέρασμα 3ο:όσο πιο ελιτίστικη γίνεται η λογοτεχνία, τόσο πιο πολύ θα ανθεί το ευπώλητο πουπροβάλλει τον φτηνό συναισθηματισμό και τη μυστηριώδη δράση. Δεν ξέρω τιγινόταν στις προηγούμενες εποχές, αλλά σήμερα βλέπω ότι η λεγόμενη υψηλήλογοτεχνία με τα βραβεία και τις κριτικές κλείνεται σε έναν κύκλο διανόησης καιλογοτεχνικότητας, που αλλοτριώνει τον μέσο άνθρωπο και δημιουργεί εντυπώσειςγια τη λογοτεχνία, που εμφανίζεται ως ένα σύνολο περιχαρακωμένων, δύστροπων,στρυφνών κειμένων που δεν προσφέρουν τίποτα πέρα από διανοουμενίστικες φούσκεςκαι αγοραφοβικά εφέ.

9. Συμπέρασμα 4ο: ταευπώλητα υπάρχουν και εξακολουθούν να υπάρχουν ακριβώς επειδή η παιδεία (από τοσχολείο, τα Μ.Μ.Ε. κ.ο.κ.) του ευρέος κοινού είναι καθηλωμένη σε χαμηλάεπίπεδα. Ακριβώς αυτό κάνει μάταια τη σκέψη ότι ο θεατής υποπροϊόντων στονκινηματογράφο ή ο αναγνώστης ευπώλητων στη λογοτεχνία θα προχωρήσει σταδιακάκαι σε υψηλότερης αξίας θεάματα ή αναγνώσματα. Μπορεί περιστασιακά να δελεαστείαπό κάτι καλό και προβεβλημένο, αλλά, αν διαπιστώσει καλλιτεχνήματα ερμητικάκλειστά, απαιτητικά και ιδιοσυγκρασιακά, γρήγορα απομακρύνεται σε πιο ασφαλήεδάφη...

Και πάνω που τα έγραφα αυτά,μαθαίνω ότι πεθαίνει ο Θόδωρος Αγγελόπουλος: ασχέτως αν ο κινηματογράφος-τουμιλούσε σε πολλούς, ήταν (και είναι) εθνικό πολιτισμικό κεφάλαιο, πολύ πιοδυνατό από την υποκουλτούρα που διασπείρεται πανταχόθεν.

*Πηγήόλων των σημειωμάτων για τις ταινίες είναι ο Ανδρέας Μήτσης από το “Αθηνόραμα”.

Πατριάρχης Φώτιος

Τσιμπολογώντας τον τύπο …έντυπο τε και ηλεκτρονικό

2012-01-23T12:35:00.001+02:00

Η σημερινική πολιτισμική κρίση φέρνει στο εδώλιο του κατηγορουμένου τη γενιά του Πολυτεχνείου. Είναι όντως υπαίτιοι και πόσο; Από την άλλη, υπάρχουν φωνές λογοτεχνών που παραγκωνίζονται επειδή είναι τσαμπουκάδες;

1. Γενιά Πολυτεχνείου: έπαινοι και ψόγοι

Σε μιαπολύ καλή ανάρτηση, που συγκεντρώνει σε ένα κοινό πεδίο διαλόγου άρθρα διαφόρωνγια τη συμβολή / τις ευθύνες της γενιάς του Πολυτεχνείου ο Μάκης Καραγιάννης, θέτει τον δάκτυλον επί τοντύπο των ήλων ως προς το θέμα που συζητείται πλέον ευρέως και ομαδοποιεί τιςδύο απόψεις που ακούγονται: από τη μία όσοι υπερασπίζονται το έργο της γενιάςκι από την άλλη όσοι την κατακρίνουν.

Κατά τηγνώμη μου, η γενιά του Πολυτεχνείου ανέλαβε να φέρει την Ελλάδα στη δημοκρατικήεποχή και να την πλησιάσει πιο πολύ στην Ευρώπη, αφήνοντας πίσω τιςδιαχωριστικές γραμμές που χώριζαν μεταξύ-τους τους Έλληνες, αλλά και να θέσειτις βάσεις για να ορθοποδίσει το κράτος και ο πολίτης. Όμως φέρει βαρύτατες ευθύνεςγια την πορεία της χώρας, επειδή εκμεταλλεύτηκε την επιτυχία-της για ίδιονόφελος. Κιαυτό το μάθημα ιδιοτέλειας είναι, κατά τη γνώμη-μου, η κακή κληρονομιά πουαφήνει στους νυν και στους επόμενους. Έφερε τη νοοτροπία ότι τονπλούτο και τον πολιτισμό θα τον καρπώνονται όσοι ζουν ευδαιμονιστικά, όσοικινούνται γύρω από την εξουσία και τα έχουν καλά μαζί-της, έστρεψε όλες τιςδυνάμεις της χώρας σε μια αβάσιμη (μη παραγωγική) πλουτοθηρία, ευνόησε τηνεύκολη ζωή, αγνόησε την υγιή ανάπτυξη, προώθησε την ευνοιοκρατία. Έμαθε τονΈλληνα να ζει ατομικιστικά…

Ηλογοτεχνία κρίνει (άμεσα ή έμμεσα) τη γενιά του Πολυτεχνείου:

-Γιώργης Γιατρομανωλάκης, “Τοχρονικό του Δαρείου”, Ελληνικά γράμματα, 2008.

-Ιωάννα Καρυστιάνη, “Τα σακιά”,Καστανιώτη, 2010.

-Μάκης Καραγιάννης, “Το όνειρο του Οδυσσέα”, Μεταίχμιο,2011.

-Νίκος Παναγιωτόπουλος, “Τα παιδιά του Κάιν”, Μεταίχμιο,2011.

Υπάρχουνπάμπολλα άλλα έργα, λ.χ. από αυτά της Μάρως Δούκα (από την "Αρχαία Σκουριά" -ως αρχή της νοοτροπίας που θα επικρατούσε- και δώθε) έως άλλα πιο πρόσφατα, που πλευροκοπούναυτήν τη μεταπολιτευτική γενιά, υπάρχουν πολλά που μιλάνε έμμεσα για μιατριακονταπενταετία που δεν “φτούρησε” πολιτισμικά και κοινωνικά, υπάρχουνμερικά που ξεκινάνε από τον ιδιωτικό βίο και ασκούν έμμεσα κοινωνικοπολιτικήκριτική.

2. Η Τριανταφύλλου και η πρόσληψή-της

Οπροβληματισμός-μου ξεκίνησε από την ανάρτηση του Νίκου Δήμου: εκεί θεωρεί την Τριανταφύλλουπολύ μεγάλη συγγραφέα και απορεί γιατί δεν προβάλλεται όσο της αξίζει.Επισημαίνει ότι η συγγραφέας “σνομπάρεται ως σνομπ,ψηλομύτα, ελιτίστρια” και “οι «πνευματικοίάνθρωποι» την κρατάνε σε απόσταση ασφαλείας”, επειδή είναι ανεξάρτητη,έξυπνη, μορφωμένη, κοσμοπολίτισσα, γράφει και κατά της «ιεράς» Αριστεράς και ενγένει ορθώνει το ανάστημά-της σε μια μέτρια Ελλάδα.

Θασυμφωνήσω ότι η Σώτη Τριανταφύλλου ξεχωρίζει και αφήνει στα βιβλία-της ίχνημεγάλης προσωπικότητας, ξέρει να αφηγείται, ξέρει να συναρμόζει ιστορίες καιπροβληματισμούς, πλάθει έλλογες αφηγήσεις και δοκιμιογραφεί χωρίς να διδάσκει.Δεν συμμερίζομαι όμως την άποψη ότι είναι πάντα καίρια, αφού μερικές φορέςυπερβάλλει, προβάλλει μονόπλευρα μια αμερικάνικη οπτική του κόσμου, θέτει στηνπροκρούστεια κλίνη-της καθετί σημερινό και στήνει ιστορίες που μερικές φορές δεναφορούν τουλάχιστον τον προβληματισμό-μου. Ο Δήμου, λοιπόν, μιλά περισσότερογια την επαναστατική-της προσωπικότητα και λιγότερο για την αξία τωνβιβλίων-της. Όμως είναι σίγουρο ότι έχει γράψει και εξαιρετικά έργα, όπως λ.χ.το τελευταίο-της “Για την αγάπη τηςγεωμετρίας”, για το οποίο ετοιμάζω ένα φεμινιστικής θερμοκρασίας ποστ.

Σ’ αυτόπου θα διαφωνήσω με τον φίλτατο Δήμου είναι η απαξίωση που θεωρεί ότι ησυγγραφέας έχει δεχτεί. Εντελώς εμπειρικά θα έλεγα ότι είναι μια από τις πιοπροβεβλημένες σύγχρονες πεζογράφους και το όνομά-της κάνει γεγονός όποιο βιβλίοκι αν βγάλει. Ψάχνοντας στην biblionet λ.χ. βρίσκει κανείς ότι με τοπροηγούμενο έργο-της, τη λογοτεχνική αυτοβιογραφία-της με τίτλο “Ο χρόνος πάλι” (2009) ασχολήθηκαν 21κριτικοί και δημοσιογράφοι, ενώ για το προηγούμενο μυθιστόρημά-της “Λίγο από το αίμα σου” (2008) έγραψανέντεκα κριτικοί τονίζοντας θετικά και αρνητικά σημεία. Ακόμα και για τοπρόσφατο έργο-της “Για την αγάπη τηςγεωμετρίας”, που κυκλοφόρησε μόλις πριν από τρεις μήνες, πρόλαβαν καιέγραψαν μερικοί (ο Πιμπλής στα Νέα, οΜπρουτζάκης στο Ποντίκι, οΧατζηβασιλείου μόλις χθες στο Βήμα) καιφαντάζομαι έπονται κι άλλοι.

Πατριάρχης Φώτιος

“Το τραγούδι του κούκου” του Δημήτρη Γιατρέλλη

2012-01-21T14:56:00.002+02:00

Ο τίτλος, κάθε τίτλος, πάντα προβληματίζει. Ο συγκεκριμένοςπού αναφέρεται; Μήπως παραπέμπει στο «τραγούδι του κύκνου»; Μήπως απηχεί τηφωνή του κούκου και την παροιμία «ένας κούκος δεν φέρνει την άνοιξη»; Μήπωςθέλει να θυμίσει τη «Φωλιά του κούκου», τη γνωστή βραβευμένη με Όσκαρ ταινίατου 1975;

Espresso δυνατός:

Δημήτρης Γιατρέλλης:

“Το τραγούδι του κούκου”

εκδόσεις Γαβριηλίδης

2011

Πώς αντιδράη αναγνωστική συνείδηση σε ένα βιβλίο που δεν κουβαλά περγαμηνές, δενυπογράφεται από «διάσημο», δεν συνοδεύεται από γενναιόδωρες κριτικές. Καταρχάς,με περιέργεια. Με αυτή τη γόνιμη αναμονή ότι μπορεί και να κρύβεται μια φρέσκιαπέννα, μια νέα γραφή, μια ανερχόμενη δύναμη ή έστω ένα ακατέργαστο ταλέντο πουμπορεί να υποσχεθεί περισσότερα. Και ξεκινάς την ανάγνωση.

Η πρώτηεντύπωση είναι ενθαρρυντική, αν και δεν καταλαβαίνεις πού το πάει το παραμύθι.Στο πρώτο κεφάλαιο μερικών σελίδων στήνεται ένα συγγραφικό πεδίο αφήγησης όπουτο παρόν του νεαρού Χρίστου Βλαστού, ο οποίος μόλις απολύεται από τον στρατό,τέμνεται με τις αναμνήσεις από τη φιλενάδα-του που τον χώρισε και τηνκαταπιεστική μεγαλοαστική στα οικονομικά (αλλά και μεσοαστική στη νοοτροπία)οικογένειά-του. Το παρόν, μόλις επωασμένο από το παρελθόν, ανοίγεται σε έναδημιουργικό μέλλον, καθώς ο νεαρός Βλαστός δεν θέλει να ακολουθήσει τα χνάριατου μπαμπά στην επιχείρησή-του, αλλά να ανοίξει μουσικό καφέ, καθώς είναιλάτρης της μουσικής. Ξεκινά στα επόμενα κεφάλαια λοιπόν το άνοιγμά-του, με τηναπρόσμενη σύμφωνη γνώμη του πατέρα, αλλά πρώτα θα κάνει διακοπές στον φίλο-τουστη Λέσβο και έπειτα στην Τουρκία. Το στόρι αρχίζει…

Τι άλλοκρατάω ως θετικό. Τη στρωτή αφήγηση, την ομαλή πορεία της ιστορίας (παρόλο που δεν έλειψαν οι μικρές ακρότητες για ναδικαιολογηθεί η δράση), η σωστή αλληλουχία γεγονότων, η διακειμενική ένθεσηστίχων από τραγούδια, στοιχείο που δείχνει την αγάπη του συγγραφέα για τημουσική και τη διάθεσή-του να στίξει κάθε επεισόδιο με στιχουργικούς απόηχουςαπό αγαπημένα τραγούδια, ελληνικά ή ξένα.

Όμως μιαωραία ιστορία δεν αρκεί. Για μένα, όπως το έχω ξαναγράψει, ένα παραμύθι μεκαλοδουλεμένη πλοκή δεν φτάνει. Μια εύπεπτη αφήγηση με γενναίες δόσειςενδιαφέροντος είναι πλέον μια παρωχημένη ανάγκη. Κάθε ιστορία, κάθε διήγημα ήμυθιστόρημα, πια, για να περάσει τον αναγνωστικό-μου πήχυ, οφείλει να διαθέτειένα βάθος που ξεφεύγει από την όποια ιστορία και το όποιο σασπένς και νακαταβυθιστεί σε κοινωνικούς, πολιτικούς, ψυχολογικούς κ.ο.κ. προβληματισμούς.Με αυτό το σκεπτικό διάβασα πολύ γρήγορα το βιβλίο του Γιατρέλλη, αλλά δενέμεινα μετά το τέλος ικανοποιημένος με τη βαθύτερη ανάγκη να γραφεί και ναδιαβαστεί το έργο. Σταδιακά αναζητούσα αυτό το βαθύτερο νόημα στη σύγκρουση τηςνέας με την παλαιότερη γενιά, στην ανάγκη φυγής και αναζήτησης ταυτότητας, ίσωςστην τουρκική ανακάλυψη (όταν ο Χρήστος σκόπευε να επισκεφτεί τη γείτονα χώρα),την προδοτική φύση του facebook (όταν αποκαλύφθηκε ότι από εκείάντλησαν τις πληροφορίες-τους οι απαγωγείς) κ.ο.κ. Όλα όμως ξεφούσκωναν γρήγοραόσο η ιστορία ανέβαινε τα σκαλιά-της και στο τέλος, ως συνολική εντύπωση,έμεινε μια απαγωγή, που απέτυχε, και η αλλαγή πλεύσης από τον κεντρικόχαρακτήρα.

Ευχαριστώ και από τη θέση αυτή τονσυγγραφέα που μου εμπιστεύτηκε το βιβλίο-του.

Πατριάρχης Φώτιος

“Κάτω” της Δώρας Κασκάλη

2012-01-19T12:33:00.000+02:00

Οι ιστορίες των γυναικών που κουβαλούν την άδηλη ιστορία, πουβιώνουν τον μυστικό πόνο είναι πολλές φορές οι φωνές που δεν ακούγονται αλλά κιαυτές που μπορούν να εκφράσουν το παρασκήνιο μιας κοινωνίας.

Ελληνικός καφές με καϊμάκι:

Δώρα Κασκάλη

“Κάτω”

εκδόσεις Γαβριηλίδη

2011

Η ΔώραΚασκάλη ξεκίνησε με συλλογή διηγημάτων που διακρίνονταν για το χαμηλόφωνο ύφος,την αυτοβιογραφική παρατήρηση, την προσπάθεια να βρεθεί το βάθος πίσω από τουςεπιβάτες ενός τρένου (βλ. ανάρτηση της 15/5/2011).Μπήκε μάλιστα στη μικρή λίστα των βραβείων του «Διαβάζω».

Τώρα προχωράσε ένα μυθιστόρημα γραμμένο στην ίδια οκτάβα που δεν ανέρχεται στις ψηλέςνότες, αλλά προτιμά να κυλάει απρόσκοπτα στο χαμηλότονο επίπεδο της αφήγησηςκαι του βουβού συναισθηματικού κύματος. Σε πρώτη ανάγνωση ο αναγνώστης πιστεύειότι στην ουσία ξαναγράφει διηγήματα με διαφορετικές φωνές και «ηρωίδες», αν καιδηλώνει ότι επιχειρεί ένα σπονδυλωτό μυθιστόρημα. Στη δεύτερη ανάγνωσηκαταλαβαίνει ότι η αποσπασματικότητα δεν είναι συρραφή διηγημάτων αλλά έναγαϊτανάκι αφηγήσεων με προσπαθούν να κάνουν μια κυκλική πορεία επαναλήψεων καιαλληλοσυμπληρώσεων. Τελικά τι από τα δύο συμβαίνει;

Κάθε κεφάλαιο διαδέχεται το προηγούμενομε εναλλαγή αφηγητριών, οπτικών γωνιών και κεντρικών χαρακτήρων σε μια μίξη πουαφήνει τον αναγνώστη να ψάξει ποιος είναι ποιος, χωρίς όμως και νασπαζοκεφαλιάζει περιηγούμενος στον λαβύρινθο του βιβλίου. Η ιστορίασχηματίζεται σταδιακά σαν παζλ που συμπληρώνεται κομμάτι το κομμάτι, καθώς κάθεπρόσωπο προσθέτει τη δική-του κατάθεση. Ως προς αυτό μοιάζει ελάχιστα, αλλάέστω κι έτσι φέρνει στον νου, το «Θυμάμαι» της Βασιλικής Πέτσα.

Σε ένααπόμερο χωριό στο νησί δυο φίλες, η άνεργη φιλόλογος Άννα (αυτοβιογραφικόστοιχείο;) και η επίδοξη συγγραφέας Αντιγόνη παραθερίζουν και έτσι γνωρίζουντους ντόπιους. Το μέρος, το οποίο άλλοτε λεγόταν Αρνησάνη και τώρα λέγεταιΚαλλιρρόη, στοιχειώνει η παρουσία δύο γυναικών, η Φωτεινή που πέθανε στις αρχέςτου 20ού αιώνα (φήμες λένε ότι γέννησε τον γιο-της ύστερα από αναγκαστικήαιμομιξία με τον πατέρα-της) και η Καυκάσια Όλγα που κατηγορήθηκε ότιαποπλάνησε τον Κώστα, ιδιοκτήτη του ξενώνα «Διώνη» και τελικά έφυγε από τηνπεριοχή σαν αρρώστησε βαριά.

Το έργο έχειέντονο γυναικείο χαρακτήρα, αφού οι γυναίκες κυριαρχούν ως αφηγήτριες και ωςκρίνουσες συνειδήσεις, αν και πολλά μαθαίνονται από τους άντρες που ξέρουν αλλάγενικά ζουν περιθωριακά. Ώρες ώρες το βιβλίο δίνει την εντύπωση ότι μιλάει γιαένα νησί αμαζόνων όπου οι άντρες έχουν κοινωνικά ευνουχιστεί και αυτό είναι ηπιο μεγάλη τιμωρία απ’ όλες. Αλλά και οι γυναίκες, δυναμικές και δραστήριες,βασανίζονται από τα άγη του παρελθόντος, από τις σχέσεις-τους με τις άλλεςγυναίκες, από τις φιλοδοξίες και τις ζήλιες-τους, από μυλόπετρες που δεν τιςαφήνουν να αναπνεύσουν.

Η Κασκάληδίνει την εντύπωση ότι γράφει καλά στη μικρή φόρμα και μπορεί να στήνει σκηνέςκαι πρόσωπα. Τώρα όμως που ανέλαβε μια μεγάλη σύνθεση, δεν κατάφερε νασυγκροτήσει ενιαίο λόγο και να συνθέσει τις πολυπρόσωπες ιστορίες σε μια ενιαίααφήγηση. Κι αν πίστευα ότι το κάνει από μεταμοντέρνα διάθεση, θα έψαχνα αλλιώςνα διαβάσω το μυθιστόρημά-της. Αλλά καθώς το τελείωνα, όταν δηλαδή οι ποικίλεςιστορίες έμειναν εκκρεμείς, η Αντιγόνη άλλαξε ρότα κι αποφάσισε να γράψειπολιτικό μυθιστόρημα αναιρώντας την υφή του ίδιου του μυθιστορήματος πουδιαβάζουμε, η ζωή των γυναικών προχωρά όχι πάντα προοικονομημένη από ταπαρατεθειμένα έως τότε κ.ο.κ., σχημάτισα τη γνώμη ότι η συγγραφέας δεν έμεινεσε πλείστες αυτόνομες ιστορίες, δεν αρκέστηκε σε ένα μωσαϊκό εικόνων καιμικροαφηγήσεων, αλλά θέλησε (κατά τη γνώμη-μου με μικρότερη επιτυχία) ναποιήσει μύθον, πολυπρόσωπο και πολυεπίπεδο χωρίς τελικά να συναρμόσουνμεταξύ-τους τα επιμέρους επεισόδια.

Φυσικά κρατώτον γυναικείο προβληματισμό σε διάφορα επίπεδα, από την άνεργη νέα έως τηφιλόδοξη συγγραφέα, από την δυναμική επιχειρηματία στην προδομένη σύζυγο κ.ο.κ.Όλα αυτά μεμονωμένα διαμορφώνουν έναν θήλυ μικρόκοσμο με τις δικές-τουκοιλάδες, ρυάκια και γκρεμούς.

Ευχαριστώ και πάλι τη συγγραφέα που μουεμπιστεύτηκε το βιβλίο-της και πίστεψε -και πιστεύει- στη δύναμη του αναγνώστη.

Ο πίνακας κορυφής είναι ο "Deux femmes dans un jardin en été" του Henri Lebasque.

ΠατριάρχηςΦώτιος

“Ο άγιος Ηρακλής” του Θοδωρή Καλλιφατίδη

2012-01-16T11:02:00.000+02:00

Πώς απηχείται σήμερα η μορφή του Ηρακλή; Μα ως τουχειροδύναμου ήρωα που έκανε 12 άθλους και έσωσε τον τότε κόσμο από τέρατα καιδυνάστες. Άρα, αν μεταπηδήσει στο μυθιστόρημα, ποιο νέο νόημα μπορεί νααποκτήσει και ποιο να εκπέμψει;

Ελληνικός μέτριος:

Θοδωρής Καλλιφατίδης
“Ο άγιος Ηρακλής”
εκδόσεις Γαβριηλίδη
2011

Ανήμουν Σουηδός αναγνώστης [ο συγγραφέας μένει μόνιμα στη χώρα της Σκανδιναβίας],θα μπορούσα να δω με διπλό ενδιαφέρον το μυθιστόρημα του Καλλιφατίδη: αφενός ωςδίοδο στην πάντα επίκαιρη ελληνική μυθολογία και αφετέρου ως ενδιαφέρουσααφήγηση που φέρνει σε κάτι σαν παραμυθιακή βιογραφία.

ΩςΈλληνα, όμως, η μυθολογία αυτή καθεαυτή δεν μου λέει τίποτα, αφού την ξέρω παιδιόθενσαν παραμύθι, σαν θρύλο, σαν διακειμενικό υπόστρωμα όλων των αναγνωσμάτων-μου.Επομένως, όταν είδα την υπογραφή του φιλοσόφου πεζογράφου σε ένα έργο μεπρωταγωνιστή τον Ηρακλή, θέλησα να δω πώς τον μετατρέπει από μυθολογικό ήρωα σεμυθιστορηματικό χαρακτήρα και τι είδους φιλοσοφικές, υπαρξιακές, συνειδησιακές,αναστοχαστικές πλευρές έβαλε στο μυθικό πλαίσιο.

Francois Boucher
"Hercules and Omphale"

ΟΗρακλής παρουσιάζεται με δύο αλληλένδετα πρόσωπα. Από τη μία, η αγνή ψυχή, ηαγαθή διάθεση, η άβγαλτη και απονήρευτη εν πολλοίς ιδιοσυγκρασία και η ηρωικήαλληλεγγύη, κι από την άλλη, η θηριώδης δύναμη που μετατρέπεται ανεξέλεγκτα σεατίθαση βία, που γίνεται άλογος θυμός και ξεσπά σε φονικές εκτελέσεις ακόμα καιτων ανήλικων παιδιών-του. Ο Καλλιφατίδης παρακολουθεί τους αρχαίους μύθους,συνδέει τους ηράκλειους άθλους με άλλες στιγμές της μυθολογίας και άλλους ήρωεςτης προϊστορικής Ελλάδας, στην προσπάθειά-του να βιογραφήσει τον Ηρακλή και νατον μετατρέψει σε κεντρική φιγούρα ενός απλού και επαρκούς στην ατμόσφαιραμυθιστορήματος. Η αφήγηση κυλάει σαν παραμύθι, ο αναγνώστης δεν προσκόπτειπουθενά, διαβάζει και ταξιδεύει, μαθαίνει και φαντάζεται, μπαίνει στον μύθο καιξεχνά το μυθιστόρημα.

Τοερώτημα παραμένει: κερδίσαμε μια μυθιστορηματική εκδοχή του Ηρακλή και είδαμετην “άγια” πλευρά-του; μπήκαμε από την πόρτα του μύθου αλλά βγήκαμε από τηνέξοδο της λογοτεχνίας; απέκτησε η μυθική εξιστόρηση επίκαιρα χαρακτηριστικά;είδαμε τον πρωταγωνιστή ως τραγική φιγούρα ή ως διαχρονική εικόνα τουπαλαίοντος ανθρώπου με τον εαυτό-του; Ακόμακι όταν το τελείωσα, δεν είχα καταλάβει. Κάθισα μπροστά στο τζάκι καιξαναδιάβασα τη μυθολογία, έστω και στην καλλιφατίδεια εκδοχή-της, ή έπρεπε ναείχα καταλάβει το βαθύτερο μυθιστορηματικό, άρα και ανανεούμενο, περιεχόμενοενός αναβαπτισμένου Ηρακλή;

Τελικά,είναι ο Ηρακλής το πρότυπο του ανθρώπου που όλοι τον θαύμαζαν αλλά κανένας δεντον αγαπούσε; Είναι ο μακρινός απόηχος των ανθρώπων με τη μεγάλη δύναμη, όχικατ’ ανάγκη μυϊκή, αλλά οικονομική, πολιτική κ.ο.κ. που ζουν στην αίγλη-τουςαλλά εντέλει περνάνε και δεν ακουμπάνε την ανθρώπινη ψυχή; Εκεί κάπουπροσπάθησαν να τον δουν οι κριτικοί αλλά δεν ξέρω αν τελικά μπόρεσε ο μυθικόςηρωισμός να σπάσει το κρυστάλλινο κουβούκλιο του μύθου και να μπει δυναμικά στησημερινή “τσιμεντένια” πραγματικότητα.

Θαπερίμενα να επενδύσει τον μύθο με πιο πολλή φιλοσοφία κι είδα μόνο δυο τρειςσκέψεις στον διάλογο μεταξύ Ηρακλή και Ανταίου όπως και σ’ αυτόν με τονΠρομηθέα. Φιλοσοφική διάθεση είδα και στην κάθοδο στον Κάτω Κόσμο, αλλά ήτανήδη αργά, αφού από την αρχή δεν φρόντισε ο Καλλιφατίδης να στρώσει φιλοσοφικάχαλιά πάνω στα οποία θα κυλούσε την ιστορία, δεν μερίμνησε να ξαναχύσει τονμύθο σε φιλοσοφικά καλούπια και να προβληματίζει από την αρχή μέχρι τέλους τοναναγνώστη-του.

Πατριάρχης Φώτιος

“Ο κώδικας του αυτοκράτορα” του Νίκου Κυριαζή

2012-01-14T10:50:00.000+02:00

Κρυμμέναμυστικά που διατρέχουν την ιστορία ως τις μέρες-μας και μοναχοί-ντετέκτιβ πουεπιχειρούν να τα αποκρυπτογραφήσουν με μηνύματα-κλειδιά που ξεκλειδώνουν πύλεςκαι οδηγούν στον θησαυρό.

Βυζαντινός καφές με καϊμάκι:

Νίκος Κυριαζής
“Ο κώδικας του αυτοκράτορα”
εκδόσεις Καστανιώτη
2011

Υπάρχουνείδη κειμένων τα οποία προσελκύουν το ευρύ κοινό όταν το τελευταίο θέλει ναξεκουραστεί και να διαβάσει κάτι ελαφρό, ενδιαφέρον και ταξιδιάρικο. Αν δενμιλήσει κανείς για έργα επιστημονικής φαντασίας, λογοτεχνία του φανταστικού ήερωτικά ευπώλητα, τότε μεγάλο ποσοστό της βιβλιοπαραγωγής που απευθύνεται στουςαναγνώστες που περιέγραψα παραπάνω καταφεύγει είτε στο ιστορικό μυθιστόρημα ήστο μυθιστόρημα μυστηρίου. Το πρώτο θέτει ένα γρίφο, ενώ το δεύτερο αναπλάθειμια εποχή για να την ζωντανέψει στα μάτια του αναγνώστη. Ο Κυριαζής επιχειρείένα αμάλγαμα των δύο (ιστορίας και σασπένς), αφού το παρόν της αφήγησης κρύβειένα μυστήριο που ανάγεται στον 14^ο αιώνα και η σύγχρονη κοινωνίατέμνεται με τη βυζαντινή.

Ο συντηρητής Χατζησάββας ανακαλύπτει πίσω απόμια κλεμμένη εικόνα που του έφεραν για συντήρηση και μεταπώληση μια άλλη,παλιότερη, και στην πλάτη της το μήνυμα του παρελθόντος που αποτελεί και τοπρώτο βήμα στην ανακάλυψη του ιερού ποτηρίου της Θείας Μετάληψης, της λόγχης μετην οποία λόγχισαν τον Χριστό και το στέμμα του Βασίλειου του Βουλγαροκτόνου. Ηπορεία της ανακάλυψης τον φέρνει στο Άγιο Όρος κι από εκεί σε διάφορα μνημείατου βυζαντινού πολιτισμού, ενώ δεν λείπουν φυσικά οι ανταγωνιστές, οι πλούσιοικαι ισχυροί, οι συλλέκτες και οι ντετέκτιβ που δουλεύουν γι’ αυτούς, η εκκλησίακαι οι άνθρωποί της, οι Καθολικοί που επιθυμούν κι αυτοί κομμάτι της δόξας. Δενλείπει η γυναικεία παρουσία που μπλέκει σε πειρασμό (και σε πτώση) τον μοναχό!

Όπωςκαταλάβατε, πρόκειται για ένα έργο τύπου “Κώδικας Ντα Βίντσι”, στο οποίοσυνδυάζεται η τέχνη και η έρευνα, η εκκλησία και τα κρυμμένα μυστικά-της, τοπαρελθόν και οι απόκρυφές-του πλευρές που εγκυμονούν μεγάλα ζητήματα τηςχριστιανοσύνης. Όπως καταλάβατε ο συγγραφέας εξ-ελληνίζει τις προσπάθειες γιατην ανακάλυψη του ιερού Γκράαλ ή άλλων ανάλογων ντοκουμέντων που συνυφαίνονταιμε τον Χριστιανισμό και την απόκρυφή-του ιστορία. Ο αναγνώστης αμείβεται ανεπιδιώκει μια εύπεπτη αφήγηση, μπόλικο μυστήριο, ιστορικά στιγμιότυπα καιποικίλες περιπέτειες και ανατροπές.

Αλλά μόνο αυτό φτάνει;

Έχω ξαναπεί πως το ιστορικό μυθιστόρημα στηνκλασική-του μορφή, ως υποκατάστατη αφήγηση της ιστορίας, έχει πεθάνει. Τομυστήριο από την άλλη, α λα Ντα Μπράουν, μυρίζει ευκολία και συνταγές, αφού τοπιο δύσκολο αποδεικνύεται τα στήσιμο μιας γερής πλοκής: ο δημιουργός τελειώνειικανοποιημένος το γράψιμο όταν κατάφερε να συνθέσει τα επιμέρους στοιχεία καινα ολοκληρώσει την αλυσίδα των στοιχείων με μαεστρία ώστε να φτάσει ομαλά στοτέλος. Το όλο εγχείρημα δηλαδή εξαντλείται σε μια τεχνοκρατική επίτευξησυνεκτικότητας, σε μια λογοκρατική εξύφανση της πλοκής, σε μια επιμονή στοστόρι. Τίποτα όμως απ’ αυτά δεν είναι λογοτεχνία με τη σύγχρονη ματιά, αλλά μιαπαλιομοδίτικη, λαϊκής κατανάλωσης, συνταγή. Ούτε ιστορικό μυθιστόρημα σημαίνειαπλώς γνώση, κατανόηση της ιστορίας με την έννοια της προσέγγισης των δεδομένωντου παρελθόντος.

ΠατριάρχηςΦώτιος

“Στην άκρη του κόσμου” του Γιώργου Ξενάριου

2012-01-09T10:36:00.003+02:00

Μια Ελλάδα των Βαλκανικών Πολέμων, ένα δισυπόστατο πρόσωπο, μια επιδημία που σαρώνει θανάσιμα μια κωμόπολη και πολλές μικρές σκηνές απαρτίζουν το μυθιστόρημα που κρύβει αλληγορίες και καλοκρυμμένες προεκτάσεις.

Καπουτσίνο με σαντιγί και κανέλα:

Γιώργος Ξενάριος

“Στην άκρη του κόσμου”

Κέδρος

2011

Επιστολή στον συγγραφέα

Βιβλιοκαφέ, 9.1.2012

Αγαπητέ κύριε Ξενάριε,

καταρχάς καλή χρονιά και γεμάτη γόνιμο προβληματισμό. Έλαβα το θάρρος να σας γράψω ως ένας ανώνυμος αναγνώστης του τελευταίου-σας βιβλίου. Εδώ στο Βιβλιοκαφέ διαβάζουμε πολύ και προσπαθούμε να εκφραστούμε πάνω στα βιβλία που διαβάσαμε και να συζητήσουμε για την αξία-τους. Εκτιμώ πολύ τις κρίσεις-σας στο «Διαβάζω», όχι μόνο τις βιβλιοκρισίες-σας για τα πρωτόλεια, όσο και τις γενικότερες σκέψεις-σας για τη λογοτεχνία και την ελληνική παραγωγή.

Διάβασα τo “Στην άκρη του κόσμου” και είδα δείγματα της γραφής-σας, αλλά συνάμα μού δημιουργήθηκαν και πολλά ερωτήματα που θα ήθελα να σας θέσω. Η υπόθεση, αν την αποδίδω καλά, έχει ως εξής: μια πόλη της Λακωνίας, οι Αλυκές, πλήττεται στις αρχές του αιώνα από μια θανατηφόρο ασθένεια, που αποδεκατίζει τον πληθυσμό, ενώ οι αρμόδιες αρχές δεν μπορούν να κάνουν και πολλά. Αποφασίζεται στην αρχή καραντίνα και στη συνέχεια επιχειρείται μια γενναία έξοδος προς την Τρίπολη και ακόμα παραπέρα, προκειμένου να γλιτώσουν από τη μολυσμένη ατμόσφαιρα του τόπου τους. Παράλληλα, ένας γιατρός ονόματι Αλέξανδρος Σχινάς που φήμες λένε ότι μπορεί να δώσει λύση στο πρόβλημα διατάζεται να αφήσει το πόστο-του στο βαλκανικό μέτωπο και να κατέβει στην Πελοπόννησο.

Τι εκτίμησα; Μια ιδέα για μυθιστόρημα χωρίς ήρωες, χωρίς κεντρικούς πρωταγωνιστές που θα δέχονται τα φώτα της δημοσιότητας πάνω τους. Έτσι το έργο απλώνεται σε πολλά μικρά επεισόδια, μερικά από τα οποία κρίνονται πολύ πετυχημένα, σαν μικρά διηγήματα. Μέσω αυτών ο αναγνώστης εισπράττει την ατμόσφαιρα της εποχής, μιας εποχής επαρχιωτισμού και ηθογραφικής σκληρότητας, αλλά και μιας εποχής τεχνολογικής προόδου, όπως ήταν η φωτογραφία, ο κινηματογράφος, ο εξηλεκτρισμός και τα πρώτα αυτοκίνητα.

Ένα ακόμα πολύ θετικό στοιχείο που το πρόσεξα όταν το κατάλαβα και το παρατηρούσα σε όλο το κείμενο ήταν η γλώσσα, η οποία είναι μεν η νεοελληνική αλλά πασπαλισμένη με δόσεις καθαρεύουσας, ελαφριάς και απλουστευμένης, που ωστόσο δείχνει ήπια ειρωνεία. Αυτήν την ειρωνεία δεν την εξέλαβα ως κριτική και στιγματισμό της εποχής, αλλά μια απόσταση από αυτήν και γενικότερα μια αποστασιοποίηση από το ιστορικό μυθιστόρημα ή το μυθιστόρημα εποχής που θέλει να τεθεί μέσα στην περίοδο την οποία περιγράφει (ένα είδος παρωδίας). Το ύφος-σας επιδιώκει να κρατήσει αποστάσεις ασφαλείας και να χτίσει ένα μικρό αλλά εμφανές τείχος ανάμεσα στα γεγονότα και στην πρόσληψή-τους. Σ’ αυτό συμβάλλει και η μίξη ρεαλισμού και φανταστικού, μικρές δόσεις φανταστικού, αλλά ικανές να δώσει το μήνυμα στον αναγνώστη πως πρόκειται για μια πεποιημένη Ελλάδα.

Η φωτογραφία
είναι του Μπουασονά
(newsbomb.gr)

Μέχρις εκεί καλά. Αλλά έμεινα με πολλά ερωτηματικά, όπως προείπα, και θα ήθελα να πάρω απάντηση από εσάς ή από όποιον έχει γνώμη για όσα θέσω. Η κριτική δεν μου έδωσε έως τώρα ξεκάθαρες απαντήσεις.

Το βασικό-μου ερώτημα έγκειται στον σκοπό αυτής της περιδιάβασης. Πιθανότατα υπάρχουν μικρά σύμβολα, διεσπαρμένα μέσα στις επιμέρους αφηγήσεις, ίσως και στην επιδημία που αντικατοπτρίζει κάτι άλλο, επίκαιρο;, σύγχρονο;, διαχρονικό;, που έχει να κάνει με τη μοίρα του ελληνικού λαού; του ανθρώπου εν γένει; Σκέφτηκα πολλά αλλά κανένα απ’ αυτά δεν μπόρεσα να το ταυτίσω με τις ενδείξεις του κειμένου. Καμία εξήγηση δεν με ικανοποίησε. Ακόμα περισσότερο αυτή η πρόταση του οπισθόφυλλου “Ένα μυθιστόρημα που πραγματεύεται τον διχασμό του ανθρώπινου προσώπου” με προβλημάτισε. Ποιο πρόσωπο; Αυτό του αόρατου αφηγητή που άρρωστος κι αυτός συνοδοιπορεί μαζί με τους υπόλοιπους;

Μια απάντηση σ’ αυτό το ερώτημα, που το έψαχνα εξαρχής, έδωσα στον εαυτό-μου αρκετά αργά, ομολογουμένως. Η εναλλαγή του α΄ προσώπου εκ μέρους ενός αφηγητή που συμμετέχει στην ιστορία και ενός γ΄ προσώπου εκ μέρους ενός παντογνώστη αφηγητή συχνά αναφέρεται στο ίδιο πρόσωπο. Λ.χ. ο Νικολάκης παρουσιάζεται και από τον εαυτό-του και εναλλάξ από κάποιον τρίτο. Η εφαρμογή και η διπλή οπτική είναι έξυπνη αλλά δεν είμαι σίγουρος αν τελικά μέσα από αυτήν την προχωρημένη τεχνική αναδεικνύεται “ο διχασμός του ανθρώπου”.

Άφησα αυτή τη σκέψη όταν κατάλαβα ότι ο Αλέξανδρος Σχινάς, ιστορικό πρόσωπο απ’ όσο έψαξα, είναι μέσα στο έργο-σας ο δολοφόνος του βασιλιά (ιστορικώς συνεπές) αλλά και ο γιατρός που θα φέρει το φάρμακο κατά της Tuberculosis, αξιωματικός του στρατού και αναμενόμενος σωσίας (λογοτεχνικό εύρημα). Αυτό που δεν κατάλαβα ήταν ποιος ο ρόλος μιας τέτοιας διπλής υπόστασης. Ποιος συμβολισμός θέλει την ιστορία να ενώνεται με τη μυθοπλασία και την υπαρκτή όψη του Αλέξανδρου Σχινά να μπλέκεται με την πλαστή-του ιδιότητα;

Τελικά, κάθε μικροϊστορία αποτελεί ένα ψηφιδωτό σε μια πανοραμική κάτοψη του χώρου και του κλίματος της Ελλάδας ή έχει τη δική-της αυτοτέλεια και συνεπώς το δικό-της μικρο-νόημα; Είμαι εν γένει πολύ καχύποπτος όταν βλέπω πολλά γεμίσματα που απλώς συν-απαρτίζουν ένα όλο, γεμίσματα που αν έλειπαν (έστω κάποια από αυτά) δεν θα αδυνάτιζε ο πυρήνας του έργου και η οικονομία της αφήγησης. Ωστόσο, αντιλαμβάνομαι τη νέα αυτή αισθητική πρόταση και προσπαθώ να καταλάβω τη σημασία-της. Δυστυχώς μπλέχτηκα στα πολλά μικρά και δεν μπόρεσα να καταλάβω το όλον, χάρηκα μικρές ιστορίες και σκηνές αλλά έχασα τη συνολική αίσθηση του μυθιστορήματος και τη συγκολλητική ουσία που βάζει κάθε επεισόδιο στη θέση-του βάσει μιας ευρύτερης πανοραμικής στοχοθεσίας.

Με εκτίμηση

Πατριάρχης Φώτιος

ΥΓ1. Αυτό το “διανύω”, που το συνάντησα πολλές φορές, δεν μπορεί να κάνει στον αόριστο “διένυσε”, γιατί πολύ απλά προέρχεται από το διά-ανύω. Επομένως ο αόριστος θα είναι “δι-άνυσε” ή πιο λόγια “δι-ήνυσε”.

“Ο τυφλός δολοφόνος” της Μάργκαρετ Άτγουντ

2012-01-06T14:30:00.000+02:00

Για πολλές σελίδες δεν καταλαβαίνεις γιατί έμπλεξες με ένα αργό και παλαιάς αισθητικής έργο, όσο κι αν τα πολλά επίπεδα σε προετοιμάζουν για κάτι πιο δυνατό. Κι όταν έλθει η ώρα να δέσουν τα κομμάτια σαν καθρέφτες που συντονίζονται για να συλλάβουν το φως, συνειδητοποιείς ότι ακόμα και τα μακρόσυρτα αφηγηματικά μέρη αργοδιαβαίνουν μέχρι να αναδείξουν αφανείς διεργασίες. Και τότε αναπηδάς ευχαριστημένος.

Καναδικός καφές με άρωμα γιασεμί:

Margaret Atwood

“The Blind Assassin”

Virago Press

2000

Μάργκαρετ Άτγουντ

“Ο τυφλός δολοφόνος”

μετ. Π. Μοσχοπούλου

εκδόσεις Ψυχογιός

2011

Το έργο της καναδής συγγραφέως έλαβε το βραβείο Booker το 2000, ενώ άλλα έργα της Άτγουντ έχουν πλασαριστεί στις μικρές λίστες είτε του ίδιου βραβείου είτε άλλων βραβείων. Όταν λοιπόν ξεκινάς να διαβάσεις ένα μυθιστόρημα που έχει παρασημοφορηθεί με τέτοιο έπαινο, ένα Booker που απονέμεται σε ένα βιβλίο κάθε χρόνο απ’ όλη την αγγλόφωνη λογοτεχνία (Βρετανία, Αμερική, Καναδάς, Αυστραλία, Ινδία, Ιρλανδία, άλλες πρώην αποικίες κ.ο.κ.), νιώθεις το βάρος της βράβευσης να επηρεάζει με μια θετική προκατάληψη και τις δικές-σου αναμονές. Ας δούμε επομένως πόσο μπορεί να προκαταλάβει κάτι τέτοιο την εκτίμηση του αναγνώστη:

Η Άιρις Γκρίφεν σχολιάζει τώρα ως γηραιά αφηγήτρια το πέρασμα του αιώνα με βάση τις οικογενειακές-της αναμνήσεις και κυρίως τον πρόωρο θάνατο της αδελφής-της Λόρα Τσέιζ το 1945. Βαριά κληρονομιά της τεθνεώσας είναι το βιβλίο-της “Ο τυφλός δολοφόνος” αποσπάσματα από το οποίο παρατίθενται ένθετα, όπου ένα ζευγάρι ζει τον έρωτά-του α λα ροζ ρομάντζο λαϊκής κοπής, ενώ ο άνδρας οραματίζεται το βιβλίο-του στο οποίο α λα επιστημονική φαντασία γίνεται λόγος για έναν φανταστικό πλανήτη, όπου τυφλοί δολοφόνοι σκοτώνουν νεαρές παρθένες (μόνο που ο συγκεκριμένος ερωτεύτηκε το υποψήφιο θύμα-του και το έκλεψε).

Όπως φαίνεται η δομή του έργου στηρίζεται σε διαδοχικούς εγκιβωτισμούς που ανοίγουν τους ορίζοντές-του σε χρονικά και αφηγηματικά επίπεδα. Αν λάβουμε υπόψη τις αναμνήσεις της Άιρις και τα αποκόμματα εφημερίδων που ανακοινώνουν ή και σχολιάζουν τους θανάτους αλλά και τη δράση μελών της οικογένειάς-της από τον μεσοπόλεμο ως και μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, οι πρώτες εντυπώσεις προοιωνίζουν έναν πολυεπίπεδο κείμενο με διαδοχικές αντιστίξεις και παζλιακές δυνατότητες.

Η Άιρις γράφει τις αναμνήσεις-της προσπαθώντας να καταλάβει γιατί αυτοκτόνησε η Λόρα. Αφηγείται λοιπόν τη χρεοκοπία του πατέρα-τους και τον γάμο-της με τον μεγαλοεπιχειρηματία Ρίτσαρντ Γκρίφεν μέχρι την εκδήλωση παράξενης συμπεριφοράς από την έφηβη αδελφή-της, που ανάγκασε την οικογένεια να την κλείσει σε ψυχιατρική κλινική. Και μέσα σ’ αυτό το κείμενο που υπομονετικά στα γεράματα γράφει περιλαμβάνει και το μυθιστόρημα της Λόρα, το οποίο αναφέρεται σε μια ρομαντική αγάπη, μέσα στο οποίο, όπως προείπα, εγκιβωτίζεται το έργο επιστημονικής φαντασίας, όπου ο τυφλός δολοφόνος ερωτεύεται το υποψήφιο θύμα-του.

Παρόλο που για μεγάλο κομμάτι του μυθιστορήματος της Άτγουντ το ενδιαφέρον διασπάται και άλλοτε πέφτει στον εξωγήινο πλανήτη κι άλλοτε στα αποκόμματα του κοινοποιούν θανάτους αλλά και ιστορικές στιγμές του μεσοπολέμου στον Καναδά και στην Ευρώπη, ο αναγνώστης ανταμείβεται για τη συνεχή περιδιάβαση στην άνυδρη τούνδρα της αργόσυρτης και φαινομενικά ανούσιας αφήγησης, όταν αντιληφθεί πώς όλα αυτά οδηγούν σε ψυχολογικές και κοινωνικές απαντήσεις, με κέντρο πάντα τον θάνατο της Λόρα.

Πιο συγκεκριμένα, οι εγκιβωτισμένες αφηγήσεις δεν έχουν αξία αυτές καθεαυτές, αλλά αντικατοπτρίζουν την ψυχοσύνθεση της Λόρα, που ασφυκτιά σε ένα σπίτι που δεν την καταλαβαίνει και αναζητεί διεξόδους σε ρομαντικές αγάπες και αλλόκοσμες εμπειρίες. Η απαγορευμένη αγάπη του έργου-της φωτίζει πλαγίως τη δική-της συναισθηματικότητα, ενώ το εν σχεδίω μυθιστόρημα επιστημονικής φαντασίας ανάγει σε άλλον κόσμο αυτό που θα ήθελε η ίδια να βιώσει. Η Λόρα αυτοβιογραφείται με καθρέφτες και ο μεταμοντερνισμός έτσι εγκολπώνεται τον ρομαντισμό και τον ρεαλισμό. Ο αναγνώστης λαγοκοιμάται παρακολουθώντας σκηνές μιας άλλης αισθητικής για να ξυπνήσει και να καταλάβει τι έχασε που δεν κατάλαβε ότι η εστίαση δεν είναι στην υπόθεση των εγκιβωτισμένων αφηγήσεων, αλλά στις αντανακλάσεις-τους.

Η Λόρα κατάλαβε πολύ πριν από την αδελφή-της τις ύπουλες ενέργειες του Ρίτσαρντ, ο οποίος έφαγε την περιουσία του πατέρα-τους, παντρεύτηκε την Άιρις για να την ελέγχει και προσπάθησε να βγάλει τρελή τη νεαρή Λόρα, για να μην βρει μπροστά-του πιθανούς διεκδικητές των χρημάτων-του. Το γιατί αυτοκτόνησε εξάγεται από όλα αυτά, το γιατί πέθανε εξηγείται από το γιατί δεν έζησε.

[Πρωτοδημοσιεύτηκε στο In2life]

Το σχέδιο της κορυφής είναι το Woman Writing Letters του Charles Dana Gibson

Πατριάρχης Φώτιος

Λογοτεχνική Ανασκόπηση 2011

2012-01-04T14:10:00.003+02:00

Τι κυκλοφόρησε μέσα στη χρονιά που έφυγε; Τι αξίζει να μείνει; Ποια έργα ξεχώρισαν; Στην ουσία μέσα στην υπερ-παραγωγή των τελευταίων χρόνων κάθε χρονιά έχει να επιδείξει λίγα, για άλλους περισσότερα, για άλλους λιγότερα, λογοτεχνικά κείμενα που θα άξιζε να διαβαστούν και ανάμεσα σ’ αυτά θα βρεθούν τα κορυφαία που θα αποτελέσουν δυνητικά μέλη ενός ευρύτερου Κανόνα.

Πηγή: view.stern.de

Στο Βιβλιοκαφέ δεν μπορώ παρά να ξαναδώ τι διάβασα από την περυσινή χρονιά και να αναρτήσω δύο συν μία βραχείες λίστες με τα έργα που ξεχώρισα. Δεν θα κάνω μια πολυσυλλεκτική λίστα με το τι διάβασα μέσα στο έτος, αλλά θα επιχειρήσω να εστιάσω στα πεζογραφήματα που κυκλοφόρησαν μέσα στο 2011. Μια μικρή σύνοψη της παραγωγής δηλαδή, ώστε να κάνω καταρχάς τον απολογισμό των αναγνώσεών-μου και έπειτα να τον καταθέσω ως πρόταση συζήτησης.

Η πρώτη λίστα αναφέρεται στο διήγημα και παραθέτει τα έργα με αλφαβητική σειρά:

- Ι. Καρυστιάνη, “Καιρός σκεπτικός”

- Μ. Κουγιουμτζή, “Γιατί κάνει τόσο κρύο στο δωμάτιό σου;”

- Γ. Σκαμπαρδώνης, “Περιπολών περί πολλών τυρβάζω”

- Ε. Σωτηροπούλου, “Να νιώθεις μπλε, να ντύνεσαι κόκκινα”

- Π. Σφυρίδης, “Το πάρτι και άλλα διηγήματα”

- Κ. Χαρπαντίδης, “Μικρές αντοχές”

Από τα σκληρά σαν ατσάλι διηγήματα της Κουγιουμτζή στα θυμοσοφικά του Σφυρίδη κι από τις βαθιά ενταγμένες στη σύγχρονη πραγματικότητα ιστορίες της Καρυστιάνη στην αντισυμβατικότητα των ανθρώπων της Σωτηροπούλου. Τέλος από τα μεστά παρατήρησης έργα του Σκαμπαρδώνη στα ψυχογραφικά μέσω των πράξεων των προσώπων διηγήματα του Χαρπαντίδη. Το διήγημα δείχνει σφρίγος, όχι μόνο με τη μαζική παρουσία-του ειδικά το φθινόπωρο της χρονιάς που έφυγε αλλά και με την ευελιξία και την ευστοχία των θεμάτων-του. Στο άμεσο μέλλον θα επανέλθω για να ξανασυζητήσουμε γιατί και πώς το διήγημα άνθισε μέσα στο φθινόπωρο και τι δείχνει αυτό για τον τρόπο που θέλουν να δουν τη ζωή οι συγγραφείς.

Η δεύτερη λίστα αναφέρεται φυσικά στο μυθιστόρημα, όπου οι επιλογές είναι περισσότερες:

- Ι. Ζουργός, “Ανεμώλια”

- Γ. Μακριδάκης, “Η άλωση της Κωνσταντίας”

- Τ. Μιχαηλίδης, “Τα τέσσερα χρώματα του καλοκαιριού”

- Μ. Μοδινός, “Η σχεδία”

- Ι. Μπουραζοπούλου, “Η ενοχή της αθωότητας”

- Α. Πανσέληνος, “Σκοτεινές επιγραφές”

- Σ. Τριανταφύλλου, “Για την αγάπη της γεωμετρίας”

- Ε. Φακίνου, “Το τρένο των νεφών”

- Ε. Χουρμουζιάδου, “Μακάρι να ήσουν εδώ”

Το μυθιστόρημα δικαίως θεωρείται φορέας του πνεύματος της εποχής, καθώς ως συνθετική μονάδα υψηλής πολυπλοκότητας επιχειρεί άλλοτε να εντρυφήσει στο ατομικό και στο μεμονωμένο κι άλλοτε να αναχθεί στο γενικό και ευρύ. Έτσι, από την ανδροπαρέα που διανύει τη δική-της θαλασσινή οδύσσεια στο έργο του Ζουργού έως το ταξίδι με τρένο στα βουνά και στους θρύλους της Λατινικής Αμερικής στο μυθιστόρημα της Φακίνου κι από τις σχέσεις Ελλάδας και Γερμανίας στο προσωπικό τραύμα του πρωταγωνιστή στο κείμενο της Χουρμουζιάδου μέχρι τη σχέση Ελλάδας και Τουρκίας στο υπαρξιακό έργο αναζήτησης ταυτότητας του Μακριδάκη. Από το ερωτικό μαθηματικό μυθιστόρημα του Μιχαηλίδη στην αγάπη της γεωμετρίας μέσα σε ένα φεμινιστικό κείμενο κραυγής της Τριανταφύλλου κι από το μυθιστόρημα του Πανσέληνου που διατρέχει γενιές και προβληματισμούς του 20ού αιώνα έως το δυστοπικό πεζογράφημα της Μπουραζοπούλου που αναζητεί την ιδεώδη δημοκρατία εκτός χρόνου και τόπου και το έργο του Μοδινού που συζευγνύει ιστορία, ζωγραφική και πολιτική με μια σύγχρονη ματιά.

Η τελευταία λίστα, μικρή και περιορισμένη, περιέχει μερικά ονόματα που πρωτοεμφανίστηκαν πέρυσι και αξίζουν την προσοχή-μας:

- Β. Δανέλλης, “Μαύρη μπίρα”

- Γ. Μητάς, “Ιστορίες του Χαλ”

- Β. Πέτσα, “Θυμάμαι”

Μου αρέσουν οι νέοι γιατί έρχονται ώριμοι και συνειδητοποιημένοι. Ο Δανέλλης στήνει το αστυνομικό-του μυθιστόρημα με όρους περιθωρίου και δεν απογοητεύει, ο Μητάς κάνει τα βιώματά-του ατμόσφαιρα, ανάγκη για επαφή και διαπολιτισμικές ωσμώσεις, ενώ η Πέτσα περιστρέφει την αφήγηση γύρω από ένα χαμένο κέντρο. Οι όροι της γραφής-τους είναι ανανεωτικοί και φρέσκοι, χωρίς να απομακρύνονται με φθηνούς πειραματισμούς από την παράδοση. Το ζητούμενο πάντα είναι σ’ αυτόν τον τόπο το δεύτερο βιβλίο, γιατί από εξαιρετικά πρωτόλεια έχουμε κορεστεί, αλλά πάντα ψάχνουμε το δεύτερο, το τρίτο κ.ο.κ. που θα καταξιώσει και θα πείσει ότι δεν εξαντλείται η φαντασία και η δημιουργικότητα στο πρώτο ξεφούσκωμα.

Ξεχώρισα δεκαοκτώ βιβλία που αξίζει κανείς να διαβάσει και σ’ αυτά να δει όλο το εύρος της σκέψης και της λογοτεχνικής αισθητικής της σημερινής Ελλάδας. Από τους διηγηματογράφους θα έβαζα σε πρώτη μοίρα τον Σφυρίδη και τον Χαρπαντίδη, καθένα για διαφορετικούς λόγους, τους οποίους ελπίζω να αναρτήσω σε οικείο ποστ. Από τους μυθιστορηματογράφους θα έδινα το προβάδισμα ιδιαίτερα στον Ζουργό, την Μπουραζοπούλου, τον Πανσέληνο και την Τριανταφύλλου. Τέλος οι τρεις πρωτοεμφανιζόμενοι φαίνονται αξιόλογοι και φερέλπιδες, αν και ο Μητάς με την Πέτσα προπορεύονται λόγω πρωτοπορίας στην ατμόσφαιρα και στη γραφή αντίστοιχα. Μερικά από τα έργα που έβαλα στη μικρή-μου λίστα έχουν βιωματικό περιεχόμενο και δεν καινοτομούν λογοτεχνικά. Συνεπώς επιλέχθηκαν αρκετά υποκειμενικά. Άλλα όμως συνεισφέρουν στον αείζωο διάλογο για την τέχνη, την κοινωνία, την ταυτότητα, την πολιτική, το ατομικό και το κοινωνικό, το παραδοσιακό και το σύγχρονο…

Πατριάρχης Φώτιος

Ευχαριστίες & Ένα Παραμύθι

2012-01-03T08:33:00.001+02:00

Καλή χρονιά σημαίνει δίνουμε στον νέο χρόνο τον καλύτερο εαυτό-μας και περιμένουμε να μας τον δώσει πίσω βελτιωμένο, εμπλουτισμένο, πιο ανθρώπινο και πιο ευτυχισμένο. Το εύχομαι σε όλους.

H οικονομική κρίση, ομολογώ, έχει κάνει τον προϋπολογισμό-μου για βιβλία να αδυνατίσει και πολλές φορές αγοράζω πιο λίγα απ’ όσα θα ήθελα. Προσπαθώ να εξοικονομήσω βιβλία με άλλους τρόπους (λ.χ. δανειζόμενος), ενώ οι επιλογές-μου στον πάγκο του βιβλιοπωλείου είναι πια πολύ πιο εκλεκτικές. Αυτό βέβαια ενέχει και μια σημαντική ωφέλεια, αφού σκέφτομαι δύο και τρεις φορές πριν αγοράσω οτιδήποτε, με αποτέλεσμα να επιλέγω βιβλία που είναι -με μεγαλύτερη ασφάλεια- ποιοτικά.

Ένας λόγος παραπάνω, λοιπόν, να ευχαριστήσω όσους συγγραφείς και εκδοτικούς οίκους πιστεύουν στο μενού του Βιβλιοκαφέ και έχουν την καλοσύνη να τροφοδοτούν τα τραπεζάκια-του με τα πονήματά-τους. Ευχαριστώ λοιπόν πιο συγκεκριμένα:

- Τον εκδοτικό οίκο «Πόλις» που μου αποστέλλει συχνά τα βιβλία-του.

- Τον εκδοτικό οίκο «Τετράγωνο» που με τροφοδοτεί με υλικό για διάβασμα.

- Την Ελένη Τσαμαδού που μου έστειλε τα έργα-της από τις εκδόσεις Ψυχογιός.

- Την Βασιλική Πέτσα που με τίμησε με το πρώτο-της βιβλίο “Θυμάμαι” (εκδόσεις Πόλις) και την όλο εκτίμηση αφιέρωσή-της.

- Τον Δημήτρη Γιατρέλλη για την καλοσύνη-του να μου εμπιστευτεί το πρώτο-του έργο με τίτλο “Το τραγούδι του κούκου” (εκδόσεις Γαβριηλίδη).

- Τη Μαρία Α. Ιωάννου που είδε στον Πατριάρχη Φώτιο έναν κατάλληλο αναγνώστη για την πρωτόλεια συλλογή διηγημάτων-της με τίτλο “Η γιγαντιαία πτώση μιας βλεφαρίδας” (εκδόσεις Γαβριηλίδη).

- Τη Δώρα Κασκάλη για το δεύτερο βιβλίο-της που μου έστειλε, όπως είχε κάνει και με το πρώτο, με τίτλο “Κάτω” (εκδόσεις Γαβριηλίδη) και ειδικά για την υπερβολική αλλά γεμάτη σεβασμό αφιέρωσή-της.

Αν ένα καφενεδάκι σαν το Βιβλιοκαφέ προσφέρει μια αξιόπιστη γνώμη για βιβλία, ακόμη κι αν είναι αρνητική ή συγκρατημένη, τότε ο συγγραφέας που μου στέλνει τα έργα-του αποδέχεται εξ αρχής το πνεύμα κριτικής και διάλογου καθώς και τη δυνατότητα του αναγνώστη να δει με καλή πρόθεση και να μιλήσει με ειλικρίνεια για τα συν και τα πλην κάθε κειμένου.

Δεν υπόσχομαι ότι θα διαβάσω τα πάντα, αλλά χαίρομαι που υπάρχουν τα πάντα.

Τις γιορτές είχαμε ξεκινήσει ένα παραμύθι, το συνεχίσαμε ο καθένας με τις προοπτικές-του και το ολοκληρώσαμε χθες. Το παραθέτω λοιπόν ενιαίο:

Η μεγάλη βελανιδιά του δάσους είχε σκεπαστεί με χιόνια και όλα τα ζώα της πλάσης είχαν τρυπώσει στις φωλιές-τους για να προστατευτούν από την απρόσμενη κακοκαιρία. Για μια ακόμα φορά η Έμυ, η σοφή κουκουβάγια, είχε πέσει έξω στις προβλέψεις-της και τα Χριστούγεννα θα ερχόντουσαν λευκά και κρύα. Αυτό βέβαια καθόλου δεν στεναχωρούσε τον ζωόκοσμο του δάσους, αφού κάθε χρόνο περίμενε να το στρώσει για να ζήσουν χιονισμένα Χριστούγεννα.

Ειδικά η αλεπού η Ροσοπελλίνα μπαινόβγαινε στην κουφάλα του δέντρου για να ελέγξει αν τα φωτάκια που είχε βάλει στα κλαδιά-του ήταν όλα αναμμένα. Όταν σκοτείνιασε μάλιστα, απομακρύνθηκε για να δει πώς φαίνεται η γέρικη βελανιδιά που την φιλοξενούσε, πάμφωτη και μεγαλοπρεπής. Και το θέαμα δεν την απογοήτευσε καθόλου. Ο τεράστιος όγκος της δέσποζε το ξέφωτο και τα φωτάκια της λαμπίριζαν μέσα στο σκοτάδι σαν χιλιάδες πυγολαμπίδες που χόρευαν τρελά. Τα Χριστούγεννα θα ερχόντουσαν σε τρεις μέρες και όλα έπρεπε να είναι έτοιμα.

Την άλλη μέρα το πρωί την ξύπνησε το κουδούνι της εξώπορτας και στο άνοιγμά-της εμφανίστηκε το γελαστό πρόσωπο του ταχυδρόμου, του πελαργού Ερμή, ο οποίος ενεχείρισε στην ηρωίδα-μας ένα συστημένο γράμμα από τον φίλο της τον Γκούναρ, ένα από τα ελάφια του Άη-Βασίλη. Η πρώτη σκέψη της ήταν ότι επρόκειτο για ευχετήρια κάρτα, αλλά, σαν τον άνοιξε, κατάλαβε ότι επρόκειτο για κάτι άλλο, πολύ πιο σημαντικό και ενδιαφέρον…

Λίγες ώρες πριν η Έλγκα, η φώκια-μασκότ του παγοδρόμιου στο Santa Land, το μολ που είχαν ανοίξει πρόσφατα το Frisky Bird και ο Ιπτάμενος Τάρανδος έξω από το χωριό του Αι Βασίλη, πρόβαλε από τη μυστική σπηλιά της - αυτή που όλη μέρα, όσο η Έλγκα παίζει στο ενυδρείο, ρουφάει τους τολμηρούς πατινέρ στην τεχνητή γαλάζια της σιωπή- τέντωσε μυς, λίπος και δέρμα (που μόλις είχε αποκτήσει το χρώμα των ενηλίκων) με ηδονή στον πάγο της μικρής πίστας κι αφού έκανε δυο τούμπες γλίστρησε μέσα από το Κρυστάλλινο Άστρο με επιφύλαξη (ποτέ δεν ξέρεις τι γίνεται με τους ανθρώπους αυτές τις μεγάλες βόρειες νύχτες) να επιθεωρήσει τη μεγάλη. Μα ο αναπάντεχος ελαφρός θόρυβος από τη ρεσεψιόν με τα παγοπέδιλα την έκανε να λαχταρήσει. «Την πάτησα» σκέφτηκε. «Την προηγούμενη φορά με είχαν κλειδώσει στην αίθουσα του ενυδρείου μια αιωνιότητα».

Εδώ θα μπορούσαμε να καθυστερήσουμε την αφήγηση με κάτι άσχετο, όπως το τι σημαίνει «μια αιωνιότητα» για μια χρονιάρικη monachus monachus, αλλά δεν χρειαζόμαστε κόλπα για να γεμίσουμε την ιστορία μας γι’ αυτό θα σας πούμε κατευθείαν ότι μετά την πρώτη στιγμή αγωνίας κλπ η Έλγκα ανακάλυψε στη ρεσεψιόν, κρυμμένη ανάμεσα στα παγοπέδιλα νούμερο 43, τη Βιμπέκα, τη μικρή ελαφίνα που είχε προσλάβει φέτος ο Αι Βασίλης.

«Έλγκα», είπε αμέσως η Βιμπέκα με τρεμάμενη ανάσα. «Δεν κατάφερα νε έρθω νωρίτερα, κι ούτε ήθελα να εμπιστευτώ τα κατοικίδια για τέτοιο μήνυμα. Ο Γκούναρ προχτές έστειλε γράμματα. Δεν ξέρω για πού, αλλά νομίζω πως ένα ήταν για τη Φάρμα της Χαράς».

Ουδείς έμαθε τι έλεγε το γράμμα.

Ούτε πόσα τέτοια έστειλε ο Γκούναρ.

Ούτε σε ποιους παραλήπτες.

Μερικοί διέδωσαν ότι έλαβε και ο Γκάσμπυ ο καρχαρίας.
Άλλοι ότι είδαν τον Ερμή να πηγαίνει στο λιβάδι όπου έβοσκε η Κάρμεν η Καμηλοπάρδαλη.

Μάλλον έγινε παρεξήγηση και το γράμμα πήγε τελικώς στην Καμίγ την Καμήλα.

Οι φήμες είχαν να κάνουν με μιαν πρωτόγνωρη αρρώστια του Άη-Βασίλη, αφού είχε χάσει το κόκκινο χρώμα του και το ΧΟΧΟΧο του ήταν πιο βραχνό απ’ ό,τι συνήθως.
Όντως ο γιατρός της Φάρμας της Χαράς, ο σοβαρός πελεκάνος, ο κύριος Αλκιβιάδης, υπονόησε ευθέως ότι φέτος ο Άγιος-Βασίλης έπρεπε να μείνει στο χωριό για να ξεκουραστεί.
Τα ελάφια όμως ήταν ανάστατα.
Οι τάρανδοι το ίδιο.
Η μικρή Βιμπέκα δεν μπόρεσε να μάθει περισσότερα από τους παλιούς.
Όλο απομονώνονταν και ψιθύριζαν σε συνωμοτικό ύφος.
Όλο και περισσότερα ζώα λάμβαναν τα γράμματα που έστελναν και μια γενική κινητοποίηση φαίνεται ότι άρχιζε.
Η ανησυχία ήταν έκδηλη στα πρόσωπά τους.
Τελικά θα μοιράζονταν τα δώρα την παραμονή της Πρωτοχρονιάς, όπως πάντα;
Ή υπήρχε ο κίνδυνος να ματαιωθεί;

Ο Άγιος-Βασίλης τελικά είναι άρρωστος κι αυτό δεν μπορεί παρά να αποτελέσει κλονισμό της φυσικής τάξης του κόσμου. Αυτή η συμπαντική νομοτέλεια θέλει το Θείο Βρέφος να γεννιέται κάθε Χριστούγεννα, τον Άη-Βασίλη να έρχεται κάθε Παραμονή Πρωτοχρονιάς, το καρναβάλι να παρελαύνει κάθε Απόκριες, τον Χριστό να σταυρώνεται και να ανασταίνεται κάθε Πάσχα, τα μπάνια να ξεκινάνε κάθε Ιούνιο και τα σχολεία κάθε Σεπτέμβρη. Όλα πρέπει να γίνονται στην ώρα-τους (το τελευταίο αν έλειπε δεν θα πείραζε!), Τώρα, λοιπόν, πώς θα μοιραστούν τόσα δώρα;

Γι’ αυτό πήραν την πρωτοβουλία τα ίδια τα ελάφια να απευθυνθούν στα ζώα του δάσους και της θάλασσας, να στείλουν γράμματα σε αναζήτηση βοήθειας, να οργανώσουν μια τεράστια συμμαχία αγάπης, ώστε τα μικρά παιδιά να μην απογοητευτούν φέτος που θέλουν πιο πολύ από κάθε άλλη φορά το δώρο-τους. Οι φάκελοι λοιπόν απεστάλησαν σε όλο τον κόσμο (αν κάποια ζώα δεν τους έλαβαν θα φταίνε οι καιρικές συνθήκες) και το σχέδιο μπορεί να μπει σε εφαρμογή.

Αυτή ήταν μία πρωτόγνωρη ευκαιρία για τα ζώα όλου του κόσμου να συνεργαστούν, ώστε να φέρουν πάλι το χαμόγελο στο πρόσωπο των παιδιών, όπως αποτυγχάνουν συνήθως να το καταφέρουν οι άνθρωποι. Οι προσκλήσεις, λοιπόν, απευθύνονταν σε όλα τα ζώα τόσο στα ελεύθερα στη φύση, όσο στα αδέσποτα και στα κλεισμένα σε ζωολογικούς κήπους και διαμερίσματα. Έτσι θα είχαν όλα τη δυνατότητα να αποδείξουν την αξία και επινοητικότητά τους βάσει των ικανοτήτων τους. Επιπλέον, ξεχάστηκαν οι τυχούσες διαφορές μεταξύ τους. Όπως, για παράδειγμα, των γάτων ράτσας από σπίτι, που είχαν περιποιημένο και γυαλιστερό τρίχωμα και συχνά κοιτούσαν τα αδέσποτα αφ’ υψηλού. Η ομόνοια και η συναδέλφωση που έφερε το πνεύμα των Χριστουγέννων βρήκε τους καλύτερους καταλύτες στα ζώα. Ιδίως σε όσα κινδύνευαν με εξαφάνιση και είχαν ανάγκη από ελπίδα, την ανάγκη να νιώσουν χρήσιμα, δίνοντας χαρά σε όλα τα παιδιά. Προπαντός, όμως, σε όσα λόγω δυσκολιών, ανέχειας και πολέμων δυσκολεύονταν να ζήσουν και να χαμογελάσουν και το πνεύμα των Χριστουγέννων αργούσε να φτάσει ή δεν έφτανε ποτέ! Έτσι, τα ζώα με αυτή την κοινή προσπάθεια, η οποία ξεπερνούσε κάθε προσδοκία, ήταν αποφασισμένα να δώσουν ένα επιπλέον μήνυμα, αγγίζοντας την ψυχή και μετριάζοντας τον εγωκεντρισμό και την αλαζονεία των ανθρώπων…

Ο κύριος Εφιάλτης δεν αγαπούσε τα παιδιά.
Ήταν πάντα γκρινιάρικα, αεικίνητα, φασαριόζικα.
Κάθε Χριστούγεννα μάλιστα αφηνίαζαν.
Δεν αγαπούσε ούτε τα ζώα.
Ήταν βρόμικα, επικίνδυνα, ανακατωσιάρικα.
Όταν λοιπόν έμαθε ότι ο Άγιος Βασίλης ήταν άρρωστος χάρηκε.
Μέσα του αναθάρρησε ότι φέτος δεν θα μοιραστούν δώρα.
Κι έτσι τα παιδιά δεν θα χαμογελούν θυμίζοντάς του ότι ο ίδιος δεν μπορούσε πια να γελάσει.
Μα …το γέλιο του κόπηκε απότομα σαν έμαθε τι ετοιμάζουν τα ζώα.
Θεέ μου, αναφώνησε, ζώα και παιδιά μαζί; Έλεος.
Αυτά τα αηδιαστικά ζώα τι θέλουν και ανάλαβαν το έργο της διανομής των δώρων;
Αποφάσισε να κάνει κάτι για να σταματήσει το …καλό.

Ο παραμυθάς βρίσκεται σε αμηχανία, επειδή το παραμύθι πήρε άλλη πορεία απ’ αυτή που είχε στην αρχή κατά νου. Τα ζώα παίρνουν …τα δώρα στα χέρια-τους και σχεδιάζουν (άγνωστο πώς) να τα μοιράσουν στα παιδιά, μετά την ασθένεια του Άγιου Βασίλη που δεν του επιτρέπει να ταξιδέψει ο ίδιος. Και τότε εμφανίζεται απρόσκλητος αλλά φυσικά αναγκαίος ο κακός της υπόθεσης ο κύριος Εφιάλτης που γίνεται ο ανταγωνιστής για να προκύψει σύγκρουση. Ο εν λόγω αρνητικός ήρωας θα επιχειρήσει να εμποδίσει τη διανομή των δώρων (άγνωστο κι αυτός πώς), αν και μέχρι τώρα, όσο ήταν παρών ο κοκκινοντυμένος άγιος, δεν είχε σκεφτεί να σαμποτάρει το παιδάρεστο έργο-του. Τώρα λοιπόν θα ετοιμάσει μια ζωοθηρία ή μια ζωοκτονία, θα εξαπολύσει μπόγιες να κλείσουν τα ζώα στα κλουβιά, θα απαγορεύσει σε συνεργασία με τις κυβερνήσεις την κυκλοφορία πτερωτών, τετραπόδων, διπόδων, βραγχιοφόρων κ.ο.κ., θα σκαρφιστεί κάτι σε παγκόσμιο επίπεδο για να αποκλείσει την επικοινωνία ζώων και παιδιών; Ή μια επιδημία που κτυπά τα ζώα αλλά όχι τον άνθρωπο θα εξαπλωθεί και έτσι οι ά-φωνοι αλλά έλλογοι φίλοι των παιδιών θα αναγκαστούν να μείνουν κλινήρεις μέχρι να αναρρώσουν; Αυτό το σενάριο μπορεί να φανεί αληθοφανές και να υλοποιηθεί από τη συνωμοσία των κακών σε όλο τον κόσμο.

Οι τουρίστες στο χωριό του Άι Βασίλη επισκέπτονται ένα αντίγραφο του παλατιού από απομίμηση κρυστάλλου, όπου φωτογραφίζονται μπροστά από παλιά παιχνίδια και κάτω από ψεύτικες νιφάδες, όμως δεν κάθονται πολύ: προτιμούν τη βοή και το κέφι στο Sanda land, τα χορταστικά χάμπουργκερ στον «Ιπτάμενο Τάρανδο» και τα παιχνίδια με τη φώκια Έλγκα στο ενυδρείο του παγοδρόμιου.

Μα το πραγματικό παλάτι, αν και απρόσιτο στο κοινό, υπάρχει: ολόκληρο από πάγο και κρύσταλλο, με τα δυο συστατικά να ξεχωρίζουν δύσκολα, αφού μάλιστα δεν πρόκειται για δυο μα για πολύ περισσότερα: ο πάγος δεν είναι μόνο νερού και το κρύσταλλο λένε πως έχει κόχες που συνομιλούν με τα κρύσταλλα της Ατλαντίδας. (Αν και τα σπουδαγμένα ελάφια, εκείνοι οι ξιπασμένοι ορθολογιστές του κύκλου του Γκούναρ λένε πως κρύσταλλα της Ατλαντίδας απλώς δεν υπάρχουν). Χτισμένο εδώ και απροσδιόριστο χρόνο υψώνεται έξω από το χωριό, διάφανο, σιωπηλό και προστατευμένο από τάφρο παγωμένη μα όχι αδιάβατη: τα διαμαντοποίκιλτα έλκηθρα, με κινητήρες μυστικής τεχνολογίας αλλά παραδοσιακά συρόμενα από τους Ημίαιμους (τάρανδους από διασταύρωση Ιπτάμενου κι Εδάφους) είναι πάντα έτοιμα να περάσουν με ασφάλεια ως τον Αόρατο Καταρράκτη – όπου αναλαμβάνουν τα χάσκι οι θυρωροί- τον επισκέπτη που διακριτικές συνεννοήσεις έχουν φέρει ως εδώ. Έτσι αυτό το απόγευμα, λίγο πριν το μαβί φως δώσει τη θέση του στη μεγάλη βόρεια νύχτα, ένα Πάλσεν – δηλαδή Μαύρος Πήγασος, ον που το λευκό χωριό βλέπει σπάνια -δίπλωσε τα βελούδινα φτερά του κι αποβίβασε μπροστά στο έλκηθρο της τάφρου τον μοναδικό επιβάτη του: μια ισχνή, ανάερη, καλυμμένη με κουκούλα Σκιά.

«Μα αφού όλοι ξέρουμε το Καλό», πετάχτηκε η Βιμπέκα με ορμή, μόλις η Σόνια, δεύτερη στην ιεραρχία, τελείωσε την ομιλία.
Στο στάβλο τους ανάμεσα στο παλάτι και τη Σκεπαστή Στέπα τα ελάφια, ανάστατα από τη φήμη πως είχε φτάσει ο Εφιάλτης, συνεδρίαζαν. Η Σόνια είχε μόλις εξηγήσει στους μικρότερους πως η διανομή των παιχνιδιών από τα ζώα του δάσους σκόνταφτε στην άγνοιά τους για το Καλό κι ότι δεν θα έφερναν σε πέρας ένα τέτοιο απαιτητικό έργο. Η Σόνια ήταν καλή δασκάλα μα είχε να κάνει με νέους σαν τη Βιμπέκα: γενιές που είχαν μελετήσει μέχρι και τις θεωρίες για το Τέλος της Εκμετάλλευσης και την έλευση της Χορτοφαγικής Ουτοπίας. Είχε χάσει πια την επαφή με τις Πρώτες Αρχές.
Ο Γκούναρ καθόταν παράμερα και τα ήμερα μάτια του καθρέφτιζαν τα βάθη του κόσμου.
«Βιμπέκα», είπε με αδιόρατη θλίψη, «είσαι τυχερή γενιά».
Η μικρή τον κοίταξε με δέος.
«Τα ζώα του δάσους ζουν με τρόπο που εσύ δεν γνώρισες», συνέχισε το ελάφι. «Τρώγονται μεταξύ τους, νομίζεις όμως πως αυτό το λένε Κακό; Κάθε άλλο! Χρειάζεται μια βίαιη επίθεση, μια άγρια ανατροπή των νόμων τους για να γεννήσουν την ιδέα του Κακού –κι έτσι, μετά, και του Καλού, οπότε να θελήσουν -πράγμα επικίνδυνο- να μοιράσουν δ ώ ρ α».
Η Βιμπέκα άκουγε τώρα με σεβασμό. Ο Γκούναρ ετοιμάστηκε να συνεχίσει, μα τότε η πόρτα χτύπησε και ο Κνουτ το πολικό αρκουδάκι είπε:
«Γκούναρ, σε θέλουν στην Αίθουσα του Θρόνου».
Το ελάφι ακολούθησε το αρκουδάκι σκεφτικό: στο μυαλό του είχε αρχίσει να σχηματίζεται μια υποψία, ότι ο Εφιάλτης δεν βρισκόταν εκεί μόνο για τα ζώα. Τελευταία ακούγονταν φήμες για κάτι που οι Άνθρωποι ονόμαζαν Σύγχυση Αξιών και ο Γκούναρ πίστευε πως ειχε να κάνει με την αρρώστια του βασιλιά τους.
Στην Αίθουσα του Θρόνου οι δύο Άρχοντες κάθονταν ο ένας δίπλα στον άλλον, με στάση που απέπνεε οικειότητα. Το ελάφι υποκλίθηκε στον Αι Βασίλη κι έπειτα γύρισε στον επισκέπτη:
«Τα σέβη μου, Τζακ Σκέλετον», είπε. «Πώς είναι η αξιότιμη Σάλλυ;»

«Παππού παραμυθά, δεν μου αρέσει το παραμύθι-σου»
«Γιατί, παιδί-μου;»
«Είναι μπερδεμένο. Έχει πολλά πρόσωπα και δεν είναι ήρωας ούτε ο Άγιοβασίλης, ούτε το ελαφάκι ο Γκούναρ, ούτε κάποιος άλλος»
«Και;»
«Πλησιάζει η Δευτέρα και θα τελειώσει το παραμύθι και δεν θα μάθουμε ούτε τι κακό ετοίμαζε ο κύριος Εφιάλτης, ούτε πώς τελικά θα καταφέρουν τα ζώα να μοιράσουν τα δώρα. Και κυρίως τι πήγε να κάνει ο κος Εφιάλτης στο σπίτι του Αγιοβασίλη;»
«Παιδάκι-μου, θυμάσαι το φίδι που έδωσε στον Αδάμ και στην Εύα να φάνε από το δέντρο της Γνώσης του Καλού και του Κακού;»
«Το μήλο;»
«Μπράβο. Ε, τότε ο άνθρωπος μπόρεσε να ξεχωρίσει το καλό από το κακό κι έτσι έχασε την αθωότητα του Παραδείσου. Τα ζώα όμως δεν την χάσανε. Τώρα λοιπόν ο κος Εφιάλτης θέλει να μην φάνε αυτό το μήλο, γιατί έτσι θα αποκτήσουν κι αυτά συνείδηση και θα μπορέσουν να βοηθήσουν τα παιδιά να πάρουν τα δώρα-τους»
«Και τελικά;»
«Κόψανε το μήλο σε χιλιάδες, εκατομμύρια, δισεκατομμύρια μικρά κομματάκια…»
«Μα δεν γίνεται αυτό…»
«Γίνεται, γιατί το μαγικό μήλο αυτοπολλαπλασιάζεται. Έτσι, τα πουλιά ανέλαβαν να μοιράσουν σε όλα τα ζώα από ένα μικρό κομματάκι»
«Δηλαδή, παππού παραμυθά, με αυτόν τον τρόπο τα ζώα θα μάθουν το καλό και το κακό και θα μπορούν να καταλάβουν ότι παιδιά χωρίς δώρα δεν πρέπει να υπάρχουν»
«Ακριβώς»

Κι έτσι τα ζώα απέκτησαν την ικανότητα να ξεχωρίζουν το καλό από το κακό, μοίρασαν τα δώρα στα παιδιά και ανέλαβαν τα ηνία της γης, μπας και δούμε καμιά καλύτερη μέρα. Και ζήσαν αυτά καλά κι εμείς καλύτερα

Καλή χρονιά

Πατριάρχης Φώτιος

Παίζουμε γράφοντας

2011-12-25T10:01:00.000+02:00

Τα Χριστούγεννα μπορούμε να ξαναγίνουμε όλοι παιδιά. Άλλοι θυμούνται τις καλές πράξεις που όλο τον χρόνο τις είχαν αφήσει στα αζήτητα…, άλλοι συν-χαμογελούν με τα μικρά παιδιά κι άλλοι ξεφαντώνουν για να διώξουν τους καλικάτζαρους όλου του χρόνου.

Εδώ στο Βιβλιοκαφέ, μιας και ο μάγειρας θα λείπει και τα γκαρσόνια θα πάρουν την άδειά-τους για να ξεκουραστούν από τα πολλαπλά σερβιρίσματα, είπαμε να μην κάνουμε ψηφοφορία όπως πέρυσι, αλλά να γίνουμε μικροί μαθητευόμενοι συγγραφείς (οι επαγγελματίες του είδους μπορούν να απέχουν αλλά μπορούν να συμμετέχουν κιόλας: όλοι είναι ευπρόσδεκτοι).

Στήνουμε λοιπόν ένα παιχνίδι γραφής, κατά τα πρότυπα των μυθιστορημάτων-σκυταλοδρομιών, όπου ο ένας συγγραφέας συνέχιζε την ιστορία του άλλου. Εμείς ας το οργανώσουμε ως εξής:

1. Όποιος θέλει μπορεί να σκεφτεί μια απλή έναρξη ιστορίας όπου θα αφήνει νήματα για να συνεχιστεί η ιστορία από κάποιον άλλο. Την καταθέτει λοιπόν στα σχόλια και περιμένει.

2. Ας βάλουμε ένα όριο λέξεων για να μην πλατειάσουμε. Ας πούμε το πολύ 200 λέξεις ο καθένας.

3. Ο επόμενος, στο ίδιο όριο λέξεων, συνεχίζει την ιστορία προσπαθώντας πάντα να μην την ολοκληρώνει αλλά να αφήνει ανοικτές διόδους για τον άλλον.

4. Κάθε φίλος του Βιβλιοκαφέ, που θα ήθελε να παίξει, μπορεί να αφήσει το δικό-του κομμάτι συνεχίζοντας τον προηγούμενο και δίνοντας τη σκυτάλη στον επόμενο.

5. Ο ίδιος φίλος μπορεί να ξαναγράψει, αν έχουν μεσολαβήσει από την προηγούμενη φορά που συμμετείχε τουλάχιστον δύο (2) άλλοι μαθητευόμενοι συγγραφείς.

6. Η ιστορία ας τελειώσει τη Δευτέρα 2/1/2012 (ωραία φαίνεται το νούμερο!) με τον τελευταίο φίλο που θα θελήσει να κλείσει το παραμύθι-μας το βράδυ της ίδιας μέρας. Αλλιώς θα το κλείσω εγώ…

Το εγχείρημα είναι τολμηρό, αφού ξέρω καλά πως μπορεί να βγει μούφα. Όποιος το δει με αυτήν την προοπτική ίσως διστάσει να συμμετάσχει. Όποιος όμως πιστέψει στο πνεύμα των ημερών και στην παιδική αφοβία που κρύβουμε μέσα-μας ας τολμήσει να καταθέσει κι αυτός τη φαντασία-του.

Ας γράψουμε ένα παραμύθι, για μικρά ή για μεγάλα παιδιά, ας φανταστούμε πού το πάει ο προηγούμενος κι ας επιβεβαιώσουμε ή διαψεύσουμε τις εκτιμήσεις. Ας γράψουμε ένα αληθοφανές αλλά και γεμάτο φαντασία κείμενο που θα ξορκίσει τα κακά πνεύματα των καιρών. Ας γίνουμε αναγνώστες της παραγράφου του προηγούμενου και μαζί συγγραφείς σε μια σκυταλοδρομία έμπνευσης και σκορπίσματος χιούμορ, προβληματισμού, αφήγησης, διαλόγων, δοκιμίου κ.ο.κ.

Ο πιο ευφάνταστος πρώτος το σχόλιό-του βαλέτω…

Καλές γιορτές

Πατριάρχης Φώτιος

Υ.Γ. Επειδή δεν τόλμησε κανείς να ξεκινήσει, αναρτώ ξανά την ιδέα και ρίχνω εγώ το πρώτο μπουκάλι στο πέλαγος ελπίζοντας ότι κάποιος θα το συνεχίσει.

“Ο χορός της νύφης” του Τηλέμαχου Κώτσια

2011-12-22T12:42:00.000+02:00

Ο Φρόιντ είχε προσπαθήσει να εξηγήσει τις υστερίες και τις νευρώσεις πολλών ανθρώπων βάσει σεξουαλικών απωθημένων. Η επαναστατικότητα της ερμηνείας-του έχει αφήσει το στίγμα-της σε όλο τον 20ό αιώνα, αλλά ξεπεράστηκε, τουλάχιστον στις γενικές-της θέσεις, επειδή κρίθηκε μονόπλευρη και επειδή αγνόησε άλλες παράλληλες πτυχές του πολύπλευρου ψυχισμού του ανθρώπου.

Ελληνικός καφές βαρύ γλυκός:
Τηλέμαχος Κώτσιας
“Ο χορός της νύφης”
εκδόσεις Ψυχογιός
2011

Η λογοτεχνία συναντά πολλές φορές τη λαογραφία, συναντά πολλές φορές έθιμα και τελετουργίες, ειδικές δοξασίες και δημοτικά τραγούδια, λαϊκούς θρύλους και άλλα ανάλογα. Θυμάμαι ενδεικτικά το “Έβδομο ρούχο” της Φακίνου, “Φωτιές του Ιούδα, στάχτες του Οιδίποδα” της Γαλανάκη, για να μην πάω παλιότερα στην άνθηση της ηθογραφίας και στην ακμή της αποτύπωσης της ντόπιας κουλτούρας στα έργα των Βιζυηνού, Παπαδιαμάντη, Κονδυλάκη, Καρκαβίτσα κ.ο.κ.

Ο Τηλέμαχος Κώτσιας, Ηπειρώτης στην καταγωγή, έχει στον νου-του ένα έθιμο, έναν θρύλο μάλλον της ορεινής-του πατρίδας και πάνω σ’ αυτό στήνει την υπόθεσή-του. Πιο πολύ τον κέντρισε, απ’ ό,τι μπορώ να καταλάβω, η διάθεση να εξηγήσει το γιατί κάποτε, χαμένο στα άδηλα χρόνια της λαϊκής μνήμης, μια νύφη λιποθύμησε στον γάμο-της και έπειτα –όπως λέγεται- αναστήθηκε από το κλαρίνο. Μια μισοαληθινή – μισοψεύτικη ιστορία, εξυφασμένη στο πέρασμα των χρόνων από τη λαϊκή ψυχή, φτάνει ως σήμερα και το μυθιστόρημα προσπαθεί να ρίξει την επίκαιρη ματιά του σήμερα ώστε να εξηγήσει, όχι φυσικά επιστημονικά, 1) γιατί λιποθύμησε η νύφη (εξήγηση μάλλον εύκολη) και 2) πώς έγινε και “αναστήθηκε”.

Η υπόθεση λοιπόν του έργου βασίζεται στην 28χρονη Βίκυ, η οποία μόλις χώρισε από τον άνδρα-της, και μεταξύ μελαγχολίας και αναμνήσεων προσπαθεί να ξαναβάλει μπροστά τον μύλο της ζωής-της. Οι αναμνήσεις-της σχετίζονται με σεξουαλικές στιγμές που τώρα της λείπουνε και τώρα μόνη, και στερημένη, αναζητεί μια καινούργια αρχή. Μπαίνει σε ένα μεταπτυχιακό λαογραφίας, σχετίζεται με τον καθηγητή-της, ενώ για λίγες μέρες ξεδίνει σε ένα νησί, κάνοντας τόπλες ή και ολόγυμνη μπάνιο, χωρίς όμως να ενδώσει στις ορέξεις των αρσενικών. Με τον σύντροφό-της πηγαίνει στην Ήπειρο για να μελετήσουν επιστημονικά το έθιμο, που προανέφερα, μυείται στην ατμόσφαιρα της ηπειρωτικής ζωής, παρακολουθεί τα δρώμενα, ακούει διηγήσεις και εκφράζει εικασίες (λ.χ. μήπως υπήρχε δίδυμη αδελφή που πήρε τη θέση της νεκρής κ.ο.κ.). Στο τέλος παθαίνει η ίδια ό,τι μελετούσε και συνέρχεται με μια σεξουαλική διέγερση που θα την ξαναδώσει τη χαμένη-της ζωντάνια.

Διαβάζοντας κανείς το βιβλίο βρίσκεται συχνά σε παραγράφους ή και σε σελίδες φλύαρες που απλώς γεμίζουν τα κενά για να προχωρήσει σταδιακά η ιστορία, χωρίς να βαραίνουν με την ουσία-τους. Και σε μια λογοτεχνία, όπως η σημερινή, που τίποτα περιττό -αν είναι δυνατόν- δεν πρέπει να υπάρχει, το μυθιστόρημα του Κώτσια περπατά αργά, σαν τους ηπειρώτικους χορούς. Παράλληλα, πάμπολλα πραγματολογικά λάθη, λάθη αληθοφάνειας, προκύπτουν και κάνουν το νεο-ηθογραφικό αυτό εγχείρημα (άρα και εξ ανάγκης ρεαλιστικό) να τρίζει. Η διαδικασία λ.χ. εισόδου της Βίκης στο μεταπτυχιακό, η πρώτη συνάντηση με τον καθηγητή για να πάρει πληροφορίες κ.ό.κ. μάλλον απέχει παρασάγγας από τον τρόπο που θα προχωρούσαν ανάλογες διαδικασίες σε ένα πανεπιστήμιο της Ελλάδας. Ή το πώς έκλεισε δύο δωμάτια στο ξενοδοχείο αλλά από λάθος τούς δώσανε ένα, και άλλες λεπτομέρειες που ανά τακτά διαστήματα κλονίζουν την εμπιστοσύνη του αναγνώστη στο στέρεο έδαφος της αφήγησης.

Η πιο σημαντική ωστόσο ένσταση αφορά στην ίδια την ιδεολογική τοποθέτηση του κειμένου (και του συγγραφέα;). Περίπου στο ¼ του μυθιστορήματος, άλλοτε μαζικά όπως στην περίοδο του γυμνισμού της Βίκυς κι άλλοτε σκόρπια, η λογοτεχνία του Κώτσια φλερτάρει με τον ακραίο ερωτισμό αν όχι με το πορνό. Αυτό καθεαυτό δεν ενοχλεί, όσο ενοχλεί η διάθεση έξαψης των παθών με τον τρόπο που θέτει την ερωτική διάθεση στο κέντρο όλης της ζωής της Βίκυς, σαν να είναι εξημμένη έφηβη και όχι ώριμη τριαντάρα (σχεδόν), λες και δεν είχε δουλειά ή δεν έκανε σχέδια για άλλες προοπτικές της ζωής-της. Και πάνω σ’ αυτή την φροϊδικής έμπνευσης εμμονή με το σεξ, ξαναλέω σαν να ζούμε σε έναν στερημένο κόσμο, πατά το όλο ιδεολόγημα για να εξηγήσει τον θρύλο της νύφης. Η γενετήσια στέρηση έκανε τη νύφη να λιποθυμήσει, παρθένα προφανώς, στη φάση του απογαλακτισμού από το σπίτι, σε μια έξαρση της στιγμής και της γαμήλιας κορύφωσης. Και η λύση για να συνέλθει δεν είναι φυσικά το κλαρίνο, αλλά η τριβή των γεννητικών οργάνων-της, ο ερωτικός ερεθισμός, η σεξουαλική ηλεκτροπληξία που θα αναταράξει το είναι-της.

Ο Κώτσιας συνδέει τη λαογραφία με την ψυχανάλυση, την παράδοση με την επιστήμη, τη γυναικεία φύση με τον λαό και τις αντιλήψεις-του. Θα μπορούσε ωστόσο να είναι πιο πυκνός. Θα μπορούσε να γράψει ένα μεγάλο ίσως διήγημα, να αποφύγει τις ατέρμονες σκηνές και έτσι να συμπτύξει την ιδέα-του σε μια πιο ουσιαστική αφήγηση. Αν γινόταν αυτό, η εξήγηση του τέλους, όσο μονόπλευρη κι αν φαίνεται τουλάχιστον στα μάτια-μου, θα μπορούσε να έλθει ως κορύφωση και όχι ως προκατασκευασμένη λύση.

Πατριάρχης Φώτιος

“Το όνειρο του Οδυσσέα” του Μάκη Καραγιάννη

2011-12-19T10:15:00.000+02:00

Από το παρόν ενός πανεπιστημιακού στις απεργίες του μεσοπολέμου και από τον παλίμψηστο κώδικα γύρω από τη βυζαντινή τέχνη ως τον φόνο: ο αναγνώστης αναζητεί το πώς ένα τέτοιο ετερόκλητο και πολυποίκιλο υλικό μπορεί να δέσει σε μια άρτια σύνθεση.

Καπουτσίνο κάραμελ:
Μάκης Καραγιάννης
“Το όνειρο του Οδυσσέα”
Εκδόσεις Μεταίχμιο
2011

Η γενιά του Πολυτεχνείου: κάποτε ήρωες, τώρα δακτυλοδεικτούμενοι αριβίστες. Και όχι μόνο οι πολιτικοί που σκαρφάλωσαν στα έδρανα της Βουλής με τα εύσημα της αντιστασιακής δράσης-τους, αλλά και πολλοί άλλοι που δεν προβάλλουν στις τηλεοπτικές οθόνες αντιπαρήλθαν γρήγορα την αριστερή-τους ιδεολογία και τη φτώχια, ορθοπόδισαν στη μεταπολιτευτική Ελλάδα και την εκσυγχρόνισαν προσαρμόζοντάς-την στη ζωή-τους. Αντί να οδηγήσουν την κοινωνία στο ύψος της ιδεολογίας-τους, στένεψαν τη χώρα στο συμφέρον-τους και καλούπωσαν θεσμούς και νοοτροπίες στα δικά-τους όνειρα για αναρρίχηση.

Ο Καραγιάννης είναι λίγο μικρότερος απ’ αυτήν τη γενιά, αν και οριακά μπορεί να συμπεριληφθεί σ’ αυτή, καθώς γεννήθηκε το 1958. Έτσι, είτε κατηγορεί τους συνομηλίκους-του είτε επιχειρεί να ξεσκεπάσει το φαύλο κύκλο της μεταδικτατορικής Ελλάδας, που στηρίχτηκε στους κάπως μεγαλύτερούς-του πνευματικούς ανθρώπους, οι οποίοι πετσόκοψαν τις δάφνες-τους για να φτιάξουν το λαχταριστό στιφάδο ημών …το επιούσιον.

Ο συγγραφέας επιλέγει, ανάμεσα σε πολλά πιθανά πεδία, τον χώρο του πανεπιστημίου και γράφει ένα campus novel, για να εντάξει τον κεντρικό χαρακτήρα-του, τον καθηγητή και αντιπρύτανη Στέφανο Δενδρινό. Ο Δενδρινός ενσαρκώνει τον νεαρό αντιχουντικό που εισήλθε στο πανεπιστήμιο, ανήλθε σταδιακά τις βαθμίδες, κατέλαβε θέσεις-κλειδιά, βόλεψε τη σύντροφό-του και άλλους καλούς φίλους, συμμετείχε στη διοίκηση και εντέλει δεν απέφυγε τον πειρασμό να κερδίσει χρήματα από τη συμμετοχή-του σε επιτροπές που χειρίζονταν τα οικονομικά του πανεπιστημίου και τις αναθέσεις έργων σε φερέγγυες εταιρίες, πάντα με το αζημίωτο. Στην κορυφή της πυραμίδας φωτίζεται το σκάνδαλο, για το οποίο πλέον κατηγορείται, μέχρι που η δολοφονία-του απλώνει το δίχτυ των διαπλεκόμενων σε πολλούς που τον περιστοίχιζαν. Ο δημοσιογράφος Οδυσσέας Πανταζής αναλαμβάνει να γράψει τη βιογραφία-του διατρέχοντας εν τάχει τη ζωή-του ως τις κρίσιμες μέρες οπότε ο Δενδρινός πέρασε τον Ρουβικώνα προς την πλούσια ζωή.

Τα ποικίλα σκάνδαλα που έχουν κατά καιρούς αποκαλυφθεί στη διοίκηση των πανεπιστημίων με παραγγελίες τζακούζι και με υπεξαίρεση εκατομμυρίων ευρώ αποτελούν και τη βιτρίνα σε ένα έργο που δεν θέλει να μιλήσει για τα πανεπιστήμια αυτά καθαυτά. Γι’ αυτό παρουσιάζει την κορυφή του παγόβουνου και όχι το μεγάλο σώμα των δολοπλοκιών και της ευνοιοκρατίας, όσο κι αν απόηχοί-τους ακούγονται σποραδικά, που οδηγούν από τη μία μικρή παρανομία στην άλλη μεγάλη, με το δέλεαρ της εξουσίας και την πίστη ότι στη διεφθαρμένη Ελλάδα κανείς δεν θα ασχοληθεί με αυτές. Πιο πολύ ο πανεπιστημιακός χώρος αποτελεί το πρόσφορο έδαφος, προκειμένου να συζητηθεί η χρεοκοπία των τριανταπέντε χρόνων που μεσολάβησαν ανάμεσα στη αισιοδοξία της αποκατάστασης της Δημοκρατίας και την ψευδαίσθηση ότι ιδέες και πολιτική υπάρχουν για να στηρίζουν την ευδαιμονιστική ευτυχία-μας.

Κι εκεί που ο αναγνώστης αμφιταλαντεύεται ως προς την αξία του μυθιστορήματος, εκεί που παρακολουθεί τον ενσαρκωτή της αλλαγής από τον ηρωισμό στον αμοραλισμό, η αφήγηση αλλάζει και μεταφέρεται στο μεσοπόλεμο, όπου ο παππούς του Δενδρινού και ο παππούς του ανταγωνιστή-του Σκαρλάτου έχουν τη δική-τους έριδα. Οι αγώνες των καπνεργατών, οι απεργίες και οι απεργοσπάστες, ο κομμουνιστικός δάκτυλος στις κινητοποιήσεις και οι εθνικόφρονες που τον βλέπουν ως εθνικό κίνδυνο, οι καταδόσεις, οι βιαιοπραγίες και οι συλλήψεις, φόνοι στο παρασκήνιο κλπ. Το έργο αποκτά ιστορική διάσταση και μένει να φανεί τι σχέση έχουν όλα αυτά με το παρόν.

Ο βασικός άξονας στηρίζεται πάνω στη δολοφονία του Δενδρινού, την οποία ξέρουμε εξ αρχής, και όλα τα άλλα, ιδεολογικά, ιστορικά, πανεπιστημιακά οργανώνονται στην προσπάθεια του δημοσιογράφου Οδυσσέα να ανακαλύψει την άκρη του νήματος για τον θάνατο του φίλου-του.

από το
www.byzantinemuseum.gr

Το τελικό αποτέλεσμα δεν καταξιώνει ούτε το πανεπιστημιακό μυθιστόρημα, ούτε το αστυνομικό, ούτε το ιστορικό. Ο Καραγιάννης στην προσπάθειά-του να χωρέσει πολλά και να προεκτείνει τις ιδεολογικές-του ανησυχίες προς πάσα κατεύθυνση πέφτει σε μια συνηθισμένη παγίδα. Αφενός κόβει το έργο-του σε τρία μέρη (πανεπιστημιακές ίντριγκες, ιστορικοκοινωνικές περιπέτειες και αναζήτηση ενός χαμένου Κώδικα του ψευδο-Διονυσίου), με αποτέλεσμα να διαβάζουμε τρία ανεπαρκώς συνδεδεμένα αφηγήματα. Αφετέρου, και εξαιτίας του προηγούμενου, το μυθιστόρημα αλλάζει κάθε τόσο πεδίο δράσης, κάνει απότομες καμπές και τέλος πάσχει στην οργάνωση αυτών των ιστοριών σε μια κοινή αφηγηματική γραμμή.

Πατριάρχης Φώτιος

“21 ιστορίες και Το κοράκι” του Edgar Allan Poe

2011-12-17T09:19:00.000+02:00

Το κλασικό αντέχει όχι επειδή διδάσκεται και αναμασάται, αλλά επειδή διαβάζεται με προθυμία χρόνια και αιώνες μετά τη συγγραφή-του. Κάτι τέτοιο σημαίνει απλά ότι μπορεί να προσαρμόζεται στις αναγνωστικές συνθήκες κάθε εποχής.

American without sugar:

Edgar Allan Poe
“21 ιστορίες και Το κοράκι”
ανθολ. - μετ. – σημειώσεις: Κ. Σχινά
εκδόσεις Μεταίχμιο
2011

Μέσα στον 19^ο αιώνα όπου ο ρομαντισμός σταδιακά υπoχωρούσε, και επέλαυνε, άλλοτε δρομαίος κι άλλοτε φιδοσέρνοντας, ο ρεαλισμός, μέσα στον αιώνα του θετικισμού και της επιστήμης, ο Αμερικανός συγγραφέας Edgar Allan Poe άνοιγε τις στρόφιγγες για είδη και τρόπους γραφής που έμελλαν να τον καταξιώσουν στην ιστορία της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Και λέω κάτι τέτοιο όχι από σεβασμό στη μουσειακή αξία του έργου-του, αλλά από πραγματικό δέος μπροστά στην ποικιλία, τη φαντασία, τη δουλεμένη πλοκή, την ψυχολογική εμβάθυνση, τη δύναμη της σκέψης κ.ο.κ. που συνάντησα τόσο σε ένα τευχίδιο με τέσσερα διηγήματά-του, που είχα συζητήσει προ καιρού, όσο και τώρα, σ’ αυτόν τον τόμο με σοφά ανθολογημένα και προλογισμένα από την Κατερίνα Σχινά κείμενα που αξίζει να έχει ο οποιοσδήποτε στη βιβλιοθήκη-του.

Η συγγραφική-του διάνοια απλώνεται καταρχάς σε ιστορίες τρόμου, που θα ονομάζονταν σήμερα θρίλερ, όχι όμως με τη φτηνή αιματόεσσα εικονοποιία του Χόλυγουντ αλλά με την υπαρξιακή, εσωτερική, βαθιά εισελθούσα και ατμόσφαιρα που χτυπά τις χορδές βαθύτερων αισθημάτων ρίγους. Η καρδιά του νεκρού και θαμμένου κάτω από τα ξύλα του πατώματος παππού χτυπάει ακόμα και τρελαίνει τον γιο που τον σκότωσε: μια τέτοια ευφυής ιδέα, που αρδεύει το “Μαρτυριάρα καρδιά”, είναι χαρακτηριστικό δείγμα της ψυχολογικής εμβέλειας που τα ποεϊκά διηγήματα τρόμου διοχετεύουν στον αναγνώστη.

Τα έργα-του από την άλλη που σχετίζονται με το φανταστικό έχουν τις ρίζες-τους στο ρομαντικό κίνημα, καθώς ωραίες δεσποσύνες, μεταφυσικά όντα και κλίμα, μοιραίοι έρωτες και συναισθηματικές εξάρσεις στα όρια της τρέλας διαποτίζουν αυτά τα κείμενα. Αντίθετα, τα διηγήματα μυστηρίου, θα μπορούσαμε σήμερα να τα ονομάσουμε αστυνομικά, βασίζονται φαρδιά πλατιά στη Λογική, στη Φιλοσοφία και στην Επαγωγή ως νοητικούς δρόμους από τους οποίους η παρατήρηση και η συνδυαστική ικανότητα οδηγούν απαρέγκλιτα στην επίλυση του μυστηρίου. Ο Πόε, παιδί της εποχής-του, πιστεύει στη δύναμη του νου και στις ατελείωτες δυνατότητες που έχει να μετατρέψει τα απλά αισθητηριακά ερεθίσματα σε συλλογισμούς, που θα εξηγήσουν τις δολοφονίες της Οδού Μοργκ (τύπος αφήγησης του κλειστού δωματίου: ποιος είναι ο δράστης σε ένα έγκλημα που διαπράχθηκε σε κλειστό δωμάτιο;), την εξαφάνιση της Μαρί Ροζέ και πού είναι το κλεμμένο γράμμα, το οποίο είναι φανερά τοποθετημένο σε πλήρη αντίθεση με την κρυψίνου αντίληψη της αστυνομίας. Ο Πόε ανοίγει δρόμους στην αστυνομική αφήγηση εγκαθιστώντας το δόγμα πάνω στο οποίο θα στηριχτεί η μεσοπολεμική αγγλοσαξονική γραφή. Στο ίδιο μήκος κύματος βρίσκονται τα διηγήματα περιπέτειας και επιστημονικής φαντασίας.

Ο Πόε μπορεί να δελεάσει τον σύγχρονο αναγνώστη γιατί είναι ακόμα επίκαιρος και διαχρονικά παρών.

[Πρωτοδημοσεύτηκε στο In2life]

Πατριάρχης Φώτιος

Βραβεία Λογοτεχνίας 2011 (για βιβλία που δημοσιεύτηκαν το 2010)

2011-12-14T10:50:00.001+02:00

Κανονικά τέσσερις είναι οι φορείς που έχουν καθιερώσει ένα βραβείο για τη λογοτεχνική παραγωγή κάθε έτους, καθένας με διαφορετικά κριτήρια και όρους διεξαγωγής. Δυστυχώς τα Κρατικά Βραβεία τα οποία απ’ όσο ξέρω ακόμα δεν έχουν ανακοινώσει τίποτα (νομίζω στις αρχές του 2012 θα βραβεύσουν το 2010!) έχουν αρκετά απαξιωθεί και έχω διαβάσει πολλά για την αναξιοπιστία-τους, τη διαπλοκή, τα αλισβερίσια, τις παρεμβάσεις κ.ο.κ. Από εκεί και πέρα το περιοδικό «Διαβάζω», το περιοδικό «Δέκατα» και το ΕΚΕΒΙ με το βραβείο αναγνωστών συντάσσουν βραχείες λίστες και μετά εκδίδουν το τελικό αποτέλεσμα.

Ας πάρουμε για παράδειγμα το μυθιστόρημα, για το οποίο έχουμε και από τους τρεις φορείς πλήρη λίστα και βραβείο στο πρώτο:

Φορέας	Βραχεία λίστα
περιοδικό Διαβάζω	- Κώστας Ακρίβος, "Ποιος θυμάται τον Αλφόνς" (Μεταίχμιο) -Λένα Διβάνη, “Ένα πεινασμένο στόμα” (Καστανιώτης) -Μάρω Δούκα, "Το δίκιο είναι ζόρικο πολύ" (Πατάκης) -Τάκης Θεοδωρόπουλος, "Το ξυπόλυτο σύννεφο" (Ωκεανίδα) -Ιωάννα Καρυστιάνη, “Τα σακιά" (Καστανιώτης) -Θωμάς Κοροβίνης, "Ο γύρος του θανάτου" (Άγρα) -Γιάννης Μακριδάκης, "Ήλιος με δόντια" (Εστία) -Αμάντα Μιχαλοπούλου, "Πώς να κρυφτείς" (Καστανιώτης) -Σοφία Νικολαΐδου, "Απόψε δεν έχουμε φίλους" (Μεταίχμιο) -Μιλτιάδης Β. Χατζόπουλος, "Ο περατικός" (Εστία)
Επιτροπή Ευριπίδης Γαραντούδης Αλέξης Ζήρας Κώστας Καρακώτιας, Κατερίνα Κωστίου, Χριστίνα Ντουνιά, Μανώλης Πιμπλής Λίζυ Τσιριμώκου
Athens Prize for Literature (περιοδικό Δέκατα)	-Ελένη Γιαννακάκη, “Σναφ” (Εστία) -Θεόδωρος Γρηγοριάδης, “Ο παλαιστής και ο δερβίσης” (Πατάκης) -Ιωάννα Καρυστιάνη, “Τα σακιά” (Kαστανιώτης) -Βαγγέλης Κούτας, “Μια χαραμάδα φως” (Ψυχογιός) -Ανδρέας Μήτσου, “Ο αγαπημένος των μελισσών” (Καστανιώτης) -Κώστας Μουζουράκης, ”Φίδια στον σκορπιό” (Καστανιώτης) -Σοφία Νικολαΐδου, ”Απόψε δεν έχουμε φίλους” (Μεταίχμιο) -Κλαίτη Σωτηριάδου, “Μπονζάι” (Κέδρος) -Μισέλ Φάις, “Πορφυρά γέλια” (Πατάκης) -Παναγιώτης Χατζημωϋσιάδης, ”Αστοχία υλικού” (Μεταίχμιο)
Επιτροπή Κατερίνα Ζαρόκωστα, Αχιλλέας Κυριακίδης, Γιώργος Μπράμος, Ντίνος Σιώτης, Χρύσα Σπυροπούλου
Βραβεία Αναγνωστών ΕΚΕΒΙ	-Μάρω Βαμβουνάκη, “Ο ερωτευμένος Πολωνός”, (Ψυχογιός) - Μιχάλης Γεννάρης, “Πρίγκιπες και δολοφόνοι”, (Ίνδικτος) -Θεόδωρος Γρηγοριάδης, “Ο παλαιστής και ο δερβίσης”, (Πατάκης) -Μάνος Ελευθερίου, “Πριν απ’ το ηλιοβασίλεμα”, (Μεταίχμιο) -Ισίδωρος Ζουργός, “Ανεμώλια”, (Πατάκης) -Νίκος Θέμελης, “Η συμφωνία των ονείρων”, (Μεταίχμιο) -Ιωάννα Καρυστιάνη, “Τα σακιά”, (Καστανιώτης) -Θωμάς Κοροβίνης, “Ο γύρος του θανάτου”, (Άγρα) -Γιάννης Μακριδάκης, “Η άλωση της Κωσταντίας”, (Εστίας) -Πέτρος Μάρκαρης, “Ληξιπρόθεσμα δάνεια”, (Γαβριηλίδης) -Αμάντα Μιχαλοπούλου, “Πώς να κρυφτείς”, (Καστανιώτης) -Ιωάννα Μπουραζοπούλου, “Η ενοχή της αθωότητας”, (Καστανιώτης) -Χίλντα Παπαδημητρίου, “Για μια χούφτα βινύλια”, (Μεταίχμιο) -Λία Μεγάλου-Σεφεριάδη, “Κι όμως ανθίζει…”, (Μεταίχμιο) -Μιχάλης Φακίνος, “Η έρημος έρχεται”, (Καστανιώτης)
Επιτροπή Λέσχες βιβλίων και ανώνυμοι αναγνώστες

Η λίστα με αλφαβητική σειρά:

-Κώστας Ακρίβος, "Ποιος θυμάται τον Αλφόνς" (Μεταίχμιο)

-Μάρω Βαμβουνάκη, “Ο ερωτευμένος Πολωνός”, (Ψυχογιός)
-Μιχάλης Γεννάρης, “Πρίγκιπες και δολοφόνοι”, (Ίνδικτος)
-Ελένη Γιαννακάκη, “Σναφ” (Εστία)

-Θεόδωρος Γρηγοριάδης, “Ο παλαιστής και ο δερβίσης” (Πατάκης) [2]

-Λένα Διβάνη, "Ένα πεινασμένο στόμα" (Καστανιώτης)

-Μάρω Δούκα "Το δίκιο είναι ζόρικο πολύ" (Πατάκης)

-Μάνος Ελευθερίου, “Πριν απ’ το ηλιοβασίλεμα”, (Μεταίχμιο)
-Ισίδωρος Ζουργός, “Ανεμώλια”, (Πατάκης)
-Νίκος Θέμελης, “Η συμφωνία των ονείρων”, (Μεταίχμιο)
-Τάκης Θεοδωρόπουλος, "Το ξυπόλυτο σύννεφο" (Ωκεανίδα)
-Ιωάννα Καρυστιάνη, “Τα σακιά” (Kαστανιώτης) [3]

-Θωμάς Κοροβίνης, "Ο γύρος του θανάτου" (Άγρα) [2]
-Βαγγέλης Κούτας, “Μια χαραμάδα φως” (Ψυχογιός)

-Γιάννης Μακριδάκης, “Η άλωση της Κωσταντίας”, (Εστίας)
-Γιάννης Μακριδάκης, "Ήλιος με δόντια", (Εστία)
-Πέτρος Μάρκαρης, “Ληξιπρόθεσμα δάνεια”, (Γαβριηλίδης)
-Λία Μεγάλου-Σεφεριάδη, “Κι όμως ανθίζει…”, (Μεταίχμιο)
-Αμάντα Μιχαλοπούλου, “Πώς να κρυφτείς”, (Καστανιώτης) [2]
-Ανδρέας Μήτσου, “Ο αγαπημένος των μελισσών” (Καστανιώτης)

-Κώστας Μουζουράκης, ”Φίδια στον σκορπιό” (Καστανιώτης)

-Ιωάννα Μπουραζοπούλου, “Η ενοχή της αθωότητας”, (Καστανιώτης)
-Σοφία Νικολαΐδου, ”Απόψε δεν έχουμε φίλους” (Μεταίχμιο) [2]

-Χίλντα Παπαδημητρίου, “Για μια χούφτα βινύλια”, (Μεταίχμιο)
-Κλαίτη Σωτηριάδου, “Μπονζάι” (Κέδρος)

-Μισέλ Φάις, “Πορφυρά γέλια” (Πατάκης)

-Μιχάλης Φακίνος, “Η έρημος έρχεται”, (Καστανιώτης)

-Παναγιώτης Χατζημωϋσιάδης, ”Αστοχία υλικού” (Μεταίχμιο)

-Μιλτιάδης Β. Χατζόπουλος, "Ο περατικός" (Εστία)

Μερικά στατιστικά:

1. Τα μυθιστορήματα που συνολικά κρίθηκαν άξια να συμπεριληφθούν σε μία εκ των βραχείων λιστών είναι 29.

2. Και στις τρεις λίστες βρέθηκαν «Τα Σακιά» της Ι. Καρυστιάνη, ενώ σε δύο τα: “Πώς να κρυφτείς” της Α. Μιχαλοπούλου, “Ο παλαιστής και ο δερβίσης” του Θ. Γρηγοριάδη, , "Ο γύρος του θανάτου" του Θ. Κοροβίνη και ”Απόψε δεν έχουμε φίλους” της Σ. Νικολαΐδου.

3. Τελικά το «Διαβάζω» έδωσε το βραβείο στα «Σακιά» της Ι. Καρυστιάνη, τα «Δέκατα» βράβευσε το ”Απόψε δεν έχουμε φίλους” της Σ. Νικολαΐδου και το ΕΚΕΒΙ, δηλαδή οι αναγνώστες, τα “Ανεμώλια” του Ισίδωρου Ζουργού.

4. Αν τα βραβεία είναι μια πλευρά της περιγραφής ενός έτους, έχουμε σε σύνοψη τα στοιχεία του 2010, όπως διαμορφώθηκαν από κριτικούς, συγγραφείς και αναγνώστες.

Πατριάρχης Φώτιος

“Οικογενειακά εγκλήματα” του Νεοκλή Γαλανόπουλου

2011-12-12T10:59:00.000+02:00

Σπαζοκεφαλιά που πλέον περιμένεις υπομονετικά ή ανυπόμονα να λυθεί είναι η κλασική συνταγή της αστυνομικής λογοτεχνίας. Αν δεν αναζητάς πολύ περισσότερα, ο Γαλανόπουλος σου σερβίρει τρεις πολύπλοκες ιστορίες, στις οποίες δεν χάνεσαι αλλά μπαίνεις σταδιακά στο μεδούλι και το τρως μέχρι το τέλος.

Νες πικρός:

Νεοκλής Γαλανόπουλος
“Οικογενειακά εγκλήματα”
εκδόσεις Τόπος
2011

Από τα προηγούμενα βιβλία-του θεωρούσα τον Νεοκλή Γαλανόπουλο πολύ έξυπνο συγγραφέα, ιδιότητα που χρειάζεται κανείς όταν γράφει κλασική αστυνομική λογοτεχνία. Στην “Παραλλαγή του Γιώργου Δαρσινού” ο πεζογράφος διαβλέπει ότι έχουν εξαντληθεί όλοι οι κλασικοί τρόποι φόνου και όλοι οι πιθανοί και απίθανοι τρόποι σύλληψης του δράστη και γι’ αυτό οδηγεί την υπόθεση στα άκρα. Σε ανάλογο μήκος κύματος στο “Θάνατος από το πουθενά” στήνει ένα ακόμα τέχνασμα, προκειμένου να εξωθήσει τον αναγνώστη έξω από τα αναμενόμενα. Η συγγραφική-του επινοητικότητα ως τώρα έπαιζε με τους όρους του είδους και προσπαθούσε εκ των ένδον να το αλώσει. Αυτές-του οι προσπάθειες ωστόσο αντί να ανανεώνουν το αστυνομικό μυθιστόρημα προδίδουν πιο καθαρά τον κορεσμό-του, τουλάχιστον ως προς τις αφηγηματικές αλχημείες που επιστρατεύονταν από τους πεζογράφους ώστε να αιφνιδιάσουν τον αναγνώστη.

Στο παρόν τρίτο στη σειρά έργο μυστηρίου που γράφει αλλάζει ελαφρά ρότα. Η εξυπνάδα-του δεν διοχετεύεται μόνο στην επινόηση μιας νέας καλοστημένης εγκληματικής ενέργειας που θα οδηγήσει και σε μια ευφυή αποκάλυψή-της στο τέλος, αλλά σε μια πιο ραφινάτη αναγωγή του είδους σε άλλο επίπεδο με τη χρήση ψυχολογικών και πολιτικών όρων.

Το πρώτο μέρος αφορά στην προσπάθεια τριών αδελφών (δύο ανδρών και μιας γυναίκας) να διερευνήσουν γιατί αυτοκτόνησε ή μάλλον πώς δολοφονήθηκε ο ναρκομανής αδελφός-τους. Η ιστορία απλώνεται σαν σταγόνα από το πτώμα και το δωμάτιο του νεκρού στις ζωές των τριών αδελφών και στις κρυψίνοες σκέψεις-τους, οι οποίες σταδιακά αποκαλύπτονται σε διαλόγους των δύο. Έτσι μαθαίνουμε ότι ο καθένας από αυτούς υποπτεύεται για διαφορετικούς λόγους τους άλλους δύο κι, όταν ο ένας ενώπιον του άλλου ανοίγουν τα χαρτιά-τους, φανερώνεται μια διαρραγείσα οικογένεια που δεν χαρακτηρίζεται από αλληλεγγύη και αλληλοκατανόηση. Στο τέλος πείθονται ότι μάλλον ο νεκρός αυτοκτόνησε και όλοι καταλαβαίνουν πλέον γιατί…

Στο δεύτερο μέρος η δολοφονία της συζύγου του αρχηγού ακροδεξιού κόμματος και έπειτα το δυστύχημα στο οποίο περιέπεσε η αδελφή-του εξιχνιάζονται από τον αρμόδιο αστυνόμο. Αφού αποκλείσει τη ληστεία ή τις ιδιωτικές διαφορές, καταλήγει στον δράστη, που κινήθηκε στο πλαίσιο των πολιτικών εκβιασμών και γι’ αυτό δεν επιβίωσε εντέλει από τις υπόγειες διαδικασίες εκκαθάρισης. Η λύσσα όμως του αστυνόμου κορυφώνεται όταν αντιλαμβάνεται πως δεν μπορεί να αποκαλύψει όσα βρήκε ακριβώς επειδή η πολιτική είναι διαπλοκή, οι παρασκηνιακοί νόμοι είναι απηνείς, η αστυνομία, το πολιτικό σύστημα, η δικαιοσύνη ίσως κ.ο.κ. βρίσκονται σε μια αλληλεξάρτηση που δεν επιτρέπει τις καθαρές λύσεις.

Το τρίτο μέρος στήνεται πάνω στη βάση του “φόνο σε κλειστό δωμάτιο” και έχει αυτοαναφορικό χαρακτήρα, αφού ένας συγγραφέας εξιστορεί πώς σκοτώθηκε η μητέρα-του μέσα στην κλειστή κουζίνα, πώς σκοτώθηκε ο αδελφός του πατέρα-του και επινοεί ένα καλό σενάριο, κατά το οποίο όλα αποδεικνύονται ενδοοικογενειακά εγκλήματα.

Η ποιότητα της γραφής του Γαλανόπουλου φαίνεται πλήρως στο πρώτο κείμενο, όπου ο συγγραφέας δεν μένει στην αρτίωση της πλοκής, αλλά δίνει το οικογενειακό και ψυχολογικό περιβάλλον, μέσα στο οποίο αναζητούνται από τον αναγνώστη τα αίτια της αυτοκτονίας και όχι ο πιθανός δολοφόνος. Το δεύτερο και το τρίτο κείμενο επανέρχονται σε μια πιο κλασική εκδίπλωση της ιστορίας ως αινίγματος του οποίου αναζητείται η λύση και ο Γαλανόπουλος επιμένει στον ευφυή γρίφο και στην αφηγηματική ανάπτυξή-του.

Προβληματίστηκα πολύ και ομολογώ δεν έβγαλα άκρη με τον χαρακτηρισμό του έργου ως “μυθιστορήματος μυστηρίου”, γραμμένο στο εσώφυλλο του βιβλίου. Και προβληματίστηκα γιατί εγώ βλέπω τρία ανεξάρτητα μεταξύ-τους διηγήματα (ή νουβέλες;), που ναι μεν έχουν ως βάση τα οικογενειακά εγκλήματα του τίτλου αλλά δεν συστήνουν μια ενιαία αφήγηση για να τιτλοφορηθούν «μυθιστόρημα». Πιθανές εξηγήσεις; α) η βάση της ενδο-οικογενειακής εγκληματικότητας διαρθρώνει και τα τρία κείμενα κι αυτό λειτουργεί στο μυαλό του συγγραφέα ως δομικός άξονας, β) κατά το πρότυπο των «Τριών ελληνικών μονόπρακτων» του Θανάση Βαλτινού ο Γαλανόπουλος υποβάλλει την ιδέα μιας συνέχειας από μέρος σε μέρος [ναι, αλλά ποιας;], γ) σε μια εποχή όπου το διήγημα υπολείπεται σε σχέση με το μυθιστόρημα, είναι πιο ελκυστικό να νομίσει ο αναγνώστης ότι θα διαβάσει μια πολυσέλιδη ιστορία παρά τρεις μικρές.

Πατριάρχης Φώτιος

“Νέμεσις” του Jo Nesbø

2011-12-10T11:42:00.000+02:00

Τι μπορεί να δείξει το βίντεο από τη ληστεία μιας τράπεζας; Τι μπορεί να συμπεράνουν οι αρμόδιοι αστυνόμοι για το προφίλ του δράστη; Και πώς μια αυτοκτονία αποδεικνύεται γρήγορα ότι είναι φόνος;

Κορτάδο:

Jo Nesbø

“Sorgenfri”

Aschehoug & Co

2002

“Νέμεσις”

μετ. Γ. Αρβανίτη

εκδόσεις Μεταίχμιo

2011

Είναι γνωστό ότι οι Σκανδιναβοί έχουν δημιουργήσει μια αξιοσέβαστη παράδοση στο αστυνομικό μυθιστόρημα, καθώς γράφουν ογκωδέστατα έργα στα οποία η πλοκή, χωρίς να κάνει κοιλιά, προχωρά με σωστές συνάψεις, ενώ δεν λείπουν και οι ψυχολογικές καταβάσεις στον τρόπο σκέπτεσθαι και αισθάνεσθαι των προσώπων.

Ο Nesbo ακολουθεί τα ίδια μονοπάτια και στήνει ένα κλιμακωτό έργο, όπου η αλληλουχία έως τη διαλεύκανση είναι πάντα προσεκτικά δομημένη. Πριν όμως εξηγήσω πώς διάβασα το κείμενο, σε ποια σκαλιά βρήκα πατήματα για να περάσω, θα ήθελα να σταθώ σε δύο άλλα χαρακτηριστικά. Αφενός, η ψυχολογία αναδεικνύεται σε βασικό παράγοντα αναζήτησης του ενόχου, αφού το ψυχολογικό προφίλ με εξειδικευμένους αστυνόμους και πεπειραμένους ψυχολόγους είναι αναγκαίο για να γίνει αντιληπτή η όλη-του προσωπικότητα και ειδικότερα ο τρόπος με τον οποίο οργανώνει τις ληστείες, ο τρόπος με τον οποίο δρα, το «γιατί» του φόνου κ.ο.κ., στοιχεία που θα οδηγήσουν με πιο ασφαλή βήματα στην ανακάλυψή-του. Αφετέρου, η αρχή του μυθιστορήματος ξαφνιάζει γιατί βλέπεις τη δράση κι έπειτα ανακαλύπτεις ότι είναι η κάμερα ασφαλείας της τράπεζας που σου τη δείχνει. Ανακαλύπτεις πώς ο αστυνόμος παρακολουθεί την κάμερα, η οποία παρακολουθεί τον δράστη, για να μπεις στην οπτική γωνία αλά ρώσικη κούκλα όπου η μία περιλαμβάνει την άλλη. Βέβαια, τέτοια κολπάκια δίνονται μόνο για προδόρπιο κι ακολουθεί η συνηθισμένη ρεαλιστική αφήγηση, με λίγο κινηματογραφικό σασπένς, που δρομολογεί γεγονότα, ενδείξεις και συλλογισμούς.

Και τώρα η πλοκή, που θα μπορούσε να θεωρηθεί μια κυκλική σκυταλοδρομία, αφού οι επιμέρους υποθέσεις κλείνουν κι ανοίγουν εναλλάξ:

Gypsy Woman
1886
του Nikolay Yarosenko

1. Ένας μασκοφόρος ληστής κτυπά τράπεζες, σε μία από τις οποίες σκοτώνει την ταμία. Την υπόθεση αναλαμβάνει, πέρα από τον ευρύτερο σχεδιασμό, ο Χάρι Χόλε και η Μπέτε Λεν. Ο πρώτος είναι ιδιαίτερος, μονόχνοτος και προπαντός μέθυσος, στοιχείο που του έχει δημιουργήσει κατά καιρούς σημαντικά προβλήματα, ενώ η δεύτερη είναι εξαιρετικά καλή στην ανάλυση των βίντεο από τις κάμερες ασφαλείας.

2. Μια τσιγγάνα η Άννε Μπέτσεν σκοτώνεται στο σπίτι-της, θάνατος που στην αρχή θεωρήθηκε αυτοκτονία. Ο Χάρι Χόλε ψάχνει άτυπα την υπόθεση, επειδή είχε περιστασιακές σχέσεις μαζί-της και παίρνει χρήσιμες πληροφορίες από τον κατάδικο Ρόσκαλ Μπάξτερ, θείο της νεκρής και μέλος κυκλώματος μαφίας που δρα στη Νορβηγία.

3. Η υπόθεση υπ. αρίθμ. 1 επιλύεται, καθώς ο κουνιάδος της ταμία, ο Λεβ Τόρντε, συχνά ύποπτος για ληστείες τραπεζών κρίνεται ένοχος, καθώς σκότωσε την νύφη-του, επειδή τον αναγνώρισε. Οι αστυνόμοι φτάνουν ως τη Βραζιλία όπου διέμενε, για να τον βρουν εντέλει νεκρό.

4. Στην υπόθεση υπ. αρίθμ. 2 ο Χάρι Χόλε βρίσκει τη λύση του εγκλήματος στο πρόσωπο του Άρνε Άλμπου, πλούσιου επιχειρηματία, παντρεμένου με δύο παιδιά, που ήταν εραστής της τεθνεώσας. Πριν προλάβει όμως να τον συλλάβει, ο Άλμπου βρίσκεται νεκρός με μαφιόζικο τρόπο, γεγονός που οδηγεί χωρίς αποδείξεις στον Ρόσκαλ.

Οι υποθέσεις φαίνονται ότι διαλευκάνθηκαν χωρίς κενά και ελλείψεις αλλά ακόμα το βιβλίο έχει πολλές δεκάδες σελίδες. Σταδιακά αποκαλύπτονται στοιχεία που δείχνουν πως οι υποθέσεις είναι ακόμα ανοικτές. Ο Nesbo αιφνιδιάζει τον ανυποψίαστο αναγνώστη με δύο τρικ, που είναι σεσημασμένα αλλά συχνά λειτουργούν άρτια. Αφενός, οι υποθέσεις σχετίζονται μεταξύ-τους και δεν κλείνουν τόσο εύκολα όσο φαίνεται εκ πρώτης όψεως και αφετέρου ο ίδιος ο αστυνόμος Χόλε μπλέκεται ως κατηγορούμενος στην υπόθεση, ενώ όλοι ξέρουμε ότι ένοχος είναι ένας άλλος αστυνόμος που κινείται παρασκηνιακά και κερδίζει χρήματα από παράνομες δοσοληψίες.

Η Νέμεσις εκλαμβάνεται ως εκδίκηση και διαδοχές επεισοδίων στηρίζονται πάνω σ’ αυτήν την ερμηνεία. Τελικά, η εκδίκηση κινεί τον κόσμο ή οδηγεί τις κοινωνίες σε νόμιμη απονομή δικαιοσύνης. Το ζήτημα θίγεται αλλά μένει σε δεύτερο πλάνο κι αυτό θα μπορούσε να γίνει το κρυφό ατού που να μετατρέψει το αίνιγμα σε φιλοσοφία.

Ένα μεγάλο αστυνομικό που τρέχει γρήγορα, που ενδείκνυται για το καλοκαίρι, που μπορεί να διαβαστεί και με λιγότερη από την κατά μέσο όρο απαιτούμενη προσοχή.

[Πρωτοδημοσιεύτηκε στο In2life]

Πατριάρχης Φώτιος

“Νέμεσις” του Φίλιπ Ροθ

2011-12-08T11:59:00.001+02:00

Μια επιδημία στην αφηγηματική βάση μυθιστορήματος έχουμε στο εξαιρετικό έργο του Αλμπέρ Καμύ “Η πανούκλα”, στο οποίο η αρρώστια παίρνει αλληγορικές διαστάσεις και δοκιμάζει τις αντοχές των ανθρώπινων σχέσεων αλλά και τις ψυχικές αντιστάσεις του καθενός.

Αμερικάνικος με γεύση κάστανο:

Philipp Roth
“Nemesis”
2010
Φίλιπ Ροθ
“Νέμεσις”
μετ. Κ. Σχινά
εκδόσεις Μεταίχμιο
2011

Η “Νέμεσις” αντίστοιχα στηρίζεται στην εξάπλωση της πολιομυελίτιδας σε μια μικρή πόλη της ΗΠΑ το τελευταίο έτος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Ο Φίλιπ Ροθ φαίνεται πως στα τελευταία του βιβλία (ασχέτως της λογοτεχνικής-τους αξίας) στρέφεται σε καθαρά περιγράμματα, δίνει έμφαση στη στρωτή αφήγηση και στην εξέλιξη της πλοκής πάνω σε μια ορατή ιστορία. Ο πρωταγωνιστής-του Γιουτζήν Κάντορ είναι 23 ετών, αμερικανοεβραίος γυμναστής, διευθυντής στο αθλητικό κέντρο της πόλης, που βλέπει μερικά από τα νεαρά παιδιά, τα οποία τον υπεραγαπούν, να πεθαίνουν, ενώ όλη η κοινωνία παρατηρεί, ανίδεη για τα αίτια αλλά και πανικοβλημένη από τις συνέπειες, την ασθένεια να θερίζει αθώα μέλη-της. Στη μέση του βιβλίου ο Κάντορ δέχεται την πρόσληψή-του σε μια κατασκήνωση, όπου βρίσκεται και η μέλλουσα μνηστή του Μάρσια, και φεύγει για τα βουνά.

Πέρα από την κυρίαρχη απειλή της πολιομυελίτιδας, σταδιακά ορθώνονται μικρότερες καταστάσεις που ενδεχομένως να κυοφορούν κινδύνους, όπως η εκγύμναση των παιδιών στην κατασκήνωση, το ειδυλλιακό τοπίο το οποίο ίσως να μην είναι τόσο ακίνδυνο, ένα σμήνος πεταλούδες που “δεν φόβισαν τους ανθρώπους”. Ο αναγνώστης είναι συνεχώς έτοιμος να διαβάσει για το ατύχημα που θα καταβαραθρώσει τον Κάντορ και τις επιλογές-του.

Ανάμεσα στις γραμμές της υπόθεσης αναδεικνύονται και οι προβληματισμοί που δίνουν στην ιστορία βάθος. Ο Κάντορ νιώθει τύψεις που δεν μπόρεσε λόγω προβλημάτων όρασης να καταταγεί στον στρατό και να βρεθεί στη Γαλλία ή στον Ειρηνικό ωκεανό, όπου πολεμούν φίλοι-του, ή που δεν έμεινε στο μικροβιοφόρο Νιούαρκ, αλλά έφυγε στα υγιή βουνά του Πόκονο. Κι ενδιαμέσως εγείρονται αμφιβολίες για την καλοκαγαθία του Θεού και τη δικαιοσύνη-του, αφού αθώα παιδιά πεθαίνουν από την αρρώστια ή στέλνονται στο μέτωπο, ενώ άλλοι τυχαία μένουν πίσω σε πιο ασφαλείς περιοχές και συνεχίζουν τη ζωή-τους παραδείσια. Ο ίδιος ο Καντόρ, εν τέλει, μολύνεται και μένει παραπληγικός, χάνοντας πέρα από την υγεία-του την κοπέλα-του, αφού με δική-του απόφαση την αποδέσμευσε, την εργασία-του και την αυτοεκτίμησή-του.

Η “Νέμεσις” είναι έργο μακράς πνοής, το καλύτερο του Ροθ που έχω διαβάσει, και μάλιστα γραμμένο με απλά υλικά. Είναι έργο μακράς πνοής γιατί καταφέρνει να συμπυκνώσει στις σελίδες-του την τραγωδιακή ένταση και τη διαπάλη με τη μοίρα που συνήθως είναι ανώτερη από τον άνθρωπο, αλλά αυτός πάντα προσπαθεί με ένα τεράστιο «γιατί» να την τιθασεύσει. Ο Κάντορ κατηγορεί αμφίπλευρα τον εαυτό-του που ίσως έγινε το όχημα μετάδοσης του ιού αλλά και τον Θεό που απελευθέρωσε στην ανθρώπινη ζωή την πολιομυελίτιδα, τον πόλεμο, την αναπηρία σακατεύοντας εκατομμύρια ανθρώπους. Εκτός από τη συγκίνηση που αποπνέει, το μυθιστόρημα θέτει την ανθρώπινη όψη του ατόμου, που ηθικά ώριμο επιρρίπτει πρώτα τις ευθύνες στον εαυτό-του, σε μια υπερβολή που όμως γίνεται απόλυτα κατανοητή. Κι εκτός από την ψυχολογία του θύματος που θεωρεί τον εαυτό-του και θύτη, η ευθύνη της Μοίρας (αν μιλάγαμε για την αρχαία Νέμεσι) ή του Θεού, εφόσον μιλάμε με όρους του 20^ού/21^ου αιώνα, μπαίνει στο παιχνίδι ως ερώτημα με το οποίο αντιπαλεύει αιώνες τώρα το ανθρώπινο πνεύμα.

Ο Φίλιπ Ροθ με εξέπληξε θετικότατα, αφού εγκατέλειψε τη σεξουαλικότητα της γραφής-του, άφησε κατά μέρος την αναμόχλευση της εβραϊκής-του υπόστασης και καταπιάστηκε μεστά και σε βάθος με ένα πανανθρώπινο θέμα και μάλιστα με όρους αρχαίας τραγωδίας, που δίνουν στο βιβλίο το έρμα εκείνο της υπαρξιακής αναζήτησης που χρειαζόταν.

[Πρωτοδημοσιεύτηκε στο In2life]

Πατριάρχης Φώτιος

Νέμεσις

2011-12-07T08:54:00.002+02:00

Η αρχαία Νέμεσις ήταν μια έννοια που εξειδίκευε την τιμωρία επιβάλλοντάς-την σε όποιον διέπραττε ΥΒΡΙΝ. Πιο συγκεκριμένα, ενώ η ΤΙΣΙΣ ήταν η τιμωρία των ανθρώπων, η ΝΕΜΕΣΙΣ ήταν η τιμωρία των θεών. Έτσι, η νέμεσις αφορά μια άτυπη τιμωρία σε έναν κόσμο όπου αόρατες δυνάμεις καταστρέφουν τον άνθρωπο που υπερέβη τα εσκαμμένα και πρόσβαλε με την αλαζονεία του, τυφλωμένος από την ΑΤΗ, το άγραφο δίκαιο.

Δύο συγγραφείς τυχαίνει μέσα στο 2011 να μεταφράζονται για τους έλληνες αναγνώστες, με κοινό ανάμεσά-τους τον τίτλο “Νέμεσις” στα έργα-τους. Ένας Αμερικανός, ο πολύς Φίλιπ Ροθ, και ένας Νορβηγός, ο Jo Nesbø, μιλάνε με τελείως διαφορετικό τρόπο και δίνουν ελαφρώς ή πολύ αλλοιωμένη σημασία στη Νέμεσιν.

[Ο πίνακας κορυφής είναι του Alfred Rethel και ονομάζεται "Nemesis" (1837)]

Πατριάρχης Φώτιος

“Θυμάμαι” της Βασιλικής Πέτσα

2011-12-04T10:45:00.001+02:00

Πώς μπορεί να συλληφθεί η ιδέα του φόνου και μάλιστα από ανήλικες; Πώς μπορεί να εξεταστεί το πώς και το γιατί; Δεν μπορεί, και γι’ αυτό η αφήγηση αναγνωρίζοντας την αδυναμία-της αυτοκατακερματίζεται και διολισθαίνει στην περιφέρεια και όχι στο κέντρο.

Ελληνικός μέτριος στη χόβολη:

Βασιλική Πέτσα
“Θυμάμαι”
εκδόσεις Πόλις
2011

Η ιδέα είναι απλή και εύχρηστη. Φυσικά δεν την επινόησε η νεαρή συγγραφέας, αλλά την εφάρμοσε με λιτό αλλά πειστικό τρόπο. Η ιδέα στηρίζεται στην άρση της μονοφωνίας του πεζού και η Πέτσα έφτιαξε ένα καλειδοσκόπιο μέσα από το οποίο ο αναγνώστης παρακολουθεί περιμετρικά όλη την ιστορία και κυρίως τις εκτιμήσεις διαφόρων πάνω στο θέμα. Για ποια ιδέα μιλάμε; Μα για 36 μικρά κεφάλαια σε καθένα εκ των οποίων αφηγητής είναι και άλλο πρόσωπο. Όλοι καταθέτουν τα λίγα που ξέρουν ή καλύτερα τα λίγα που έπεσαν στην αντίληψή-τους γύρω από δυο φιλενάδες που σε ένα χωριό σκότωσαν έναν ηλικιωμένο. Κάθε αφήγηση βάζει και ένα κομμάτι παζλ στην επιφάνεια εργασίας αφήνοντας στάλα στάλα να φανεί ολόκληρο το σχέδιο.

Ο στόχος δεν είναι να διερευνηθεί πώς έγινε το έγκλημα, αφού η αστυνομική διάσταση του θέματος μάλλον μένει στα αζήτητα. Περισσότερο επιδιώκεται να αναλυθεί η περιρρέουσα ατμόσφαιρα και η επαρχιακή δομή της κοινωνίας, πάνω στην οποία αναφύεται μια νοοτροπία ανθρώπων και στάσεων που περιβάλλει τους στενά εμπλεκομένους, χωρίς να τους γνωρίζει σε βάθος.

Όσο το διαβάζει κανείς ανακαλύπτει ότι οι αφηγήσεις περιστρέφονται γύρω από το κέντρο του φόνου χωρίς να τον αγγίζουν. Καθένας από τους αφηγητές μιλάει για τη δική-του στάση, για το δικό-του χωραφάκι που ίσως μόλις εφάπτεται με το οικόπεδο του εγκλήματος, με αποτέλεσμα να καλύπτονται πολλοί πόντοι της περιφέρειας αλλά ποτέ αυτό καθεαυτό το γεγονός της δολοφονίας. Πρόκειται για μια εκ-κέντρωση, σύμφωνα με τις αποδομιστικές θεωρίες, όπου το κέντρο είτε δεν έχει σημασία ή ολοένα και αναβάλλεται ως σκοπός, γιατί πολύ απλά δεν είναι η ουσία της αφήγησης. Δεν μας νοιάζει τόσο η πράξη του φόνου αλλά όλες οι μεμονωμένες οπτικές γωνίες ενός μικρού μέρους, το οποίο μόλις και περιστασιακά ρυτιδώνεται από την πτώση μιας πέτρας μέσα στη λίμνη.

Ποτέ δεν μαθαίνουμε γιατί τον σκότωσαν, αλλά υποθέτουμε πολλά, ποτέ δεν μαθαίνουμε αν τον σκότωσαν, παρά μόνο ότι η φυλακή ήταν η προσωρινή κατάληξη, ποτέ δεν μαθαίνουμε όσα προηγήθηκαν αλλά σχηματίσαμε μια αδρή εικόνα για όσα ακολούθησαν. Η ψυχολογία-τους σκιαγραφείται περιμετρικά αλλά ποτέ κατευθείαν, δίνει με τα ξεφτίδια της αφήγησης παρά από τη ρητή οριοθέτησή-της. Παράλληλα, το χαμένο κέντρο του εγκλήματος γεννά πολλά περιφερειακά στιγμιότυπα που κινητοποιούν κοινωνικούς προβληματισμούς και υπαρξιακές ανησυχίες. Ως πρωτόλειο εξερευνά τον κόσμο της αφήγησης, και μάλιστα της πολλαπλής, δοκιμάζει τις αντοχές της αποσπασματικότητας και της πολυεστιακότητας, ρίχνει τις ποικίλες οπτικές γωνίες για να φωτίσει πιο πολύ τις ίδιες τις ματιές που κοιτάζουν και όχι τόσο αυτό που κοιτάζουν, πετυχαίνει με απλά υλικά (βάλε και την πολυγλωσσία που στίζει κάθε αφηγητή) να δαμάσει εν σμικρώ μια μεγάλη υπόθεση.

[Ευχαριστώ την ίδια τη συγγραφέα και τις εκδόσεις Πόλις για την ευγενική προσφορά του βιβλίου]

[Πρωτοδημοσιεύτηκε στο In2life]

Πατριάρχης Φώτιος

“ΤΟ ΦΥΛΛΟ, ΤΟ ΠΗΓΑΔΙ ΚΑΙ Τ’ ΑΓΓΕΛΙΑΣΜΑ” του Βασίλη Βασιλικού

2011-12-01T10:02:00.001+02:00

Η δεκαετία του ’60 γέννησε πολλά καλά έργα που άλλαξαν την εικόνα της μυθιστοριογραφίας στην Ελλάδα περνώντας την ίσως για τα καλά σ’ αυτό που ονομάζουμε σήμερα σύγχρονο ελληνικό μυθιστόρημα.

Pasta Flora:

Βασίλης Βασιλικός
“ΤΟ ΦΥΛΛΟ, ΤΟ ΠΗΓΑΔΙ ΚΑΙ Τ’ ΑΓΓΕΛΙΑΣΜΑ”
1961

Η τριλογία απέκτησε, απ’ όσο γνωρίζω, κοινή στέγαση από τυχαίους λόγους, αφού στην αρχή τα έργα ήταν τρεις άσχετες μεταξύ-τους νουβέλες. Το βιβλίο αναδεικνύει το συγγραφικό πνεύμα, κυρίως των πρώτων χρόνων, του Βασιλικού, καθώς φαίνεται η αξία-του σε τομείς όπως η καλοδουλεμένη πλοκή, η ποιητική υποστήριξη, η ζωντανή αφήγηση, η εικονοποιητική περιγραφή, ο καθημερινός στοχασμός κ.ο.κ. Αυτό όμως που συνδέει όλα τα παραπάνω είναι ο λογοτεχνικός αρμός της αλληγορίας, η οποία δημιουργεί το κυμαινόμενο ενδιαφέρον, την αναγνωστική περιέργεια και τη μυστηριώδη ατμόσφαιρα εξόδου από την καθημερινότητα.

“Το φύλλο” αναφέρεται στην ιστορία ενός φυτού που τοποθετήθηκε σε διαμέρισμα πολυκατοικίας και σταδιακά ρίζωσε, μπήκε σε τοίχους και πατώματα, μεγάλωσε, αντρώθηκε και κατέλαβε έτσι όλο το κτήριο. Ο αναγνώστης παρατηρεί τη γιγάντωση του φυτού και προβληματίζεται για το νόημα μιας τέτοιας αληθοφανούς αλλά μαζί και ακραίας, εξωλογικής ιστορίας.

“Το πηγάδι” αναφέρεται στην απόπειρα του Θάνου και της Μαλάμως να αντλήσουν νερό από ένα πηγάδι, το οποίο τελικά αποδεικνύεται στερεμένο. Τελικά, το πηγάδι συνδέεται με μεταφυσικά στοιχεία, ενώ στο τέλος επέρχεται ο αδόκητος θάνατος του Θάνου.

“Τ’ αγγέλιασμα” παρωδεί αφενός τις ιστορίες περί μετά θάνατον ζωής και κυρίως τη στρατιωτική ιεραρχία και πειθαρχία. Οι άγγελοι κατατάσσονται σε λόχους, τάγματα κ.ο.κ. σε μια στρατοκεντρική διάρθρωση, που οφείλει πολλά στη ρομφαία και στη στρατιωτική μορφή των αρχαγγέλων Γαβριήλ και Μιχαήλ.

Το βιβλίο κέρδισε το βραβείο των 12, το σημαντικότερο βραβείο της εποχής, και πρόσφατα το 1997 γυρίστηκε τηλεοπτική σειρά από τον σκηνοθέτη Δημήτρη Παναγιωτάτο για την ΕΤ1. Οι τρεις νουβέλες ασχολούνται με θέματα όπως την αντίθεση φύσης και αστικού τοπίου, την αναζήτηση ταυτότητας από τον άνθρωπο, την ιεραρχία της κοινωνίας, τη μετά θάνατο ζωή, τον έρωτα κ.ο.κ.

“Το φύλλο” στηρίζεται πάνω στον εξαστισμό που θέριευε την εποχή εκείνη στην Ελλάδα και καταθέτει τους προβληματισμούς του συγγραφέα για τη δυνατότητα της φύσης να καταλάβει με έναν έμμεσο αλλά καταλυτικό τρόπο το τσιμέντο και να υπερβεί την προσπάθεια του ανθρώπου να την παραμερίσει. Σ’ αυτό το πλαίσιο ο Λάζαρος, ο πρωταγωνιστής της νουβέλας, δεν συμβιβάζεται με το κοινωνικό πλαίσιο, στοιχείο που τον φέρνει πιο κοντά με το φυτό, και γενικά προσπαθεί να βρει την ταυτότητά-του, γεγονός που τον κάνει αντικοινωνικό και εν πολλοίς εχθρικό [1].

“Το πηγάδι” κινείται πάνω σε συνεχείς αντιθέσεις που ξεκινούν από τη διαφυλική σχέση άνδρα και γυναίκας, την απλότητα και την πολυπλοκότητα, την άγνοια και τη γνώση, την αγνότητα και την αμαρτία, τη ζωή και τον θάνατο κ.ο.κ. Τελικά, το αδιέξοδο είναι το επιστέγασμα, αφού πολλές συζητήσεις και προτάσεις είναι αδιέξοδες, είναι ατελέσφορες. Το πηγάδι χωρίς νερό συμβολίζει ίσως τη σημερινή ζωή που είναι άδεια, στεγνή, απονευρωμένη [2][3].

“Τ’ αγγέλιασμα” είναι πιο ευχάριστο, πιο χιουμοριστικό, στηριγμένο πάνω στην παρωδία δεδομένων τρόπων ζωής και κοινωνικής πρακτικής. Η ιδέα της ζωής στον άλλο κόσμο παρομοιάζεται με στρατόπεδο, όπου η πειθαρχία συγκρούεται με την ατομικότητα και η ιεραρχία με τη ματαιότητα μιας άλλης ζωής. Ο αναγνώστης χαίρεται το παρωδιακό πλαίσιο, γελά και προβληματίζεται, αναπηδά από τις έξυπνες ιδέες και ψάχνει να βρει το βαθύτερο νόημα στιγμών και επεισοδίων [4].

Τρεις έξυπνες ιδέες –το πηγάδι λιγότερο- που δουλεύονται αλληγορικά και μπορούν να κεντρίσουν το ενδιαφέρον αλλά και να προκαλέσουν προβληματισμό και ενδιαφέρον.

[1] Δ. Τζιόβας, “Το Φύλλο του Β. Βασιλικού. Αλληγορία, ταυτότητα και σεξουαλικότητα”, Διαβάζω (517), Απρίλιος 2011, σ. 81-85.
[2] Α. Σαχίνης, Νέοι πεζογράφοι, Εστία, 1984, 3^η έκδοση, σ. 183-184.
[3] Α. Κοτζιάς, Μεταπολεμικοί πεζογράφοι, Κέδρος, 1982, σ. 214-215.
[4] Α. Σαχίνης, Νέοι πεζογράφοι, Εστία, 1984, 3^η έκδοση, σ. 184-185.

Πατριάρχης Φώτιος

“Μαύρη μπίρα” του Βασίλη Δανέλλη

2011-11-28T11:09:00.000+02:00

Πώς ένας κλοσάρ μπορεί να αναστήσει τον χαμένο εαυτό-του και να κυνηγήσει γκόμενες, εταιρίες, νονούς της νύχτας; Είναι ένα στοίχημα του συγγραφέα που αποβαίνει κερδοφόρο, καθώς ανανεώνει την οπτική γωνία του ερασιτέχνη ντετέκτιβ.

Μπίρα μαύρη:
Βασίλης Δανέλλης
“Μαύρη μπίρα”
εκδόσεις Καστανιώτη
2011

Μ’ αρέσουν οι συγγραφείς που ξέρουν πώς να απλώσουν την μπουγάδα-τους, πώς δηλαδή να αναπτύξουν σταδιακά το θέμα-τους παρουσιάζοντας κάθε φορά λίγα στοιχεία, όσα ακριβώς χρειάζονται ώστε να μπορεί να φανεί με συγκεκριμένο ρυθμό το πανόραμα της ιστορίας-τους. Ειδικά ένας νέος συγγραφέας, για τον οποίο το μυθιστόρημα είναι πρωτόγνωρος στίβος, εκπλήσσει θετικά όταν μπορεί να βάλει τα ασπρόρουχα δίπλα στα πουκάμισα και τα φουστάνια δίπλα στα παντελόνια με τάξη, οργάνωση και κλιμακωτή επέκταση σε όλο το μήκος του σκοινιού.

Ο Δανέλλης καταφέρνει να συνθέσει το νουάρ πρόσωπο της Αθήνας όχι αντιγράφοντας το αμερικάνικο πρότυπο των σκοτεινών πόλεων και του υποκόσμου αλλά συνθέτοντας την εικόνα της πρωτεύουσας από κάτω. Ο αφανής (αντι)ήρωάς-του είναι ένας κλοσάρ μουσικός, που έχει εγκαταλείψει την πλούσια μεσοαστική οικογένειά-του και ζει με ολιγάρκεια, χωρίς κινητό, πολυτέλειες και περιττά υλικά αγαθά. Με κέντρο, λοιπόν, έναν τέτοιο αντισυμβατικό τύπο σκιαγραφείται το ισόγειο και τα υπόγεια της Αθήνας που εκτείνονται από τους ανθρώπους του δρόμου ως τους μεροκαματιάρηδες οικοδόμους που ξυπνάνε αξημέρωτα για να κυνηγήσουν τον άρτο τον επιούσιο, και από τους μετανάστες που κατηγορούν το άσπλαχνο κράτος μέχρι τους μικροαστούς νοικοκύρηδες που καταριούνται δικαίως και αδίκως τους “εισβολείς” ξένους. Ο ελληνικός μικρόκοσμος, στα όρια του περιθωρίου αλλά και έξω από το οργανωμένο έγκλημα, είναι μια δημιουργική κυψέλη ιδεών και σκηνικών, αντιπροσωπευτικών χαρακτήρων και καθημερινών περιστατικών που εφόσον αξιοποιηθούν σωστά, όπως εδώ, μπορούν να μετατραπούν σε μήτρα κοινωνικών σχολίων και έμμεσων προβληματισμών για την άλλη πλευρά του φεγγαριού, το οποίο ήδη ξέρουμε ότι δεν είναι τόσο λαμπρό.

Ο θάνατος ενός ζογκλέρ του δρόμου, γεμάτου τατουάζ, φέρνει τον πρωταγωνιστή, που λέγεται Ανδρέας, στο δρόμο της διαλεύκανσης του εγκλήματος, πιο πολύ σαν προσωπικό στοίχημα παρά σαν διάθεση απονομής δικαιοσύνης, πιο πολύ ως νοηματοδότηση της ανούσιας ζωής-του παρά ως αποκατάσταση μιας κάποιας ηθικής τάξης. Έτσι, βαθμιδωτά προχωρά από το ένα στοιχείο στο άλλο και καταλήγει με αλληλουχία επεισοδίων στο τέλος. Δεν αποφεύγει τα κλισέ, όπως η μοιραία ερωμένη για την οποία σφάζονται παλικάρια (αν και της δίνει και τη διάσταση της ανυπεράσπιστης ή αθώας γυναίκας) ή το καθιερωμένο για τέτοιους είδους κείμενα ξύλο που τρώει ο Ανδρέας και τα μεγάλα οικονομικά συμφέροντα που χειραγωγούν ανθρώπους και συνειδήσεις.

Η γλώσσα-του είναι στρωτή χωρίς καλλιλογίες αλλά πειστική που δεν ξεπέφτει σε ρητορισμούς ή σε επίπεδη ρηχότητα. Αποτυπώνει την προφορική άμεση σκέψη ενός ανθρώπου που κάποια παιδεία ο οποίος πλέον μιλά τη γλώσσα του περιθωρίου χωρίς να έχει γίνει ο ίδιος παράνομος και αντικοινωνικός. Ο νεαρός συγγραφέας μπήκε στο είδος της αστυνομικής λογοτεχνίας με νέα φύλλα και με καλές συστάσεις, μπήκε με φρέσκο αίμα και με δουλεμένο σε βάθος τον τρόπο που θα λειτουργεί.

Παρεμπιπτόντως, θα ήθελα να δούμε ένα νέο αξιακό σύστημα που φέρνουν μυθιστορήματα κυρίως της αστυνομικής λογοτεχνίας: αυτό της εκδίκησης. Όταν η έρευνα προχωρήσει, η λύση δεν δίνεται με την καθιερωμένη σύλληψη και δικαστική καταδίκη του δράστη, αλλά με αυτοδικία. Το έκανε ο Μάρκαρης στο “Παλιά πολύ παλιά”, το χρησιμοποίησε ο Θέμελης στο “Η συνωμοσία των ονείρων”, το επαναλαμβάνει κι ο Δανέλλης. Τι δείχνει μια τέτοια μετακίνηση από την πίστη στις αρχές και στην επίσημη δικαιοσύνη στην ιδιωτική ανάληψη πρωτοβουλιών; Δείχνει καταρχάς πως αρχίζουμε ως κοινωνία να μην εμπιστευόμαστε τον νόμο, είτε επειδή τα δικαστήρια κωλυσιεργούν ατελεύτητα είτε επειδή υπάρχει κι εκεί διαφθορά και σήψη. Παράλληλα, όμως δείχνει και μια ηθική κατάπτωση, καθώς η κοινωνία επιστρέφει σε μορφές δικαίου που είχαν περάσει δυστυχώς όχι ανεπιστρεπτί, απ’ ό,τι φαίνεται. Επιβάλλουμε τον νόμο, γιατί το υπάρχον σύστημα δεν μας καλύπτει και πιστεύουμε πλέον ξανά στην προσωπική-μας εκτίμηση που εξωδίκως επιβάλλει ό,τι δεν μπορεί να επιβάλλουν οι επίσημοι θεσμοί. Με ανησυχεί μια τέτοια προοπτική…

[Πρωτοδημοσιεύτηκε στο In2life]

Πατριάρχης Φώτιος

“Ο Όλυμπος των αποκλήρων” του Γιασμίνα Χάντρα

2011-11-25T10:38:00.000+02:00

Η κοινωνία είναι ευτυχία και η περιθωριοποίηση κατάρα ή η κοινωνική ζωή είναι ζούγκλα και η έξοδος από αυτήν γενναία απόφαση αλλά και αρχή μακαριότητας; Τίποτα δεν είναι αυτονόητο στη σύγχρονη εποχή όπου ο άνθρωπος έχει εγκλωβιστεί στο κυνήγι του πλούτου και ξεχνά την ελευθερία της ολιγάρκειας.

Αραβικός καφές:

Yasmina Khadra
“L’ Olympe d’ Infortunes”
Paris 2010
Γιασμίνα Χάντρα
“Ο Όλυμπος των αποκλήρων”
μετ. Γ. Στρίγκος
εκδόσεις Καστανιώτη
2011

Ο Χάντρα, αλγερινός συγγραφέας, νομίζω γαλλόφωνος, που ξεκίνησε να γράφει με γυναικείο ψευδώνυμο, είναι μια σταθερή αξία στον χώρο, όχι μόνο με τα πεζά-του έργα αλλά και τα θεατρικά-του. Τον αγάπησα από το προηγούμενο μυθιστόρημά-του “Αυτό που η μέρα οφείλει στη νύχτα”, ενώ άλλα έργα-του όπως το “Μοριτούρι” , “Τα χελιδόνια της Καμπούλ” ή "Το τρομοκρατικό χτύπημα" θεωρούνται ακόμα καλύτερα.

Το συγκεκριμένο κείμενο δεν διακρίνεται από την κινηματογραφική-του πλοκή, την έντονη δράση ή την καθηλωτική-του υπόθεση. Όπως αναφέρεται στο οπισθόφυλλο, “Ο Όλυμπος των απόκληρων είναι μια αλάνα που βρίσκεται ανάμεσα στη θάλασσα και σε μια χωματερή. Ο Ας ο Μονόφθαλμος, ο χαζούλης Τζούνιορ, ο Πασάς και οι μέθυσοι αυλικοί του, όλοι τόσο συγκινητικοί όσο και σκοτεινοί, έχουν δομήσει εκεί τη δική τους κοινωνία, που τη διέπουν άλλοι κανόνες και άλλα δεδομένα. Ως την ημέρα που, από το πουθενά, θα εμφανιστεί κάποιος ανάμεσά τους –μια παράξενη μορφή, επιβλητική, συμβολική, βιβλική σχεδόν– που φαίνεται να γνωρίζει τα πάντα για τον καθένα τους και που με τα λεγόμενά του θα ταράξει τα λιμνάζοντα ύδατα του ιδιόμορφου αυτού μικρόκοσμου”.

Πιο πολύ, όπως ίσως μπορεί κανείς να καταλάβει, εμφανίζεται μια τοιχογραφία ενός κόσμου που διαφέρει από τον συνηθισμένο και ζει με τις δικές-του ανάγκες και επιθυμίες. Αυτοί οι άνθρωποι βρέθηκαν προφανώς εκεί άκοντες αλλά έχουν προσαρμοστεί σ’ αυτήν τη ζωή και λειτουργούν με το σήμερα και όχι το αύριο, είναι ακτήμονες χωρίς έγνοιες και χωρίς κομφόρ, κινούνται ανέμελοι χωρίς υλικά αγαθά αλλά και χωρίς τα στοιχειώδη μέσα για να επιβιώσουν (ο θάνατος του Χαρούν αποδεικνύει τον ζωώδη τους βίο). Τελικά, είναι ευτυχείς ή δυστυχείς:

Από τη μία, είναι ελεύθεροι και αντισυμβατικοί. Έχουν αποδεσμευτεί από την ύλη και πλησιάζουν τη μακαριότητα των ζώων, αφού ύψιστη επιδίωξή-τους είναι η εφήμερη επιβίωση και η ηρεμία της καθημερινότητας. Δεν χρειάζονται τον ηλεκτρισμό αφού έχουν το φεγγάρι, δεν τους νοιάζει που δεν έχουν τηλεόραση, αφού ο κόσμος είναι διεφθαρμένος και δεν θέλουν τη σήψη-του μέσα στην παράγκα-τους κ.ο.κ. Με αυτή την οπτική γωνία έχουν απαλλαγεί από τις παθογένειες της κοινωνίας, την ιδιοκτησία, τον πλούτο, τις εγωιστικές φιλοδοξίες και απολαμβάνουν τη φύση και την απλότητα. Η ολιγάρκεια είναι η ευτυχία-τους.

Από την άλλη, είναι ζωικοί και μοιρολάτρες. Ζουν κάτω από το επίπεδο του ανθρώπου, χωρίς ουσιαστικές επιδιώξεις και ανώτερες βλέψεις, φυτοζωούν μέσα στην απλυσιά και την ποταπότητα, υποσιτίζονται και πεθαίνουν μόνοι και απόκληροι. Παράλληλα, έχουν συμβιβαστεί με τη μοίρα-τους, δεν θέλουν να την αντιμετωπίσουν, βλέπουν τη ζωή όπως έλθει και δεν αγωνίζονται ούτε κατ’ ελάχιστον να αλλάξουν το status quo της μιζέριας και της σκουπιδοδίαιτης ζωής-τους. Τελματωμένοι και απαθείς δεν νοιάζονται να αφυπνιστούν, αλλά παθητικά ψοφοδεείς υποτάσσονται άβουλοι στη μοιραία έλευση των καλών και των κακών.

Η πάλλευκη μορφή που θα έλθει, βγαλμένη από έναν άλλο κόσμο, ούτε καν από τον κόσμο των υπόλοιπων ανθρώπων, μοιάζει μεταφερμένη από ένα βιβλίο της Παλαιάς Διαθήκης, ονόματι Μπεν Άνταμ. Εν μέρει μοιάζει ασύμβατη με τον ρεαλισμό του μυθιστορήματος, αν και πρόδρομοί-της θα μπορούσαν να θεωρηθούν οι μαύρες φιγούρες που ήλθαν να πάρουν την ψυχή του Χαρούν. Θα λειτουργήσει εν τέλει ως αντικατοπτρισμός που θα κάνει τους απόκληρους να δουν τον εαυτό-τους στον καθρέφτη; Μπορούν οι κλοσάρ να ξαναπάρουν τη μοίρα στα χέρια-τους;

Ο Χάντρα θέλησε μέσα από τη συγκίνηση της ατμόσφαιρας και μέσα από αυτόν τον ιδιαίτερο κόσμο να μιλήσει αλληγορικά. Το μήνυμά-του έγκειται στην ιδέα του πόσο ζούγκλα είναι εντέλει η κοινωνία και πόσο ευτυχείς μπορούν να μείνουν όσοι την απαρνηθούν έστω και με ισχυρά τιμήματα. Ο προβληματισμός είναι ορατός, αν και αφηγηματικά βρήκα πολλά προβλήματα, κυρίως με την ουρανοκατέβατη εμφάνιση του Μπεν Άνταμ που φαίνεται τόσο ανοικονόμητη, όπως και την αλλαγή του Ας, ο οποίος παρακίνησε τον κηδεμονευόμενό-του Τζούνιορ να πάει στην πόλη και να δοκιμάσει την τύχη-του. Η 180^ο μεταστροφή-του δεν δικαιολογείται ψυχολογικά, δεν εξηγείται με βάση εσωτερικούς κραδασμούς και διαμάχες, δεν προλαβαίνει να φανεί στα μάτια του αναγνώστη.

Δεν θέλω να κλείσω παρακάμπτοντας την ποιητικότητα της γραφής μέσα στην ωμότητα. Ο Χάντρα, μολονότι μιλά με σαφή περιγράμματα, δεν αφήνει τη γλώσσα να υποταχθεί στην πραγματικότητα, αλλά σποραδικά χρωματίζει το γκρίζο της αφήγησης με εξαίσια δείγματα μεταφορικού εικονοποιητικού λόγου: “Η ακτή μοιάζει να ‘χει κλειστεί στον εαυτό της και η λιτανεία των κυμάτων έχει κάτι το ανησυχητικό. Θα ‘λεγε κανείς πως η θάλασσα απέκτησε ξαφνικά συνείδηση και τώρα θρηνεί για τα χιλιάδες ναυάγια που έχει προκαλέσει”.

[Πρωτοδημοσιεύτηκε στο In2life]

Πατριάρχης Φώτιος