Saturday, December 13, 2014

“Στις γραμμές του μύθου και της ιστορίας”: τριλογία της Μάρως Δούκα

Όταν η πρώτη ύλη είναι απλωμένη γύρω σαν τσαμπί από σταφύλι, πώς θα την κόψεις και θα τη μετατρέψεις σε κρασί; Όταν η Κρήσσα γη βρίθει από ιστορίες, τραγωδίες, ηρωισμούς, πώς θα τα κάνεις όλα αυτά λογοτεχνία;  
 

Ελληνικός καφές με ντάκο:
Μάρω Δούκα
 
“Αθώοι και φταίχτες”
 
εκδόσεις Κέδρος
2004
εκδόσεις Πατάκη
2010 (2η έκδοση)
“Το δίκιο είναι ζόρικο πολύ”
 
εκδόσεις Πατάκη
2010
“Έλα να πούμε ψέματα”
 
εκδόσεις Πατάκη
2014
 

 

 


 
            Δέκα χρόνια τώρα η Μάρω Δούκα έχει στρέψει την προσοχή-της στην ιστορία της γενέτειράς-της Κρήτης και πιο συγκεκριμένα των Χανίων, όπως αυτή καλύπτει το πρώτο μισό του 20ού αιώνα μέχρι και τον Εμφύλιο. Φαίνεται ότι διάβασε εγχειρίδια και πηγές, μελέτησε τοπικές ιστορίες και μαρτυρίες, ίσως ρώτησε ανθρώπους, για να μπορέσει να συνθέσει το ιστορικό περικείμενο των ιστοριών-της.
            Στους “Αθώους και φταίχτες” ανασκαλεύει το τουρκοκρητικό παρελθόν, καθώς ο ήρωάς-της κατάγεται από οικογένεια Τουρκοκρητικών, που έφυγαν στις αρχές του αιώνα από τα Χανιά. Έτσι, επιχειρεί να ξαναδιαβάσει την κρητική ιστορία μέσα από τα μάτια μιας μειονότητας, με αλλόθρησκο και αλλοεθνές σημείο αναφοράς. Μέσω αυτού ανασυνθέτει και τη χανιώτικη τοπιογραφία, με έμφαση στην ιστορία σπιτιών, κτηρίων και προσώπων που έζησαν στις πρώτες δεκαετίες του περασμένου αιώνα. Στο μυθιστόρημα “Το δίκιο είναι ζόρικο πολύ” απλώνει την ιστορία στα τέλη της γερμανικής Κατοχής, όταν η πόλη των Χανίων είχε μείνει στα χέρια των Γερμανών παραπάνω από το υπόλοιπο νησί, προκειμένου να την παραδώσουν στα χέρια των εθνικοφρόνων και των Άγγλων και όχι των Αριστερών. Σ’ αυτό το βιβλίο εξιστορείται η ιστορία του Εμφυλίου πριν ξεσπάσει επίσημα, η ιστορία της αντιπαλότητας των δύο πλευρών ενόσω πολεμούσαν τον κατακτητή, η ύπουλη, όπως πάντα, συμμετοχή των Εγγλέζων, οι οποίοι προσπαθούσαν παρασκηνιακά να ενισχύουν τις φίλες δυνάμεις, ακόμα κι αν αυτές είχαν δωσιλογικό παρελθόν. Τώρα, στο παρόν έργο-της, στο “Έλα να πούμε ψέματα”, η Κατοχή έχει ολοκληρωθεί και η Συμφωνία της Θερίσου έχει υπογραφεί, ώστε να μην εκραγεί Εμφύλιος στην Κρήτη. Αλλά… κάθε πλευρά κινείται για να κερδίσει προνόμια, εξουσία, δύναμη! Η Δούκα βλέπει την ιστορία από την πλευρά των Αριστερών, τον τρόπο οργάνωσής-τους και δράσης-τους, τις εσωτερικές ζυμώσεις και την αντίδρασή-τους στην καθεστωτική-κυβερνητική προσπάθεια να τους ρίξει.
            Και στα τρία-της κείμενα, η Ιστορία γίνεται αντικείμενο θέασης από το παρόν, με αποτέλεσμα το παρελθόν να διυλίζεται μέσα από τη μυθιστορηματική πραγματικότητα, η οποία στηρίζεται σε φανταστικά πρόσωπα. Αυτά συνθέτουν το πλαίσιο της μυθοπλασίας, το οποίο παίρνει τον ρόλο δευτεραγωνιστή πίσω από τον πρωταγωνιστικό ρόλο του παρελθόντος. Το παρόν απλώνεται σε πολλά πρόσωπα, διακλαδίζεται σε μια σειρά σκηνικών και επεισοδίων, συνδέεται με τη σύγχρονη πολιτική ιστορία, την οποία ο αναγνώστης αναγνωρίζει, καθώς αποδίδεται με ονόματα και διευθύνσεις. Αντιστικτικά, ο αγώνας των Αριστερών, κυρίως μεταπολεμικά, ο αγώνας γενικά των μειοψηφούντων, απέναντι στην καθεστηκυία τάξη αντανακλάται στο σήμερα, με τον ΣΥΡΙΖΑ να αγωνίζεται για τις ίδιες ιδέες και με τα ίδια όπλα.
            Ο τρόπος για να έλθει η Ιστορία πιο κοντά στον σύγχρονο αφηγητή είναι τα γραπτά κατάλοιπα του παρελθόντος. Το ημερολόγιο του παππού της Βιργινίας στο “Δίκιο είναι ζόρικο πολύ” ή η μαρτυρία του πατέρα του Ιδομενέα για τα εμφυλιακά χρόνια στην Κρήτη και το μυθιστόρημα που γράφει ο Πανάρης για τον Μπακούνιν του 19ου αποτελούν πηγές που επεκτείνουν τον μυθιστορηματικό χρόνο προς τα πίσω. Έτσι, ο αναγνώστης διαβάζει λίγο αμήχανα έως λίγο αδιάφορα το παρόν, αλλά με ιστορική περιέργεια επιταχύνει στα κομμάτια που αφορούν λ.χ. στο κρητικό παρελθόν. Φυσικά, η επιδίωξη της Δούκα να παραλληλίσει το ρίξιμο της Αριστεράς και τις φιλότιμες προσπάθειές-της να αλλάξει τον (ελλαδικό) κόσμο (έστω κι αν οι εσωτερικές αντιπαλότητες ήταν μια άλλη γάγγραινα) με τη σημερινή εποχή της διπολικής αριστεράς – δεξιάς διαμάχης δεν ξέρω πόσο πείθει. Είναι μάλλον μανιχαϊστικά πρόχειρο και αφελές να βλέπουμε άσπρα-μαύρα και κυρίως να πιστεύουμε ότι δεν υπάρχουν και στις δύο περιόδους (τότε και σήμερα) ιδιοτέλειες, τάσεις φιλαρχίας, εγωιστικές βλέψεις, προσωπικά κίνητρα.
            Αν το καλοσκεφτούμε, γενικά η τριλογία της Δούκα στηρίζεται σε αντιθέσεις, άλλοτε διχαστικές κι άλλοτε συμφιλιωτικές. Ήδη ο τίτλος του “Αθώοι και φταίχτες” υπονοεί την αντίθεση με βάση την ενοχή, αλλά τελικά ποιοι οι Τουρκοκρητικοί ή Έλληνες Κρητικοί, οι πρώτοι ως πρόσφυγες ή οι δεύτεροι ως νικητές, ήταν οι υπαίτιοι για όσες αδικίες έγιναν; Η ίδια η συγγραφέας αίρει κάθε εθνικιστική εμμονή. Στα υπόλοιπα έργα, πέρα από την αντίθεση παρόντος και παρελθόντος, δίνει τον τόνο η διαμάχη αριστεράς και δεξιάς, αλλά και η σχέση ατόμου και κοινωνίας. Το πού είναι το δίκιο, όπως υποδηλώνει ο τίτλος του δεύτερου βιβλίου, δεν είναι καθόλου σίγουρο, αν και η συγγραφέας κλίνει (ελαφρά ή βαριά) προς τη μία κατεύθυνση. Τελικά, η διφωνία σε ένα μυθιστόρημα, όπου επιδιώκεται η ουδετερότητα εκ μέρους του λογοτέχνη, είναι μάλλον θεωρητική εξαγγελία παρά εφικτή δυνατότητα. Η Δούκα παίρνει τελικά θέση: οι Τουρκοκρητικοί είχαν τα δικά-τους δίκια, οι αριστεροί εμφανίζονται αδικημένοι από την Ιστορία και τις συνωμοσίες των ξένων· η έννοια του θύματος κανοναρχεί τη σκέψη-της.
            Η αλήθεια είναι ότι κουράστηκα να διαβάσω μέσα σε έναν μήνα τα τρία βιβλία της τριλογίας. 1500 σελίδες και παραπάνω γεμάτες με ιστορικό υλικό, με τόπους και σοκάκια που δεν ήξερα, με στιγμιότυπα που με έμαθαν χίλιες λεπτομέρειες αλλά και με αποπροσανατόλισαν από τη λογοτεχνική υπόθεση, με πέντ’ έξι βασικά πρόσωπα και χιλιάδες άλλα, τα οποία για να τα θυμάμαι θα έπρεπε να κάνω έναν οδικό χάρτη με την ανθρωπογεωγραφία των Χανίων. 

[Η βιβλιοπαρουσίαση αυτή δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στις 30/9/2014 στο In2life και στολίζεται με φωτογραφίες που έλαβα από: thepaper.gr, nextdeal.gr, sadentrepese.blogspot.com, www.artsandthecity.gr, www.krassanakis.gr, ].
Πατριάρχης Φώτιος

4 comments:

Κατερίνα Τοράκη said...

Μια καλή ευκαιρία λοιπόν να επισκεφτείς τα Χανιά και ν' αναζητήσεις τα σοκάκια και τους δρόμους που περιγράφει. Το ίδιο ένιωσα κι εγώ εξάλλου κι ας είμαι χανιώτισσα. Αλλά δίνεται και η ευκαιρία να δει κανείς και κομμάτια ιστορίας που δεν είναι όλα τόσο γνωστά ή τέλος πάντων ακόμη μας απασχολούν. Τα ερωτήματα και οι αντιθέσεις που λες ότι βάζουν τα τρία βιβλία της Δούκα, θεωρείς αλήθεια ότι δεν υφίστανται ή έστω δεν υπήρξαν;

Πατριάρχης Φώτιος said...

Κατερίνα,
όντως σου δίνει την εντύπωση
ότι, αν περπατήσεις στα Χανιά,
θα δεις (με τη φαντασία-σου έστω),
τα κτήρια που κάποτε δέσποζαν εκεί.
Γιατί άφησα την εντύπωση ότι τα ζητήματα που θέτει η Δούκα δεν υπήρξαν;
Απλώς, η θέση-της γι' αυτά είναι μονόπλευρη
και επομένως ένιωσα να χειραγωγούμαι.
Κάνω λάθος;
Καλημέρα
Πατριάρχης Φώτιος

Κατερίνα Τοράκη said...

Επειδή τα γνωρίζω τα γεγονότα (από τα διαβάσματα που έχω κάνει και τα ακούσματα από τους μεγαλύτερους), ίσως φανεί ότι κι εγώ ... χειραγωγώ αν πω ότι έχω την ίδια θέση με τη συγγραφέα.
Γενικά πάντως, εγώ είδα την τριλογία και κάτι σαν ανάγκη της ίδιας της Μάρως Δούκα να μιλήσει για ζητήματα που απασχολούν την ίδια, αλλά που όμως όντως υπάρχουν και πρέπει να γίνουν γνωστά και να συζητηθούν. Ίσως βέβαια γίνονται λιγότερο προσιτά ευρύτερα λόγω του τοπικού χαρακτήρα των γεγονότων, αλλά αυτό γίνεται έτσι κι αλλιώς στα λεγόμενα ιστορικά μυθιστορήματα. Άσε που δεν είναι τόσο στενά τοπικά, κάθε άλλο μάλιστα.

Πατριάρχης Φώτιος said...

Κατερίνα,
καταλαβαίνω τι λες.
Από την άλλη, όσο η λογοτεχνία στηρίζεται στενά σε μια εξωλογοτεχνική πραγματικότητα, χάνει την αυτονομία-της
και ο αναγνώστης δεν μπορεί να μπει στο δικό-της σύμπαν.

Και αν όλοι οι χαρακτήρες τείνουν σε μια ενορχηστρωμένη όσο και ασύνειδη μονοφωνία,
πώς εγώ ο απ' έξω αναγνώστης
θα δω τις δυνάμεις που συγκρούονται μέσα στην ιστορία
και θα αντιληφθώ τη διαλεκτική-τους;
Αν το μυθιστόρημα δεν είναι πολυφωνικό,
όπως ήταν όντως οι "Αθώοι και φταίχτες",
αλλά "προπαγανδίζει" με ένα δίκιο που είναι ζόρικο όσο και δικό-μας,
τότε ποιες αλήθειες θα μπουν σε διακύβευση,
για να δοκιμαστούν στο λιοτρίβι του αναγνώστη;
Πατριάρχης Φώτιος